پرونده عبور خط ۲ مترو اصفهان از محدوده تاریخی پیرامون «مسجد جامع عتیق»، دیگر فقط موضوعی شهری یا حمل‌ونقلی نیست. این پروژه اکنون به یکی از پیچیده‌ترین چالش‌های حفاظت از میراث‌فرهنگی ایران تبدیل شده است. در یک سو، نیاز اصفهان به توسعه شبکه حمل‌ونقل عمومی و تکمیل یکی از مهم‌ترین پروژه‌های زیرساختی شهر قرار دارد و در سوی دیگر، پایگاه جهانی مسجد جامع عتیق به‌عنوان یکی از ارزشمندترین اسناد زنده معماری اسلامی جهان قرار گرفته است؛ اثری که کوچک‌ترین تغییر در شرایط محیطی آن می‌تواند پیامدهایی فراتر از مرزهای یک شهر داشته باشد.

بحث عبور خط ۲ مترو از جوار این پایگاه جهانی، طی ماه‌های اخیر بار دیگر به صدر اخبار میراث‌فرهنگی بازگشته است؛ به‌ویژه پس از انتشار نتایج برخی مطالعات کارشناسی درباره احتمال افزایش ارتعاشات ناشی از حرکت قطار شهری در محدوده بناهای تاریخی محور سلجوقی. برخی کارشناسان با استناد به مطالعات دانشکده راه‌آهن دانشگاه علم و صنعت ایران هشدار داده‌اند که شماری از بناهای تاریخی این محدوده ممکن است تحت‌تأثیر لرزش‌های ناشی از حرکت مترو قرار گیرند.

در مقابل، مسئولان شهری و متولیان اجرای پروژه معتقدند استفاده از فناوری‌های جدید، کنترل‌های فنی و تجهیزات کاهش ارتعاش، اجرای این طرح را بدون آسیب به آثار تاریخی امکان‌پذیر می‌کند.

نکته مهم در این میان، ورود مستقیم مدیریت میراث‌فرهنگی استان اصفهان به فرایند راستی‌آزمایی مطالعات است. این اقدام نشان می‌دهد باوجود پیشرفت پروژه، پرونده عبور مترو از حریم مسجد جامع عتیق از نگاه متولی اصلی حفاظت از میراث تاریخی هنوز بسته نشده است.

«امیر کرم‌زاده»، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان، در گفت‌وگو با روزنامه «پیام ما» با اشاره به حساسیت‌های موجود درباره عبور خط ۲ مترو از نزدیکی مسجد جامع عتیق، تأکید می‌کند: «درباره این موضوع باید براساس داده‌های علمی، مطالعات دقیق و بررسی‌های مستقل تصمیم‌گیری شود و نمی‌توان صرفاً براساس اظهارنظرهای موافق یا مخالف قضاوت کرد.»

او با اشاره به دغدغه‌های مطرح‌شده از سوی فعالان میراث‌فرهنگی می‌گوید: «مسیر خط ۲ مترو از کنار بناهای تاریخی عبور می‌کند و در بخش‌هایی نیز فاصله بسیار کمی با مسجد جامع عتیق دارد. به همین دلیل، مطالعات اولیه را دانشگاه علم و صنعت انجام داده است، اما برای ایجاد اطمینان بیشتر درباره نتایج این مطالعات، میراث‌فرهنگی نیز تصمیم گرفته مشاور مستقلی را برای بررسی و راستی‌آزمایی پروژه انتخاب کند.»

کرم‌زاده تأکید می‌کند: «هدف ما متهم‌کردن هیچ مجموعه‌ای نیست. وظیفه میراث‌فرهنگی این است که ضریب اطمینان حفاظت از یک اثر جهانی را به بالاترین سطح ممکن برساند.»

گزارش آسیب به ۴۰ بنای تاریخی

یکی از مهم‌ترین بخش‌های این پرونده به مطالعاتی بازمی‌گردد که براساس آن، برخی کارشناسان اعلام کرده‌اند ارتعاشات احتمالی خط ۲ مترو ممکن است برای حدود ۴۰ بنای تاریخی در محدوده محور سلجوقی بیش از حد مجاز باشد. انتشار این ارزیابی، نگرانی‌ها را درباره آینده بناهایی مانند مسجد جامع عتیق، منار مسجد علی، هارونیه، مدرسه قطبیه، مقبره باباقاسم، مقبره ساروتقی و بخش‌هایی از بازار تاریخی اصفهان افزایش داده است.

منتقدان معتقدند تجربه عبور خط یک مترو از زیر چهارباغ عباسی نشان داده است که وعده‌های فنی درباره کنترل ارتعاشات باید با حساسیت بیشتری بررسی شوند. آنان به ترک‌های ایجادشده در برخی بخش‌های مدرسه چهارباغ و نگرانی‌های مطرح‌شده درباره تأثیر عملیات عمرانی بر پایه‌های سی‌وسه‌پل اشاره می‌کنند. به باور آنان، درباره خط ۲ مترو نباید فقط به مطالعات نظری اکتفا کرد.

در سوی دیگر، مسئولان قطار شهری اصفهان معتقدند شرایط فنی خط ۲ با خط یک متفاوت است. آنان تأکید می‌کنند استفاده از دستگاه حفار تونل با فناوری تعادل فشار زمین، اجرای مسیر در عمق حدود ۲۵ تا ۳۰ متری و بهره‌گیری از تجهیزات کنترل ارتعاش، امکان عبور ایمن مترو از این محدوده را فراهم می‌کند.

بااین‌حال، چالش اصلی همچنان پابرجاست؛ زیرا مسجد جامع عتیق بنایی معمولی نیست که بتوان معیارهای عمومی مهندسی را بدون درنظرگرفتن ویژگی‌های آن اعمال کرد. این مسجد حاصل بیش از هزار سال تحول معماری است و بخش‌های مختلف آن در دوره‌های سلجوقی، ایلخانی، تیموری، صفوی و قاجار شکل گرفته‌اند. ازاین‌رو، رفتار مصالح، سازه و تزئینات آن با بسیاری از بناهای تاریخی دیگر تفاوت دارد.

کرم‌زاده نیز بر همین تفاوت تأکید دارد و معتقد است نمی‌توان نسخه‌ای واحد برای همه بناهای تاریخی ارائه کرد. او می‌گوید: «استانداردهای کنترل ارتعاش در کشورهای مختلف براساس شرایط بناهای همان کشور تدوین شده‌اند. برای مثال، استانداردهای مورد استفاده در برخی کشورهای اروپایی یا آمریکا با شرایط بناهای تاریخی ایران قابل‌مقایسه نیستند؛ زیرا قدمت، مصالح، ساختار و شیوه معماری آثار تاریخی ما تفاوت‌های اساسی دارند.»

مدیرکل میراث‌فرهنگی استان اصفهان ادامه می‌دهد: «مسجد جامع عتیق چندین دوره تاریخی را در خود جای داده است و هر دوره ویژگی‌های خاص خود را دارد. مصالح، تزئینات و ساختارهای معماری آن متفاوت‌اند؛ بنابراین نمی‌توان فقط با یک استاندارد عمومی درباره ایمنی آن تصمیم گرفت.»

راستی‌آزمایی با مشاور مستقل

یکی از مهم‌ترین تغییرات در روند بررسی پرونده خط ۲ مترو، تصمیم میراث‌فرهنگی برای انتخاب مشاوری مستقل است؛ اقدامی که به گفته کرم‌زاده، با هدف جلوگیری از هرگونه جانبداری انجام شده است.

او توضیح می‌دهد: «معمولاً در پروژه‌های عمرانی، مجری پروژه هزینه مشاور را پرداخت می‌کند، اما در این پرونده وزارت میراث‌فرهنگی تأمین اعتبار مشاور را برعهده گرفته است تا بررسی‌ها کاملاً مستقل باشند و شائبه‌ای درباره نتایج مطالعات به وجود نیاید.»

به گفته مدیرکل میراث‌فرهنگی استان اصفهان، این مشاور نه‌تنها نتایج مطالعات انجام‌شده از سوی مترو را بررسی می‌کند، بلکه در مراحل اجرا نیز بر میزان پایبندی مجری پروژه به تعهدات فنی نظارت خواهد کرد.

کرم‌زاده می‌گوید: «ممکن است مطالعات نشان دهند که بخشی از مسجد پیش از عبور مترو به استحکام‌بخشی یا اقدامات حفاظتی نیاز دارد. همچنین باید تجهیزات لرزه‌نگاری در محل نصب شوند تا وضعیت بنا به‌صورت مستمر پایش شود.»

یکی دیگر از موضوعات مهم، استفاده از بالشتک‌های کاهش ارتعاش در مسیر ریل‌هاست؛ راهکاری که مشاوران مترو پیشنهاد کرده‌اند. مدیرکل میراث‌فرهنگی معتقد است استفاده از این فناوری به‌معنای پایان مسئولیت‌ها نیست: «این تجهیزات عمر مفید مشخصی دارند و باید در دوره‌های معین تعویض شوند. نمی‌توان فقط در ابتدای پروژه این تجهیزات را نصب کرد و چند سال بعد وضعیت آنها را بررسی نکرد. حفاظت از مسجد جامع به پایش دائمی نیاز دارد.»

او همچنین تأکید می‌کند: «وضعیت فعلی سازه مسجد جامع عتیق از نظر پایداری کلی نگران‌کننده نیست، اما این به‌معنای بی‌نیازی بنا از مرمت و مراقبت نیست. این بنا حدود ۱۱۰۰ سال قدمت دارد و طبیعی است که به مرمت‌های مستمر نیاز داشته باشد. وضعیت مسجد باید دائماً رصد شود تا هر عامل جدیدی که ممکن است بر آن تأثیر بگذارد، پیش از تبدیل‌شدن به بحران، مدیریت شود.»

تصمیم نهایی در گرو مطالعات

در میان اظهارنظرهای موافق و مخالف درباره خط ۲ مترو، مهم‌ترین بخش سخنان امیر کرم‌زاده به تصمیم نهایی میراث‌فرهنگی مربوط می‌شود؛ تصمیمی که به گفته او، نه براساس فشارهای رسانه‌ای یا ملاحظات اجرایی، بلکه با اتکا به نتایج مطالعات علمی اتخاذ می‌شود.

مدیرکل میراث‌فرهنگی استان اصفهان تأکید می‌کند: «اگر مشاوران ما به این نتیجه برسند که عبور مترو به بنا آسیب وارد می‌کند، حتماً مسیر اصلاح می‌شود.»

این موضع در شرایطی اهمیت دارد که بخشی از کارشناسان میراث‌فرهنگی معتقدند تغییر مسیر پروژه‌های بزرگ شهری پس از آغاز عملیات اجرایی در بافت‌های تاریخی دشوارتر می‌شود. به همین دلیل، تصمیم نهایی باید پیش از رسیدن پروژه به نقطه‌ای غیرقابل‌بازگشت گرفته شود.

کرم‌زاده با اشاره به همین موضوع می‌گوید: «فرایند انتخاب مشاور مستقل در حال نهایی‌شدن است و پیش‌بینی می‌شود نتیجه مطالعات طی حدود دو ماه آینده مشخص شود. مطالعات انجام‌شده بیش از هر چیز به راستی‌آزمایی نیاز دارند. باید بررسی کنیم تعهداتی که مجری پروژه ارائه کرده است، تا چه اندازه قابلیت اجرا دارند و آیا این تعهدات در مرحله اجرا نیز عملی می‌شوند یا خیر.»

آزمون توسعه در محور سلجوقی

خط ۲ مترو اصفهان از محدوده‌ای عبور می‌کند که یکی از مهم‌ترین فصل‌های تاریخ ایران در آن شکل گرفته است. محور سلجوقی اصفهان مجموعه‌ای از آثار معماری، مذهبی و شهری را دربرمی‌گیرد که بخش مهمی از هویت تاریخی این شهر را شکل می‌دهند.

مسجد جامع عتیق، منار مسجد علی، آثار جویباره، بازار تاریخی و بناهای پیرامونی تنها شماری از آثاری هستند که در این محدوده قرار دارند.

از این منظر، پرونده خط ۲ مترو آزمونی بزرگ برای نحوه مواجهه شهر تاریخی اصفهان با توسعه مدرن است. مسئله فقط عبور قطاری از زیر زمین نیست؛ بلکه چگونگی ایجاد تعادل میان نیازهای امروز شهر و مسئولیت حفاظت از میراثی است که به نسل‌های آینده نیز تعلق دارد.

اگر مطالعات نهایی نشان دهند فناوری‌های جدید می‌توانند امکان عبور مترو را بدون تهدید ارزش‌های تاریخی مسجد جامع عتیق فراهم کنند، این پروژه می‌تواند به نمونه‌ای موفق از همزیستی زیرساخت‌های مدرن با میراث تاریخی تبدیل شود.

اما اگر بررسی‌های علمی وجود خطری جدی برای بنا را تأیید کنند، تغییر مسیر پروژه نه عقب‌نشینی، بلکه تصمیمی مسئولانه برای حفاظت از یک اثر جهانی است.

اکنون نگاه‌ها به نتایج مطالعات مشاور مستقل میراث‌فرهنگی، بررسی‌های دانشگاه علم و صنعت و نظر نهایی مراجع تخصصی دوخته شده است؛ پرونده‌ای که نتیجه آن می‌تواند بر شیوه حفاظت از بافت‌های تاریخی ایران در دهه‌های آینده تأثیر بگذارد.

مسجد جامع عتیق بیش از هزار سال در برابر تغییرات تاریخی، سیاسی و اجتماعی دوام آورده است. اکنون پرسش این است که آیا مدیریت امروز شهر می‌تواند میان توسعه و حفاظت، تصمیمی در شأن این میراث جهانی بگیرد؟