مکانیسم ماشه از ششم مهر ۱۴۰۴ فعال شد و مجدد قطعنامه‌های تحریم‌های بین‌المللی شورای امنیت سازمان ملل متحد (شش قطعنامه) اجرایی شد. اگرچه تحریم‌ها موضوع جدیدی نیست و از اواسط سال ۱۳۹۷ با خروج ایالات متحده آمریکا از چارچوب اقدام مشترک (برجام)، تحریم‌های یکجانبه گسترده علیه ایران به اجرا درآمد، اما یک موضوع مهم در مورد تحریم‌ها، نحوه مواجهه با آنهاست که از جمله مهمترین ابعاد این حوزه، تاب‌آوری در برابر تحریم است. موضوع تاب‌آوری مبحثی است که اغلب به‌درستی نقش شهرها را یادآور می‌شود و این جستار ورودی است به گفت‌وگو درباره نقش شهرها برای تاب‌آوری در برابر تحریم.

نقش شهرها در تاب‌آوری اقتصادی

شهرها از دو بعد می‌توانند به تاب‌آوری اقتصادی در مواجهه با تحریم‌ها یاری رسانند و نقش فعالی را ایفا کنند. این دو بعد عبارت‌اند از کاهش هزینه‌های اقتصادی و فعال‌سازی ظرفیت‌های اقتصادی.

الف) کاهش هزینه‌های اقتصادی

تحریم‌ها هزینه‌های اقتصادی را افزایش می‌دهند؛ افزایش نرخ تورم، کاهش ارزش پول ملی، افزایش هزینه‌های مبادلاتی، کمبود کالا و افزایش ریسک سرمایه‌گذاری و فعالیت‌های اقتصادی از جمله نمودهایی است که موجب افزایش هزینه‌های اقتصادی می‌شود.

شهرها و مدیریت شهری حتی با ظرفیت‌های فعلی‌اش یعنی فقدان مدیریت یکپارچه شهری به‌روش‌های مختلفی که می‌توانند به کاهش هزینه‌ها برای شهروندان کمک کنند. از جمله:

۱- کالازدایی (Decommodification): یکی از وجوه کاهش هزینه‌ها، کالازدایی از خدمات و کالاهای عمومی است (اعم از حمل‌ونقل عمومی، فضاهای شهری، بهره‌مندی از امکانات عمومی، فراغت و فعالیت‌های فرهنگی و هنری و ورزشی) که این موضوع می‌تواند در کنار سیاستِ مشترکات به ارتقای حق استفاده از شهر بینجامد. سیاستِ مشترکات بر ترویج اشتراکی‌شدن فضاها، امکانات، خدمات تأکید دارد و حق استفاده ناظر بر بهره‌مندی همگانی شهروندان از شهر و تأمین عدالت است. از جمله زمینه‌های سیاستِ مشترکات می‌تواند به پلتفرم‌های اشتراک داوطلبانه امکانات و وسایل، امکان‌هایی چون ابزارکده (اشتراک ابزارآلات حرفه‌ای، صنعتی، طراحی)، بانک زمان یا همان Time Bank (مبادله خدمات و کسب اعتبار برای بهره‌مندی از کالاها و خدمات)، فضاهای کار اشتراکی، کارگاه‌های اشتراکی و باغچه‌های مشارکتی محلی اشاره کرد.

۲- تنظیم‌گری و حمایت اجتماعی: شهرداری‌ها می‌توانند از طریق اتخاذ سیاست مسکن اجتماعی و عمومیِ استیجاری و احداث سکونت‌سرا (مسکن اشتراکی برنامه‌ریزی‌شده) و عرضه مسکن کوچک‌مقیاس (واحدهای ۲۵ مترمربع تا ۴۰ مترمربع) به تنظیم بازار مسکن و کاهش هزینه اجاره‌بها یاری رسانند. همچنین، شهرداری‌ها در راستای نقش حمایت اجتماعی می­توانند با جمع‌آوری مازاد مواد غذایی از رستوران‌ها، اغذیه‌فروشی‌ها، کافه‌ها، میادین میوه‌وتره‌بار، فروشگاه‌های بزرگ و زنجیره‌ای و… و مشارکت با خیریه‌ها و وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی به رفع گرسنگی و سوء‌تغذیه فقرا اقدام کنند. دیگر زمینه حمایت اجتماعی شهرداری‌ها، استفاده از ظرفیت مسئولیت اجتماعی بنگاه‌های اقتصادی برای کاهش فقر، ارائه خدمات و کالاهای رایگان به فقرا، ارائه خدمات و کالاهای عمومی است.

۳- معماری و شهرسازی صرفه‌جو: یکی از بارزترین نمودهای معماری و شهرسازیِ صرفه‌جو، ساختمان‌های انرژی صفر (ZEB) است که بتواند هزینه‌های انرژی را به‌طرز فوق‌العاده‌ای کاهش دهد که هم در سطح واحد ساختمان صرفه‌جویی ایجاد می‌کند، هم در مقیاس هزینه‌های تأمین انرژی و زیرساخت‌های شهری و هم صرفه‌جویی‌های ناشی از کاهش هزینه‌های محیط‌زیستی. البته ساختمان‌های انرژی صفر یک ایدئال هستند و در کل، مسیر حرکت برای تأمین انرژی به‌صورت مستقل در ساختمان و جایگزینی سوخت‌های فسیلی با انرژی‌های تجدیدپذیر مقصود است. 

دیگر نمود شهرسازیِ صرفه‌جو، استفاده از زیرساخت‌های سبز برای تأمین انرژی، روشنایی، تصفیه هوا در شهر است. بازآفرینی بافت‌های فرسوده به‌صورت یکپارچه و توسعه‌گر به‌جای نوسازی‌های پارسلی و پراکنده توسط خرده‌سازندگان علاوه‌بر ارتقای بازآفرینی، تأمین خدمات و فضای عمومی، افزایش رونق اقتصادی و پیشگیری از نوفرسوده‌سازی می‌تواند به کاهش هزینه‌های شهرسازی بینجامد.

۴- هوشمندسازی شهری: هوشمندسازی شهری به کاهش هزینه تردد شهری، هزینه‌های ساختمان‌های اداری، هزینه‌های زمانی، هزینه انرژی و سوخت، هزینه‌های کاغذ، هزینه‌های بوروکراسی می‌انجامد. همچنین با گسترش فضای عمومی به فضای دیجیتال، بهره‌گیری از ظرفیت‌های بازنماییِ دیجیتال و قابلیت‌های اینترنت اشیا در شهرسازیِ صرفه‌جو و کالازدایی هم نقش دارد.

ب) فعال‌سازی ظرفیت‌های اقتصادی

یکی از نقاط آسیب‌پذیری در برابر تحریم‌ها، کمبود تنوع و پیچیدگیِ اقتصادی، وابستگیِ مشاغل به بودجه‌های دولتی و ضعف در اقتصادِ مولد است. شهرداری‌ها می‌توانند به‌جای سیاست اشتباهه «مستغلات پیشرانِ اقتصاد» (که نتیجه‌اش تشدید نبود تعادل اقتصادی است)، سیاست شهر کارآفرین و خلاق را در پیش گیرند. از جمله این اقدامات می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

۱- حمایت از مشاغل سیار: مشاغل سیار اشکال مختلفی چون انواع دستفروشی، ون‌کافه، ون‌کتاب و… را در بر می­گیرد. این مشاغل علاوه‌بر کاهش هزینه‌های اقتصادی، مشاغل مردمی را گسترش می‌دهند، امکان رشد گروه‌های کم‌برخوردار را فراهم می­کنند، تنوع اقتصادی را افزایش می‌دهند (از جمله اینکه با مشاغل خانگی، صنایع‌دستی و گردشگری هم می­توانند هم‌پیوند باشند)، نوآوری را توسعه می‌دهند و بر سرزندگی شهری و کالازدایی از فضاهای شهری می‌افزایند.

۲- حمایت از زیست‌بوم نوآوری: زیست‌بوم نوآوری را باید به تعبیری مادرِ اقتصاد دانست و به‌جای تکیه بر مستغلات که محدود، دارای ارزش‌افزوده پایین، سوداگرانه و مخرب است، این حیطه پیشران، خلاق، متنوع، گسترده و جاذب برای اشتغال تحصیلکردگان را توسعه داد که هم به هوشمندسازی شهری یاری می‌رساند، هم اقتصاد مولد را توانمند می‌کند و هم نوآور است. تأمین فضا و زیرساخت، ارائه مشوق، تسهیلگری در توانمندسازی و شبکه‌سازی و… از جمله اقدامات در این حوزه است. به تعبیر میشل فوکو «دانش قدرت است» و توسعه اقتصاد دانش می­تواند به ارتقای قدرت شهری و ایفای نقش در شهرهای جهانی با وجود تحریم‌ها کمک کند.

۳- حمایت از کارآفرینی: مدیریت شهری به طرق مختلف می‌تواند از کارآفرینی برای گسترش مشاغل حمایت کند؛ از جمله می‌توان به تخصیص فضا و زیرساخت، کمک به ترویج و آموزش، تسهیلگری در شبکه‌سازی بین صاحبان سرمایه و صاحبان ایده و صاحبان مهارت اشاره کرد.

۴- توسعه ظرفیت‌های گردشگری: فضا و بافت‌های شهرها، یک ثروت است. میراث‌فرهنگی و تاریخی، جذابیت‌های فضایی، میراث طبیعی، میراث ناملموس و معنوی، هنر عمومی شهری، مدیریت شهری و… می‌توانند از این طریق هم به تنوع اقتصادی، افزایش دارایی‌های شهری و گسترش مشاغل کمک کنند و هم از ظرفیت ترویجی و فرهنگیِ گردشگری برای نقشِ دیپلماتیک علیه تحریم‌ها بهره ببرند.

۵- اقتصاد بازیافت: اقتصاد بازیافت می‌تواند مشاغل را توسعه دهد، چرخه انهدام منابع را محدود کند، هزینه‌های اقتصادی را کاهش و چرخه‌های متنوعی از اقتصاد مولد را گسترش دهد. همچنین، اقتصاد بازیافت می‌تواند آسیب‌هایی چون زباله‌گردی (به‌ویژه زباله‌گردی کودکان و کار کودکان در حوزه تفکیک پسماند) را رفع کند.

۵- کشاورزی شهری: یکی از مسائل مهم در دوره تحریم‌ها، موضوع امنیت غذایی است. شهرها می‌توانند با گسترش و تشویق کشاورزی شهری به تأمین امنیت غذایی یاری رسانند، شرایط محیط‌زیست را بهتر کنند، تنوع اقتصادی را افزایش دهند و در اشکال باغچه‌های مشارکتی محلی به کالازدایی و سیاست مشترکات یاری رسانند.

نقش شهرها در تاب‌آوری اجتماعی

تحریم‌ها فقط اقتصاد را نشانه نمی­گیرند، احساس امید، ­انگیزه، شادمانی و همبستگی را هدف قرار می‌دهند. وضعیتی از کرختی، تعلیق و قفل‌شدگی اجتماعی ایجاد می‌‌کنند. شهرها به‌واسطه آنکه پایه زیست اجتماعی هستند، می‌توانند صف اول خنثی‌سازی تخریب‌های اجتماعی تحریم‌ها از طریق افزایش تاب‌آوری باشند. مدیریت شهری می‌تواند با اقداماتی تاب‌آوری اجتماعی را ارتقا دهد:

۱- توسعه زیرساخت‌های اجتماعی: «اریک کلایننبرگ»، جامعه‌شناس آمریکایی، در کتاب «کاخ‌هایی برای مردم: زیرساخت‌های اجتماعی، مبارزه با نابرابری و قطبی‌شدن و افول حیات مدنی» بر اهمیت زیرساخت‌های اجتماعی (نظیر پارک، پیاده‌رو، کتابخانه، مرکز اجتماعی محله، بازارچه‌ها، کافه‌ها، کارکرد اجتماعی که می‌تواند ایستگاه‌های مترو و راه‌آهن و اتوبوس ایفا کنند) برای همبستگی و جامعه بودگی تأکید می­کند. شهرداری‌ها با توسعه این امکانات می­توانند به گردهم آمدن مردم، مواجهه و چهره‌به‌چهره شدن و تعامل آنها کمک کنند و از این طریق، توان تاب‌آوری آنها را در زمانه تحریم را افزایش دهند.

۲- شبکه‌سازی: زیرساخت اجتماعی به‌نحوی تنها فضای فیزیکی نیست بلکه رابطه اجتماعی است، یکی از مشکلات مهم در زندگی شهری، تنهایی و انزوای اجتماعی است؛ به‌ویژه آنکه گروه‌هایی به‌دلایل موقعیتی یا ساختاری بیشتر در معرض این تنهایی و انزوا هستند از جمله سالمندان،­ افراد دارای معلولیت، زنان خانه‌دار، مستأجران، دوره تجرد قطعی، بیکاران. شهرداری‌ها می‌توانند از طریق ظرفیت‌های فضایی و ارتباطی و ترویجی و فرهنگی و بانک اطلاعاتیِ خود به شبکه‌سازی و برقراری ارتباط برای غلبه بر تنهایی و انزوا کمک کنند، نهادهای ارتباط اجتماعی، مانند همسایگی، را تقویت و با مشارکت‌های معنادار شهروندی، نهادسازی اجتماعی بین شهروندان و معنابخشی به زندگی را ایجاد کنند.

۳- فضادهی و افق‌گشایی: به تعبیر «ایتالو کالوینو» در کتاب «شهرهای نامرئی» راه غلبه بر «جهنم زندگی روزمره»، «فضا دادن به آنهاست که نمی‌خواهند جهنمی باشند». در مورد تحریم‌ها، مدیریت شهری با تشویق و حمایتِ فعالان شهری، فعالان مدنی، خیران، شهروندان فعال می­تواند به تاب‌آوری و تشویق به زندگیِ فعال کمک کند.

۴- گفت‌وگوی اجتماعی: اعتماد اجتماعی یکی از ارکان اصلی سرمایه اجتماعی است و یک بعد مهم در آن اعتماد بین مردم و بخش عمومی است که از ملزوماتِ آن شنیده‌شدن و صدادارشدنِ شهروندان است. در جلسه ارزیابی یکی از «گفت‌وگوهای اجتماعی تهران امید دارد» که آن نشست با مقداری تنش همراه بود. در شورای راهبری نشست‌ها، مجری گفت: «شرایط خطرناک است، وضعیت پسا دی ۹۶ است و مردم عصبانی هستند و فعلاً نشست نگذاریم». «الهام فخاری»، رئیس کمیته اجتماعی شورای پنجم تهران و بانی مجموعه نشست‌ها، پاسخ داد: «اگر مردم عصبانیتشان را سر ما خالی نکنند و سنگ صبورشان نباشیم، پس کجا خالی کنند؟» این سنگ صبور بودن یکی از ضرورت‌های مدیریت شهری اعم از شهرداری و شورای شهر در شرایط سخت تحریم‌هاست.

۵- گسترش فرهنگ شادمانی و رویدادپذیری شهر: یکی از چالش‌های مهم اجتماعی در شرایط سخت نظیر تحریم‌ها، فقر شادمانی است. مدیریت شهری با برگزاری رویدادهای متعدد شهری و ایجاد فضا، امکان و آزادی برای مشارکت مردم در برگزاری رویدادهای شهری می­تواند هم به گسترش شادمانی برای تاب‌آوری یاری رساند و هم کالازدایی از فراغت کند.

۶- دیپلماسی شهری: مدیریت شهری می‌تواند از طریق تعاملات با شهرها، سازمان‌های بین‌المللی (مثل یونیسف، هبیتات، یونسکو و…) ظرفیت‌های اجتماعی را ارتقا دهد و اثر تحریم‌ها را با قدرت شهرها تعدیل کند.