نام اصفهان این سال‌ها با فرونشست، خشکی زاینده‌رود، کمبود آب شرب و کشاورزی و هزار و یک مشکل دیگر در بخش آب گره خورده است. مشکلی که همه کارشناسان و حتی مسئولان آبی کشور بر دلایل آن اتفاق‌نظر دارند: «اضافه‌برداشت بیش‌ازحد، از منابع آبی اصفهان مانند سد زاینده‌رود، که نه‌فقط این کلانشهر را با چالش روبه‌رو کرده، بلکه تالاب «گاوخونی»‌ را هم خشکانده است. رخدادهایی ناگوار و بدون مدیریت که موجب شده‌اند این منطقه عنوان «نخستین منازعات آبی میان استانی» را هم از آن خود کند. 

حالا شهرداری اصفهان، طرحی به‌نام «رینگ پساب اصفهان» ارائه کرده که طبق ادعای شهرداری، درصورت اجرا می‌تواند بخش قابل‌ملاحظه‌ای از مشکلات آب این کلانشهر تاریخی را حل کند. 

چگونه طرحی؟ 

براساس آنچه شهرداری اصفهان در مورد جزئیات این طرح اعلام کرده است، «رینگ پساب» به‌عنوان شبکه‌ای منظم و حلقه‌وار از لوله‌های عظیم در زیر زمین شهر گسترده می‌شود تا پساب تصفیه‌شده از تصفیه‌خانه‌های حاشیه‌ای را به شهر بازگرداند. این رینگ دوگانه، یکی در حاشیه و دیگری در بافت مرکزی اجرا خواهد شد و مأموریت دارد آب تصفیه‌شده را به پارک‌ها، بلوارها و درختان شهر برساند. درحقیقت، این رینگ به‌عنوان ابزاری برای کاهش مصرف آب در بخش فضای سبز استفاده خواهد شد.»

 ایسنا هم به‌نقل از «مهدی بقایی»، معاون محیط‌زیست و خدمات شهری شهرداری اصفهان، درباره این طرح نوشت: «در تصفیه تکمیلی پساب (فاضلاب خام)، سیاست کلی ما این است که تصفیه‌خانه‌ها، به‌جز واحدهای لوکال که در داخل شهر مستقر می‌شوند، عمدتاً در حاشیه شهر احداث شوند تا مدیریت مؤثرتری در جمع‌آوری و بازچرخانی آب صورت گیرد. پیش‌تر هر پارک و هر فضای سبز در هر منطقه، چاهی مستقل داشت و از همان طریق آب موردنیاز خود را تأمین می‌کرد، اما امروز سیاست شهرداری این است که در نقاط پیرامونی شهر تصفیه‌خانه‌های متمرکز ایجاد کنیم و سپس از طریق شبکه‌ای منظم، آب تصفیه‌شده را به سراسر شهر برسانیم. به همین دلیل، طراحی شبکه توزیع پساب به‌صورت مشبک یا به‌اصطلاح شطرنجی، از جمله پیشنهادهای جامع و منحصربه‌فرد طرح آبرسانی اصفهان بوده است.»

به‌گفته بقایی، طبق این طرح، دو رینگ برای شهر اصفهان در نظر گرفته شده است؛ یک رینگ بیرونی به طول ۹۶ کیلومتر که اکنون تقریباً به پایان رسیده و یک رینگ داخلی به طول ۲۶ کیلومتر که عملیات اجرایی آن در حال انجام است. هم‌اکنون کارگاه‌های متعددی در نقاط مختلف شهر فعال‌اند؛ از جمله در خیابان چمران و در مسیر کنارگذر آتشگاه به‌سمت پل وحید. وظیفه این رینگ‌ها آن است که در دو مسیر رفت و برگشت، آب تصفیه‌شده را به نقاط مختلف شهر هدایت کنند: «شبکه فاضلاب وظیفه هدایت پساب خام شهری به خارج از محدوده شهر را دارد، درحالی‌که رینگ پساب، شبکه‌ای معکوس است و مأموریت دارد آب‌های تصفیه‌شده را از حاشیه به داخل شهر برساند تا برای آبیاری فضاهای سبز و درختان مورد استفاده قرار گیرد. ما در حال آماده‌سازی زیرساختی بسیار مهم برای آینده شهر هستیم. برآوردها نشان می‌دهد نیاز آبی فضای سبز اصفهان در شرایط کم‌آبی حدود ۶۰ میلیون مترمکعب و در شرایط پرآبی حدود ۹۰ میلیون مترمکعب در سال است؛ معادل سه هزار لیتر بر ثانیه. از این میزان، حدود هزار لیتر بر ثانیه از طریق چاه‌ها، هزار لیتر بر ثانیه از طریق رودخانه و هزار لیتر از پساب تأمین می‌شود.»

بقایی همچنین توضیح داده است: «در شرایط کنونی که نه رودخانه‌ای جاری است و نه چاه‌های پرشماری در اختیار داریم، استفاده از چاه‌ها نیز چندان مطلوب نیست؛ چراکه فرونشست زمین در اصفهان به‌شدت افزایش یافته و برداشت آب زیرزمینی را خطرناک کرده است. بنابراین، اگر در دوره‌های پرآبی نتوانیم از منابع سطحی استفاده کنیم، باید دست‌کم همان ۶۰ میلیون مترمکعب آب تصفیه‌شده را برای حفظ حیات درختان شهر تأمین کنیم. در دوره‌های خشکسالی آمارها نشان می‌دهد برای زنده نگه‌داشتن حداقلی درختان، به حدود ۳۶ میلیون مترمکعب آب نیاز داریم، درحالی‌که طی سال‌های اخیر بیش از ۲۷ میلیون مترمکعب آب در اختیار نداشته‌ایم. به همین دلیل، درختان شهر با تنش و کم‌آبی روبه‌رو شده‌اند. تصفیه‌خانه‌هایی که هم‌اکنون در اختیار داریم، در مجموع حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ لیتر بر ثانیه آب تصفیه‌شده تولید می‌کنند که دارای گرید C است و تنها در بخش‌های جنگلی و برای آبیاری درختان غیرمثمر قابل‌استفاده است، اما در تصفیه‌خانه‌های جدید، کیفیت آب به گرید A ارتقا می‌یابد و می‌توان از آن در تمامی فضاهای شهری استفاده کرد. در مرحله کنونی ظرفیت تصفیه‌خانه‌ها تا هزار لیتر بر ثانیه افزایش یافته و هدف‌گذاری شده است که تا سال ۱۴۱۰، کل ۶۰ میلیون مترمکعب نیاز آبی فضای سبز شهر از پساب تصفیه‌شده تأمین شود. در دوره‌های پرآب، آب چاه‌ها و درصورت جاری بودن، آب رودخانه زاینده‌رود نیز به‌صورت مکمل به کار گرفته می‌شود تا در زمان‌های بی‌آبی، شهر حداقل تاب‌آوری زیستی و پوشش درختی خود را حفظ کند.»

به‌گفته او، در مرحله فعلی تنها رینگ اصلی در حال اجراست. آب تصفیه‌شده در نقاط تحویلی سررینگ‌ها به مناطق مختلف تحویل داده می‌شود و هر منطقه نیز باید شبکه توزیع محلی خود را ایجاد کند تا آب را تا پارک‌ها و فضاهای سبز برساند. برای جلوگیری از افت فشار، احداث مخزن، ایستگاه پمپاژ و موتورخانه نیز ضروری است که این مراحل به‌تدریج در حال اجراست: «این طرح، فرایندی زمان‌بر اما بسیار بنیادین است و نمی‌توان انتظار داشت ظرف مدت کوتاهی تکمیل شود. بااین‌حال، در ماه‌های اخیر سرعت پیشرفت پروژه به‌طور چشمگیری افزایش یافته است. این اقدام، گامی بلند در مسیر ایجاد زیرساخت پایدار برای شهر است؛ شهری که بتواند با تکیه بر پساب تصفیه‌شده، درختان خود را حفظ و گونه‌های گیاهی مقاوم‌تری را جایگزین کند تا در عین کاهش نیاز آبی، امکان توسعه فضای سبز نیز فراهم شود. آب تصفیه‌شده‌ای که با گرید A تولید می‌شود، قابلیت رهاسازی در مادی‌ها را نیز دارد. در فصول زمستان که نیاز آبی فضای سبز کاهش می‌یابد، می‌توان این آب را در دهنه مادی‌ها رها کرد؛ اقدامی که هم به احیای سرزندگی محلات و افزایش تزریق آب به آبخوان‌ها کمک می‌کند و هم موجب پُرآب‌تر شدن مادی‌ها و بهبود سیمای طبیعی شهر می‌شود. این دستاورد، یکی از اثرگذارترین گام‌ها در مسیر پایداری محیط‌زیست و حفظ حیات شهری اصفهان است.»

فناوری‌های جدید

«سیدمهدی حسینی»، مدیر بهینه‌سازی، تعمیرات و نگهداری تأسیسات شهری شهرداری اصفهان، توضیحات دیگری به این گفته‌ها اضافه می‌کند: «ازآنجاکه این حوزه جزء وظایف تخصصی ماست، نگهداری و تعمیرات شبکه پساب به‌صورت متمرکز انجام می‌شود. در این سازوکار، بهره‌برداری از ابتدا تا انتهای مسیر مشخص شده است؛ به این معنا که از لحظه‌ای که فاضلاب خام از تصفیه‌خانه شرکت آب‌وفاضلاب تحویل گرفته می‌شود تا انتقال آن به تصفیه‌خانه‌های تکمیلی، تمامی مراحل تحت کنترل قرار دارد. در تصفیه‌خانه تکمیلی عملیات اصلاح پارامترها، میکروب‌زدایی، گندزدایی و حذف ذرات معلق انجام می‌شود تا پساب خروجی به آبی استاندارد برای آبیاری فضای سبز تبدیل شود.

حسینی توضیح می‌دهد: «کیفیت فاضلاب ورودی در شبکه شهری، در ساعات مختلف شبانه‌روز متغیر است و حجم آن نیز نوسان دارد. از سوی دیگر، گستردگی تأسیسات در سطح شهر اصفهان، فرایند نگهداری را دشوار می‌کند. بااین‌حال، عملیات نشتی‌یابی به‌صورت مستمر انجام می‌شود و درصورت مشاهده هرگونه نشتی، سریعاً رفع می‌شود. همچنین، تجهیزات موجود نیز طبق چک‌لیست‌های مدون به‌صورت منظم سرویس و نگهداری می‌شوند. با ورود تجهیزات جدید به شبکه شهری از جمله سیستم‌های تولید اکسیژن و اوزون و تزریق آنها از طریق پمپ‌های نانوحباب به پساب نیاز به شیوه‌های نگهداری ویژه احساس می‌شود. بااین‌حال، در مقایسه با روش‌های سنتی، فناوری‌های جدید ضمن کاهش قابل‌توجه هزینه‌ها، مصرف انرژی را نیز به میزان تقریبی یک‌سوم روش‌های پیشین کاهش داده‌اند. به بیان دیگر، در این فرایند شاهد سه برابر صرفه‌جویی در مصرف انرژی هستیم که این موضوع گامی مهم در جهت بهره‌وری و پایداری شهری به‌شمار می‌رود.» 

در مورد این طرح یک سوأل مهم مطرح است: آیا حقیقاً اجرای این طرح می‌تواند گره‌ای از مشکل آب و فرونشست در اصفهان را بگشاید. سؤالی که کارشناسان به آن پاسخی بدون قطعیت می‌دهند. 

«محمد ترکارانی»، کارشناس آب، در این مورد می‌گوید: «بدون شک این اقدام، طرح خوبی است اما طرح خوب، به‌معنای طرح کافی نیست. نباید سوء‌تفاهم ایجاد شود؛ هیچ طرح تغذیه مصنوعی‌ای، جای برداشت صحیح را نمی‌گیرد. رینگ‌پساب اقدامی بسیار درست است و صد درصد می‌توان از آن به‌عنوان یکی از بهترین طرح‌هایی که شهرداری برای نجات فضای سبز اصفهان و تحقق اهداف زیباسازی شهری برنامه‌ریزی کرد، نام برد. اما این به‌معنای این نیست که این پساب، اصفهان را از فرونشست و زاینده‌رود را از خشکی نجات می‌دهد.» 

او ادامه می‌دهد: «هیچ‌کدام از برنامه‌های دولت برای نجات اصفهان کافی نیست. هیئت وزیران و برنامه هفتم تأکید بر استفاده از پساب دارد، یکی در بخش صنعت، یکی در بخش فضای سبز، اما بیایید ببینم اگر این طرح پساب را هم کنار طرح‌های انتقال آب به اصفهان بگذاریم، جبران کسری آب خواهد بود یا نه. براساس آخرین آمار و طبق تابلوی منابع و مصارف، دولت از حوضه زاینده‌رود، معادل یک‌هزار و ۹۷۶ میلیون مترمکعب برداشت می‌کند. وزارت نیرو اعلام کرده است با هدف تأمین آب صنایع در این حوضه آبریز، حفظ محیط‌زیست استان، احیای زاینده‌رود و گاوخونی و جلوگیری از فرونشست بیشتر زمین، با انتقال آب دریای عمان در فاز نخست، امکان انتقال ۷۰ میلیون مترمکعب آب را فراهم کرده است؛ عددی کمتر از «یک‌سی‌ام» برداشت فعلی. یعنی عملاً چیزی از اضافه‌برداشت جبران نمی‌شود. شما هر طور نگاه کنید، تنها راه نجات اصفهان کاهش برداشت است. آبخوان‌های اصفهان چرا دیگر تغذیه نشدند و نرخ فرونشست در اصفهان تا این حد زیاد شد؟ چون زاینده‌رود دیگر بر بستر و مسیر تاریخی‌اش جاری نبود. من فکر می‌کنم در مورد مشکلات آبی اصفهان دو موضوع خیلی مهم به‌هیچ‌عنوان نباید فراموش شود: یک: ما زمان برای اجرای طرح‌های بلندمدت نداریم. بلکه باید در کنار برنامه‌های بلندمدت، حتماً و حتماً برنامه‌های کوتاه‌مدتِ زود بازده، که معطوف به‌کاهش برداشت باشند را اجرا کنیم. مانند اجرای طرح نکاشت در اراضی باغی و کشاورزی بالادست زاینده‌رود. موضوع دوم اینکه اولویت همه برنامه‌های اجراشده، کاهش برداشت، حداقل تا بازگشت به استاندارد تابلوی منابع مصارف، باشد که البته آن‌هم کاملاً کافی نیست.» 

اصفهان در شرایط پیچیده‌ای قرار دارد. مسئله و چالش آب در حال بلعیدن همه داشته‌های اقتصادی، فرهنگی و تاریخی این شهر است. حوادث ناشی از فرونشست در این شهر هر ماه به تیتر خبرها بدل می‌شود و مشاغل زیادی تحت‌تأثیر تنش آبی قرار گرفته‌اند. دولت همه برنامه‌هایش را بر تأمین آب در این شهر قرار داده است و گویا خیال ندارد از برداشت آب از حوضه آبریز زاینده‌رود دست بردارد. رویکردی که کارشناسان تأکید می‌کنند به ترکستان خواهد رسید، نه حل مشکلات!