افغانستان دارای پنج حوضه آبریز است و سرانه آبی این کشور، بیشتر از کشورهای پیرامونش است و تمام رودخانه‌ها و منابع آبی این‌کشور از جغرافیای سیاسی‌اش خارج می‌شود، از طرفی افغانستان نسبت به کشورهای همسایه‌اش، حکم بالادست را دارد. ۹۰ درصد مردم افغانستان در حوضه‌های آبریز مشترک زندگی می‌کنند و ۸۴ درصد کل افغانستان در حوضه‌هایی واقع شده که با کشورهای همسایه مشترک است، از این بابت افغانستان با تمام کشورهای همسایه مناقشه آبی دارد.

آب مازاد بر نیاز حوضه‌های آبریز افغانستان که به کشورهای همسایه این کشور می‌ریزد، باعث شده است حاکمان افغانستان از آب به‌عنوان یک ابزار اقتصادی و سیاسی بهره برند. بنابراین، کنترل آب‌های سطحی این کشور مهمترین اصل در سیاست‌گذاری آبی افغانستان به‌شمار می‌رود. از زمان روی کار آمدن طالبان در افغانستان علی‌رغم کاهش حجم سرمایه‌گذاری خارجی و فراری شدن تکنسین و مهندسان سدساز، سیاست‌های آبی این کشور تغییر نکرده، اما کم شدن تعداد مهندسان سدساز در سال‌های ابتدایی تسلط طالبان بر این کشور، باعث شده بود روند سدسازی کُند و روند احداث کانال‌های انحراف و انتقال آب سرعت گیرد، اما توهم نئوعثمانی‌گری اردوغان باعث شده است پیمانکاران سدساز ترکیه، تکمیل سدهای افغانستان را به‌عهده گیرند.

حکام افغانستان در ادوار مختلف، کنترل آب‌های سطحی مازاد این کشور را با هدف توسعه کشاورزی دنبال می‌کردند و می‌کنند، اما در یک دهه اخیر علاوه‌بر افزایش سطح زیرکشت اراضی کشاورزی برای اشتغالزایی و تولید برق، مهندسی اجتماعی و گسترش و پراکنش پشتون‌های ناقل نیز یکی از استراتژی‌های افغانستان در قبال مسئله آب به‌شمار می‌رود. از طرفی ابزار قرار دادن آب برای گرفتن امتیازات سیاسی و اقتصادی در راستای سیاست آب در برابر تیل (نفت) نیز یکی از مهمترین اهداف رویکرد هیدروپلیتیک افغانستان است.

ازآنجاکه مفهوم دولت-ملت در افغانستان اجرای موفقی نداشته و کماکان گروه‌های قومی به دنبال افزایش سهم خود در قدرت هستند، لذا گروه قومی پشتون که جز چند دوره، حاکمیت افغانستان را در دست داشته است، گسترش و پراکنش پشتون‌ها در نوار غربی و شمال افغانستان و تضعیف سایر گروه‌های قومی را تنها راه تثبیت قدرت خود می‌دانند.

دخالت‌های کشورهای ثالث در رویکرد هیدروپلیتیک افغانستان از زمان جنگ سرد مسبوق به سابقه است و کشورهای مختلف و ابرقدرت‌های بلوک شرق و غرب برای افزایش سطح نفوذ خود در افغانستان، در پروژه‌های آبی این کشور سرمایه‌گذاری می‌کردند، اما در یک دهه گذشته سدسازی‌های افغانستان با مداخله کشورهای بلوک غرب و ترکیه به جنگ آبی منطقه‌ای مبدل شده است.

طالبان علاوه‌بر سدسازی بر روی رودخانه‌های بزرگی مثل هیرمند، هریرود و فراه، حتی به‌دنبال انسداد جریان آب بر روی رودهای با دبی پایین مثل خاشرود، هاروت‌رود، خوسپاس و … هستند یا یک قطره آب وارد ایران و تالاب بین‌المللی هامون نشود.

از بین بردن امنیت آبی، غذایی و زیست‌محیطی نخستین گام برای خالی شدن شهرها و روستاهای هم‌مرز با جغرافیای افغانستان است تا امنیت ملی این کشورها به‌صورت جدی مورد تهدید واقع شوند. بیکار شدن بهره‌برداران حوزه کشاورزی، کوچ سرمایه انسانی، افزایش اعتراضات ناشی از پیامدهای زیست‌محیطی سیاست‌های آبی، نابرابری‌های اجتماعی، تضعیف عمق استراتژیک کشورهای همسایه در خاک افغانستان، افزایش جمعیت پشتون‌های ناقل در جغرافیای هم‌مرز با ایران، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان، توسعه مکاتب دینی افراطی و به مخاطره انداختن تمامیت ارضی کشورها از اهداف جنگ آبی منطقه‌ای در افغانستان است که ترکیه و اسرائیل نیز در جغرافیای خود به‌عنوان بالادست چنین استراتژی را دنبال می‌کنند.

همان‌طور‌که این جنگ آبی منطقه‌ای می‌تواند برای کشورهای همسایه خطرآفرین باشد، به همان اندازه می‌تواند حکومت‌ها را ساقط کند و ملت افغانستان را به خطر بیندازد، اما با مداخله کشورهای خارجی در رویکرد هیدروپلیتیک افغانستان تغییری ایجاد نمی‌شود و به دلیل هویت‌سازی مسئله آب در این کشور، توسعه‌نیافتگی آن مناطق و ضعف کشورهای همسایه در حوزه دیپلماسی عمومی، این چرخه ادامه خواهد داشت.

ایران و سایر کشورهای که در معرض جنگ آبی قرار گرفتند، برای مواجهه با آن آمادگی ندارند. بنابراین، به‌دلیل عدم تعریف استراتژی کشور بالادست در مسئله آب همواره مغلوب این مناقشه آبی بودند و نتوانستند برای خود یک ضد استراتژی مناسبی تعریف کنند.

به‌نظر می‌رسد در سال‌های اخیر عدم وجود نگاه استراتژیک مقامات ایرانی، وجود نگاه ایدئولوژیک نسبت به معادلات منطقه به‌ویژه افغانستان و تعارض منافع در بخشی از ساختار دیپلماسی آب کشور، علل اصلی مغلوب بودن ایران در مناقشات آبی با افغانستان محسوب می‌شود.