در هر دقیقه، یک کامیون زباله به اقیانوس‌های جهان سرازیر می‌شود! این واقعیت تلخ را سازمان ملل متحد «سونامی پلاستیک» نامیده است. در ایران، این بحران ابعاد وحشتناکی به خود گرفته است؛ هر شهروند ایرانی به‌طور متوسط روزانه سه کیسه پلاستیک مصرف می‌کند که ۹۶ درصد آن به‌صورت مستقیم وارد سطل‌های زباله می‌شود. به‌دلیل تجزیه‌ناپذیر بودن مواد پلاستیکی، آنها مدت زیادی در طبیعت باقی می‌مانند و سرانجام یا مواد شیمیایی آنها وارد خاک و آب شده و موجب آلودگی می‌شود و یا مستقیماً وارد آب شده و سرانجام به رودخانه‌ها و دریاها می‌رسد. میزان قابل‌توجه  سالانه چهار میلیون تن پسماند پلاستیکی تولیدشده سالانه در ایران است که کشور را به یکی از بازیگران اصلی این فاجعه جهانی تبدیل کرده است، به‌طوری‌که ایران در رتبه هفدهم تولید پسماند پلاستیکی و رده ۹۸ سرانه آن قرار دارد؛ به این معنا که سرانه تولید پسماند کشور معادل ۱۴۰ گرم در روز است. اما چرا با وجود هشدارهای مکرر دانشمندان، صنعت پلاستیک همچنان در ایران رونق دارد؟  

 پاسخ در دل اقتصاد ایران نهفته است. ایران، به‌عنوان یکی از بزرگترین دارندگان ذخایر نفت جهان، سالانه میلیاردها دلار از فروش مواد اولیه پتروشیمی سود می‌برد و این یکی از مهمترین و حیاتی‌ترین منابع درآمدی کشور محسوب می‌شود. از طرفی تولید پلاستیک نه‌تنها مقدار قابل‌توجهی از آب شیرین کشور را مصرف می‌کند، بلکه با انتشار میزان بسیار زیادی گاز گلخانه‌ای در سال، بحران تغییراقلیم را تشدید می‌کند. اما این میزان از آلودگی تنها مربوط به فعالیت‌های اقتصادی دولت نمی‌شود؛ بلکه به‌طور متوسط مصرف روزانه سه کیسه پلاستیکی توسط هر ایرانی -که ۹ درصد آنها کمتر از ۱۲ دقیقه استفاده می‌شوند- نشان می‌دهد تغییر الگوی رفتاری مردم نیز چالشی بزرگ است. 

پیامدهای این بی‌توجهی اکنون در بدن شهروندان نیز نمایان شده است. بنابر گزارش «یو اس تودی»، پژوهشگران هلندی اعلام کردند نمونه‌های خون جمع‌آوری‌شده از ۲۲ نفر تحلیل شده است و نتایج به‌دست‌آمده نشان می‌دهد خون ۸۰ درصد آنها، یعنی تعداد ۱۷ نفر حاوی ذرات میکروپلاستیک است. این ذرات که کوچکتر از پنج میلی‌متر هستند، از طریق آب آشامیدنی، هوا و غذا وارد بدن می‌شوند و با بیماری‌هایی مانند سرطان، ناباروری و اختلالات هورمونی مرتبط‌اند. در خلیج‌فارس، وضعیت از این هم نگران‌کننده‌تر است؛ بررسی‌های پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی نشان از وجود مقادیر قابل‌توجهی ذرات میکروپلاستیک دارد که مستقیماً وارد بدن ماهی‌ها و صدف‌های خوراکی می‌شود.  

  اما این بحران تنها محدود به ایران نیست. در اقیانوس آرام شمالی، جزیره‌ای پلاستیکی به وسعت ۱.۶ میلیون کیلومترمربع -سه برابر وسعت فرانسه- شناور است. این زباله‌ها تحت‌تأثیر جریان‌های آبی، به توده‌ای عظیم تبدیل شده‌اند که زیستگاه‌های دریایی را نابود می‌کند. دانشمندان هشدار می‌دهند اگر روند کنونی ادامه یابد، تا سال ۲۰۵۰ وزن پلاستیک‌های اقیانوس‌ها از وزن کل ماهی‌ها پیشی خواهد گرفت.

 راه نجات اما بسته نیست. کشورهایی مانند روآندا ثابت کرده‌اند که تغییر ممکن است. این کشور آفریقایی از سال ۲۰۰۸ استفاده از کیسه‌های پلاستیکی را ممنوع کرده و امروز به پاکترین کشور قاره تبدیل شده است. جریمه‌های سنگین، فرهنگسازی گسترده و جایگزین‌های ارزان‌قیمت (مانند کیسه‌های پارچه‌ای بومی) کلید موفقیت روآندا بوده است. ممنوعیت استفاده از کیسه‌های پلاستیکی حتی شامل حال مسافران نیز می‌شود، به‌طوری‌که کیسه‌های پلاستیکی همراه آنها پس از ورود به خاک این کشور توقیف و به مراکز بازیافت تحویل داده می‌شوند. در ایران نیز می‌توان با الگوبرداری از این مدل، قوانینی مانند «مالیات سبز» بر تولید پلاستیک‌های یکبارمصرف وضع کرد و درآمد حاصل را به توسعه فناوری‌های پاک اختصاص داد.

 البته فناوری نیز در این زمینه به کمک آمده است. در کشور هلند، استارت‌آپ «اوشن کلیناپ» ربات‌های غول‌پیکری ساخته که روزانه ۵۰۰ کیلوگرم پلاستیک را از دریا جمع‌آوری می‌کنند. در اندونزی، پژوهشگران پلاستیک‌های خوراکی از جلبک دریایی تولید کرده‌اند که در آب گرم حل می‌شود. ایران نیز می‌تواند با سرمایه‌گذاری در چنین نوآوری‌هایی، نه‌تنها محیط‌زیست را نجات دهد، بلکه به قطب فناوری‌های سبز در منطقه تبدیل شود.

 اما هیچ تغییری بدون مشارکت مردم ممکن نیست. راه‌اندازی پویش‌هایی که مردم را به استفاده‌ نکردن از کیسه‌های پلاستیکی تشویق می‌کنند، می‌تواند بسیار مؤثر عمل کند. آموزش کودکان نیز در این زمینه نقش کلیدی دارد و می‌تواند پاسداری از محیط‌زیست را در کودکان نهادینه کند.

با مرور آمارها و داده‌های گفته‌شده، درنهایت پرسش نهایی این است که آیا زندگی بدون پلاستیک ممکن است؟

پاسخ سوئد -کشوری که ۹۹ درصد زباله‌هایش را بازیافت می‌کند- به این سؤال مثبت است. این کشور با تبدیل زباله به انرژی و مواد اولیه، نه‌تنها محیط‌زیست را نجات داده، بلکه سالانه ۱.۵ میلیارد دلار از این صنعت سود می‌برد. ایران نیز می‌تواند با حرکت به‌سمت اقتصاد چرخشی، هم اشتغال ایجاد کند و هم جایگاه خود را به‌عنوان الگوی منطقه ارتقا دهد.

 امروز انتخاب با ماست؛ یا به‌راحتی موقتی پلاستیک ادامه دهیم، یا آینده‌ای بسازیم که در آن اقیانوس‌ها نفس می‌کشند و کودکانمان سالم می‌مانند.