باستان‌شناسی هرچند در ابتدا به‌عنوان تلاشی برای جمع‌آوری اشیای جهت غنا بخشیدن به کلکسیون‌ها و موزه‌ها آغاز شد، اما از اوایل قرن نوزدهم به یک رشته علمی و دانشگاهی تبدیل شد که ریشه در اندیشه‌های دوران روشنفکری اروپا داشت. امروز اما این دانش نه‌تنها به تحلیل مواد فرهنگی می‌پردازد، بلکه به‌دنبال رسیدن به درکی عمیق‌تر از ساختارها و تحولات جوامع انسانی است. ایران ما را هم باستان‌شناسان بزرگ بسیاری کاویده‌اند؛ از «ارنست هرتسفلد» و «اریک اشمیت» تا «عزت‌الله نگهبان» و «علیرضا شاپور شهبازی»، آنها زیر تیغ آفتاب خاک را از رخ تاریخ کنار زدند تا معماهای یک سرزمین را حل کنند. بخشی از آنچه ما امروز از گذشته‌مان می‌دانیم، مدیون دانش و تلاش بزرگانی است که در محوطه‌های باستانی عمر خود را گذراندند. 

جیرفت مهمترین کاوش چند دهه اخیر

در جهان باستان‌شناسی، بارها کشفیات بزرگ تمدنی در نقاط مختلف جهان، باعث شگفتی باستان‌شناسان و محافل علمی شده است. ایران بارها این تجربه را از سر گذرانده است، اما شاید آخرین کشف بزرگی که در جغرافیای ایران توانست بازتابی جهانی داشته باشد و پاسخ سؤالات بسیاری را بدهد، کشف تمدن جیرفت بود. تمدنی که هرچند به‌شکلی تصادفی و با یک تراژدی بزرگ کشف شد، اما تلاش باستان‌شناسان تا حد قابل‌توجهی منجر به معرفی آن در سطح جهان شد. به باور «جلیل گلشن» باستان‌شناس پیشکسوت: «مهمترین کاوشی که در چهار دهه اخیر انجام شده، کشف تمدن جیرفت است. ما پیش از این کشف، تمدن بین‌النهرین و مصر و در شرق تمدن سند را می‌شناختیم. فاصله جغرافیایی این محوطه‌ها زیاد بود و یک خلأ در این میان وجود داشت که در اوایل دهه ۸۰ مشخص شد این جای خالی همان تمدن جیرفت است. یکی از ابعاد بارز مطالعات جیرفت این است که برای اولین‌ بار محوطه مربوط به تمدنی بزرگ توسط باستان‌شناسی اهل همان کشور کاوش و مطالعه شد. دکتر «یوسف مجیدزاده» تلاش‌های زیادی در جیرفت داشتند و مطالعاتی انجام دادند که نتایج آن بازتاب جهانی داشت.» البته گلشن تأکید می‌کند این ویژگی بارز به این معنا نیست که این مطالعات باید محدود به متخصصان داخلی شود: «کمااینکه در هیئت باستان‌شناسی جیرفت هم متخصصانی از دیگر کشورها حضور داشتند و یک همکاری بین‌المللی شکل گرفته بود؛ اما سرپرست کاوش‌ها یک ایرانی بود.»

جلیل گلشن معتقد است: «با توجه به اینکه باستان‌شناسی در ایران و جهان دانشی جوان است، مراوده بین کشورها و متخصصان برای رشد و توسعه آن لازم است؛ به‌ویژه برای ایران که یکی از مهمترین سرزمین‌ها است و می‌تواند در شناخت سیر تحول انسان نقش مهمی ایفا کند. بنابراین، لازم است متخصصان رشته‌های مرتبط با باستان‌شناسی در کشورهای مختلف با هم تعامل و تماس داشته باشند تا بتوانند بیشترین اطلاعات را از دستاوردهای یک کاوش به دست آورند. ما می‌دانیم باستان‌شناسی در عین اینکه اطلاعات مهمی به ما می‌دهد -در جریان به‌دست‌آوردن این اطلاعات- باعث ازبین‌رفتن بخشی از لایه‌های فرهنگی هم می‌شود؛ پس چه بهتر که از این روند مطالعاتی، اطلاعات بیشتری استخراج شود. این امر با همکاری و حضور متخصصان از سراسر جهان امکان‌پذیر است؛ زیرا تخصص‌های مرتبط با باستان‌شناسی در هر کشور، عموماً در یک حوزه تسلط دارند و همکاری باستان‌شناسان سراسر جهان می‌تواند باعث شناخت بیشتر از کشفیات باستان‌شناسی شود.» 

نداشتن شناخت از سرزمین؛ توسعه را به بیراهه می‌برد

گلشن درباره ضرورت دانش باستان‌شناسی در سرزمینی مثل ایران، به کتابی از «سید محمد بهشتی»، رئیس پیشین پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، اشاره می‌کند و می‌گوید: «مهندس بهشتی معمار هستند، اما سال‌ها در سازمان میراث‌فرهنگی و پژوهشگاه سمت مدیریت داشتند و بارها از ایشان شنیدم اگر به عقب برگردند، حتماً در رشته باستان‌شناسی تحصیل می‌کنند. ایشان کتابی در همین زمینه نوشته‌اند با نام «توسعه در تاریکی» که در آن به موضوع توسعه و میراث‌فرهنگی در ایران پرداخته‌اند. در این کتاب تأکید شده است توسعه ایران بدون شناخت میراث‌فرهنگی و توجه به حفظ آن، در تاریکی اتفاق می‌افتد. اگر کسی سرزمین ایران را نشناسد، در مسیر توسعه به خطا خواهد رفت. در این کتاب به این مسئله هم اشاره شده که تمام مشکلاتی که امروز با آن مواجه‌ایم، در همین نداشتن شناخت نسبت به سرزمینمان، ریشه دارد.» او از تأکید این کتاب بر توجه به باستان‌شناسی در توسعه هم می‌گوید و اینکه: «اگر بخواهیم کاری درست و اصولی انجام دهیم، لازم است تمام تخصص‌ها با رشته باستان‌شناسی و دستاوردهای این دانش آشنا باشند. به‌عبارتی، زمانی می‌توانیم توسعه را تجربه و رشد کنیم که گذشته خودمان را بدانیم و مهمتر، اینکه بدانیم ایران کجاست و چه ویژگی‌هایی دارد. بدون شناخت سرزمین هیچ‌کدام از طرح‌ها و برنامه‌ها به مقصود خود نمی‌رسند. این راهی است که از باستان‌شناسی می‌گذرد.» گلشن با اشاره به دوران مدیریتش در پژوهشگاه میراث‌فرهنگی، می‌گوید: «۱۵ دانشجوی دکتری از دانشگاه آکسفورد آمدند و از ما خواستند هماهنگی لازم را برای بازدید آنها از شهر کاشان انجام دهیم. وقتی پرسیدم با چه هدفی قصد دارید به کاشان بروید، گفتند می‌خواهیم ببینیم در این سرزمین خشک ایرانی‌ها چطور زندگی می‌کردند. دانش آنها برای امروز و مواجهه با مشکلاتی که در پیش است، می‌تواند کمک‌کننده باشد.» گلشن معتقد است: «ما کمتر به این مسئله توجه داریم، اما تمام این موارد موضوع علم باستان‌شناسی است. اگر می‌خواهیم به توسعه دست پیدا کنیم، نیاز داریم گذشته خود و سرزمینمان را بدانیم و با دانشی که گذشتگان را در این سرزمین نگه داشته، آشنا شویم تا بتوانیم راه آینده را در پیش بگیریم.»

باستان‌شناسی ریشه‌های ما را به ما نشان می‌دهد؛ ریشه‌هایی که برای درک امروز و ساختن فردا به شناخت آنها نیاز داریم. باستان‌شناسی کاوش در لایه‌های هویتی یک ملت است؛ دانشی که ما را متوجه می‌کند توسعه بدون شناخت سرزمین، به بیراهه می‌رود. در روز جهانی باستان‌شناسی و برای بیان علت اهمیت این دانش در امروز و فردای جهان، شاید مهم‌ترین مسئله‌ای که باید به آن اندیشید، این باشد که آیا می‌توان بدون شناخت گذشته آینده‌ای روشن ساخت؟