چه شد که تصمیم گرفتید وارد پروژه‌های احیای تالاب‌های ایران، به‌ویژه دریاچه ارومیه شوید؟

ژاپن و ایران طی قرن‌ها، و حتی هزاران سال، روابط دوستانه‌ای داشته‌اند. دولت ژاپن قصد دارد این روابط دوستانه را در آینده نیز گسترش دهد و حفاظت از محیط‌زیست، به‌ویژه موضوعات مرتبط با آب، محور اصلی این همکاری‌هاست؛ در همین ارتباط تلاش‌های زیادی انجام شده است و ما منابع قابل‌توجهی به آن اختصاص داده‌ایم. در ایران ۲۷ تالاب ارزشمند، از جمله دریاچه ارومیه، در فهرست کنوانسیون رامسر ثبت شده‌اند. حفاظت از این تالاب‌ها که زیستگاه گونه‌های متنوع و پرندگان مهاجر هستند، تنها مسئله‌ای داخلی نیست، بلکه چالشی جهانی است که به همکاری بین‌المللی نیاز دارد. دولت ژاپن نیز به همین دلیل همکاری خود را در این زمینه ادامه داده. به‌ویژه درباره دریاچه ارومیه، از سال ۲۰۱۴ تاکنون اقداماتی مانند توسعه مدل‌های چرخه آب، حفاظت از تالاب و حمایت از کشاورزی پایدار اجرا شده. در «تالاب انزلی» نیز از سال ۲۰۰۳ تاکنون برنامه‌هایی در حوزه استفاده بهینه از آب، پایش کیفیت آب و آموزش‌های محیط‌زیستی انجام شده است. همچنین در سطح گسترده‌تر، ژاپن در همکاری با دولت ایران در زمینه تدوین برنامه‌های مدیریت منابع محدود آب در حوضه «رودخانه سفیدرود»، در بخش‌های کشاورزی، صنعتی و آب شرب مشارکت داشته است.

پروژه مشترک ژاپن و سازمان ملل برای تقویت حفاظت از تالاب‌های ایران اکنون در چه مرحله‌ای قرار دارد؟

پروژه‌ای که از سال ۲۰۲۴ با همکاری وزارت امور خارجه ایران، سازمان حفاظت محیط‌زیست، برنامه توسعه سازمان ملل (UNDP) و فائو (FAO) آغاز شده، با هدف تقویت نظام مدیریتی حفاظت از تالاب‌ها، تضمین کشاورزی پایدار، و ایجاد راه‌های معیشتی جایگزین در مواجهه با تغییر اقلیم طراحی شده است. هدف این پروژه، حفاظت از تنوع زیستی تالاب‌ها و ایجاد منافع بلندمدت برای جوامع محلی است. در حال حاضر، ۴۴۴ هکتار از اراضی کشاورزی در دریاچه ارومیه، تالاب انزلی، «دریاچه پریشان» و «تالاب شادگان» برای اجرای کشاورزی پایدار انتخاب و در حال آماده‌سازی است. همچنین برای ۶۳۶ نفر از ساکنان محلی، آموزش‌های حرفه‌ای جهت ایجاد معیشت‌های جایگزین ارائه می‌شود.

از نگاه شما، بزرگ‌ترین تهدید تالاب‌های ایران چیست؛ خشکسالی، تغییر اقلیم یا مصرف بالای آب در کشاورزی؟

به گمان من، مهم‌ترین موضوع در حفاظت از تالاب‌های ایران، ایجاد تعادل پایدار میان ورودی و خروجی آب است. ایران در سال‌های اخیر با خشکسالی‌های شدید روبه‌رو بوده و میزان آب ورودی به تالاب‌ها کاهش یافته است. از سوی دیگر، بخش کشاورزی حدود ۸۰ درصد منابع آب کشور را مصرف می‌کند و این مصرف در بسیاری موارد کارآمد نیست. صرفه‌جویی در مصرف آب کشاورزی و کاهش خروجی آب از تالاب‌ها برای حفظ تعادل میان ورودی و خروجی ضروری است.

ژاپن چه تجربه‌هایی می‌تواند به مدیریت محیط‌زیست ایران منتقل کند؟

تاکنون در حوزه محیط‌زیست طبیعی، اقدامات متعددی از طریق «آژانس همکاری‌های بین‌المللی ژاپن» (جایکا) انجام شده است. به‌عنوان نمونه، در حوضه «رود کارون» پروژه‌هایی مانند مدیریت مشارکتی جنگل‌ها و مراتع و حفاظت از حوضه آبخیز اجرا شده و به استفاده پایدار از منابع طبیعی کمک کرده است. در حوزه‌هایی مانند آلودگی هوای تهران و مدیریت پسماند در چندین شهرداری از جمله مشهد نیز ژاپن با ارائه تجهیزات تحلیل آلودگی هوا، اعزام کارشناسان در حوزه‌های بازیافت پسماند و آلودگی محیط‌زیست، و برگزاری دوره‌های آموزشی در ژاپن برای کارکنان دولت ایران مشارکت داشته و نتایج مهمی به‌دست‌آمده است.

اگرچه ایران عضو توافق پاریس نیست و هدف‌گذاری کاهش گازهای گلخانه‌ای (NDC) را تدوین نکرده، اما باتوجه‌به میزان بالای انتشار گازهای گلخانه‌ای (رتبه ۲۵ تولید ناخالص داخلی واقعی در برابر رتبه ۸ انتشار گازهای گلخانه‌ای)، مشارکت در چارچوب توافق پاریس و تلاش برای کاهش انتشار دی‌اکسیدکربن برای رشد آینده اقتصاد ایران ضروری است.

درباره گازهای فلر نیز، با وجود پیشرفت‌های اخیر ایران، سالانه حدود ۱۷.۵ میلیارد مترمکعب گاز سوزانده می‌شود که معادل حدود ۴۰ درصد انرژی مصرفی خانوارهاست. جمع‌آوری و استفاده از این گازها علاوه بر کاهش آلودگی، می‌تواند به رفع مشکلات انرژی کشور کمک کند و از نظر سلامت عمومی نیز فواید مهمی دارد. همچنین ورود فناوری‌های کربن‌زدایی می‌تواند صنایع جدیدی ایجاد کرده و به تنوع اقتصاد ایران کمک کند؛ بنابراین، این مسیر کاملاً در راستای منافع ملی ایران است.ژاپن از طریق برنامه تحول سبز (GX) انتظار دارد در ده سال آینده حدود ۱۵۰ تریلیون ین (نزدیک به ۹۷۰ میلیارد دلار) اثر اقتصادی ایجاد کند و باتکیه‌بر این تجربیات، همکاری و تبادل دانش با ایران را ادامه خواهد داد.

فناوری‌های سبز ژاپن به چه شکل بر احیای تالاب‌ها و حفاظت از منابع آب اثر می‌گذارند؟

فناوری‌های ژاپن در زمینه انرژی‌های تجدیدپذیر، سیستم‌های تصفیه آب، پایش محیط‌زیست و صرفه‌جویی در مصرف آب می‌تواند در بهبود وضعیت تالاب‌ها و بهره‌برداری پایدار از منابع نقش مؤثری داشته باشد. در ایران نیز آژانس همکاری‌های بین‌المللی ژاپن در حوزه مدیریت پسماند و مقابله با آلودگی ناشی از آب‌های زهکشی محل‌های دفن زباله همکاری می‌کند و می‌تواند نقش مهمی در کاهش ورود آلاینده‌ها به تالاب‌ها داشته باشد.

اگر بخواهید پیامی درباره اهمیت تالاب‌ها برای مسئولان و مردم ایران بفرستید، چه می‌گویید؟

حفاظت و احیای تالاب‌ها نه‌تنها برای زمان حال، بلکه برای نسل‌های آینده ضروری است. ما احترام عمیق خود را نسبت به تلاش‌های گذشته دولت و مردم ایران ابراز می‌کنیم. دولت، جوامع محلی و همه شهروندان، نقش مهمی در حفاظت از این منابع طبیعی ارزشمند دارند.

گام بعدی همکاری محیط‌زیستی ایران و ژاپن چیست؟

حفاظت از تالاب‌ها یکی از نمادهای همکاری میان ایران و ژاپن است و ژاپن قصد دارد این همکاری را از طریق جایکا و نهادهای سازمان ملل ادامه دهد. یکی از اولویت‌های اصلی ایران مقابله با طوفان‌های شن و گردوغبار است. برای نمونه در مناطق اطراف «تالاب هامون» – در مرز ایران و افغانستان – طوفان‌های گردوغبار ناشی از تغییراقلیم تأثیرات شدیدی بر منطقه داشته است. در حال حاضر، بررسی‌ها و رایزنی‌ها برای اجرای احتمالی یک پروژه حفاظت از تالاب هامون در آینده، با همکاری دولت ایران، جوامع محلی و نهادهای سازمان ملل، با انگیزه‌ای جدی در حال پیشرفت است.