به‌عنوان فردی که به کشورهای مختلف سفر کرده و در صنعت گردشگری فعال است، وضعیت گردشگری ایران را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

در سال‌های اخیر، گردشگری جهانی تحولات زیادی داشته است و یکی از دلایل اصلی این تغییرات، همه‌گیری کرونا بود. تأثیر کرونا بر گردشگری کشورهای مختلف متفاوت بود، برخی کشورها کمتر و برخی بیشتر تحت‌تأثیر قرار گرفتند. برخی زودتر از این بحران خارج شدند و برخی دیگر دیرتر. ایران نیز به‌دلیل تحریم‌ها، مسائل اقتصادی، سیاسی و اتفاقات منطقه‌ای نتوانست پس از کرونا به وضعیت قبل خود بازگردد و بیشتر شاهد رشد گردشگری داخلی بودیم. البته باید اشاره کرد که کرونا باعث ظهور شکل جدیدی از سفر و تورهای گروهی با ماشین‌های شخصی شد. این نوع سفرها به‌ویژه پس از کرونا رواج بیشتری یافت، به‌طوری‌که افراد در یک مکان جمع می‌شدند و با خودروهای خود به سفر گروهی می‌رفتند. این پدیده ابتدا با شیوع کرونا آغاز شد و اکنون تبدیل به یک سبک سفر رایج شده است. به‌طورکلی، پس از بحران کرونا، گردشگری طبیعت در سراسر دنیا رونق گرفت؛ هرچند این امر لزوماً جنبه مثبت ندارد. در اینجا تنها به ارائه اعداد و ارقام پرداخته‌ام و نه تحلیل مثبت یا منفی بودن آن.

نظر شما درباره گردشگری انبوه و مزایا و معایب آن چیست؟

گردشگری انبوه پدیده‌ای است که در چنددهه اخیر رشد کرده است. پس از جنگ جهانی دوم، بسیاری از کشورها در مسیر توسعه اقتصادی، اجتماعی و بهبود شرایط بهداشتی قرار گرفتند و مردم به‌دنبال شناخت بیشتر از دنیای اطراف خود بودند. به‌این‌ترتیب، علاقه به سفر و گردشگری افزایش یافت و سفر به بخشی از سبک زندگی مردم تبدیل شد. در اروپای قرن بیستم، گردشگری انبوه به‌تدریج آغاز شد؛ به‌طوری‌که تعداد گردشگران در یک منطقه از ظرفیت پذیرش آن بیشتر شد. به‌عنوان مثال، اگر ظرفیت یک منطقه ساحلی برای پذیرش ۱۰۰ تا ۲۰۰ نفر در روز باشد، در برخی مقاطع زمانی تعداد گردشگران چندبرابر این ظرفیت می‌شد. در نگاه اول، این موضوع ممکن است مثبت به‌نظر برسد، اما در درازمدت اثرات منفی خود را نشان می‌دهد؛ از جمله کاهش منابع طبیعی، آلودگی‌های زیست‌محیطی و تضادهای اجتماعی. مردمان محلی که ابتدا فکر می‌کردند از این روند سود می‌برند، به‌تدریج از آسیب‌های گردشگری انبوه آگاه می‌شوند. در سال‌های اخیر، متخصصان و فعالان حوزه گردشگری تلاش کرده‌اند از تبعات منفی این پدیده جلوگیری کنند.

گردشگری چگونه می‌تواند در توسعه پایدار نقش ایفا کند؟ اساساً گردشگری پایدار را چگونه تعریف می‌کنید؟

در ابتدا باید مفهوم توسعه پایدار را توضیح دهم. توسعه پایدار به این معناست که از منابع موجود استفاده کنیم و از آنها لذت ببریم، به‌شرط اینکه این منابع برای نسل‌های آینده نیز باقی بماند. همان‌طورکه منابع به ما رسیده، باید آنها را به‌درستی به نسل‌های بعدی منتقل کنیم. در این زمینه، گردشگری به یکی از ارکان فعال توسعه تبدیل شده است. در بسیاری از کشورها، گردشگری به‌عنوان صنعتی اصلی مطرح است که اشتغالزایی، درآمدزایی و ارزآوری دارد. بنابراین، گردشگری می‌تواند نقش مهمی در توسعه ایفا کند. بااین‌حال، گردشگری از منابع طبیعی استفاده می‌کند و گاهی به این منابع آسیب وارد می‌کند. به‌عنوان مثال، هتل‌ها به آب و سوخت فسیلی نیاز دارند و تولید زباله و فاضلاب می‌کنند. در عرصه فرهنگی نیز ممکن است آسیب‌هایی به میراث فرهنگی ملموس و ناملموس وارد شود. در تمامی این موارد، رعایت اصل پایداری (حفظ منابع برای نسل‌های آینده) ضروری است. در غیر این‌صورت، گردشگری در مقصد مورد نظر دچار بحران خواهد شد. گردشگری همچنین می‌تواند باعث آلودگی‌های زیست‌محیطی مانند آلودگی منابع آب، خاک و انباشت زباله شود. البته بسیاری از کشورها با برنامه‌ریزی اصولی و آموزش، این مسائل را کنترل کرده‌اند.

رسیدیم به بحث آموزش‌، آیا فقط آموزش می‌تواند برای رسیدن به پایداری در توسعه و گردشگری راهگشا باشد؟ یا وضع قوانین و ضمانت اجرایی آنها برای تضمین ضروری است؟

آموزش همیشه بخش مهمی از حل مسائل است. در بسیاری از زمینه‌ها، باید از سنین کودکی و حتی قبل از دبستان شروع به آموزش کرد، به‌ویژه در مسائل محیط‌زیست و اجتماعی. بااین‌حال، آیا آموزش به‌تنهایی کافی است؟ به‌نظر من آموزش یکی از ارکان اصلی است. در مطالعاتی که در زمینه ارتقای اکوتوریسم داشتم، جواب بسیاری از سؤالات فقط آموزش بود. اما از نظر من، آموزش باید با وضع قوانین و مقررات مشخص که تحت‌عنوان «کدهای اخلاقی و رفتاری» شناخته می‌شوند، همراه باشد. آموزش در کنار حفظ و ضمانت اجرایی این کدها می‌تواند اثرگذار باشد. ما نمی‌توانیم انتظار داشته باشیم همه افراد در مواجهه با مسائل مختلف یکسان واکنش نشان دهند؛ حتی ممکن است نفع شخصی آنها مانع رعایت این اصول شود. به همین دلیل، ضمانت اجرایی قوانین برای حفظ پایداری گردشگری ضروری است.

وضعیت اکوتوریسم در ایران چگونه است؟ تا چه اندازه زیرساخت‌های لازم برای آن فراهم است؟

اکوتوریسم به‌عنوان یک مفهوم نوین، ریشه در طبیعت‌گردی دارد و با هدف حفاظت از محیط‌زیست و احترام به جوامع محلی به‌وجود آمده است. هدف نهایی اکوتوریسم توسعه پایدار است که به‌دست آوردن آن در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته نیز دشوار است. حضور گردشگران در طبیعت به‌طور اجتناب‌ناپذیر آسیب‌هایی به‌همراه دارد، اما هدف این است که این آسیب‌ها به حداقل برسد.

در ایران، مفهوم اکوتوریسم هنوز نوپاست و بسیاری از فعالیت‌های طبیعت‌گردی نمی‌توانند در مفهوم اکوتوریسم بگنجند. برخی از رفتارهایی که در این زمینه مشاهده می‌شود، مانند روشن کردن آتش، کمپ زدن در مکان‌های غیرمجاز، آفرود در جنگل‌ها و کویرها، رها کردن زباله و حتی قدم برداشتن در مسیرهای که اصطلاحاً پاکوب نیست، ایجاد سروصدای بلند و… به طبیعت آسیب می‌زند. بااین‌حال، گسترش رسانه‌ها و افزایش آگاهی عمومی نسبت به مسائل محیط‌زیستی، باعث شده است حساسیت‌ها نسبت به این موضوع افزایش پیدا کند. امیدوارم در سال‌های آینده شاهد کاهش تورهای آسیب‌زننده و افزایش گردشگری هدفمند با گروه‌های آموزش‌دیده و راهنمایان حرفه‌ای باشیم.

آیا دستورالعمل‌های حفاظتی در دسترس است؟

سازمان جهانی گردشگری و نهادهای دیگر مجموعه‌ای از «کدهای اخلاقی» را برای رفتار در طبیعت تدوین کرده‌اند که در ورودی پارک‌های ملی و مناطق طبیعی در بسیاری از کشورهای جهان نصب شده است. در ایران نیز این دستورالعمل‌ها وجود دارد، اما متأسفانه گاهی می‌بینیم بازدیدکننده‌ها به این موارد اهمیت نمی‌دهند؛ چون وسعت این مناطق در ایران زیاد است و به‌دلیل کمبود محیطبان، در برخی از مناطق امکان پایش وجود ندارد.

در ادامه بحث اکوتوریسم، احترام به جامعه بومی توسط گردشگران را چطور تعریف ‌می‌کنید؟ و همان‌طورکه گردشگران در قبال جامعه بومی وظایفی دارند، جامعه بومی هم در قبال گردشگران وظایفی دارد؟

یکی از ارکان اصلی گردشگری، جوامع محلی هستند که زندگی و معیشت آنها به مقصد گردشگری وابسته است. گردشگران و راهنمایان باید به آداب، رسوم، عقاید و هویت این جوامع احترام بگذارند و هیچ‌گاه تلاش نکنند چیزی را تغییر دهند. کار گردشگر فقط مشاهده است و حق دخالت و تغییر ندارد. تغییرات فرهنگی باید توسط نهادهای اجتماعی انجام گیرد، نه گردشگران. از سوی دیگر، جامعه محلی نیز موظف است به گردشگران خدمات مناسب و منصفانه ارائه دهد، از جمله توجه به بهداشت، سکوت، ظرفیت اقامتگاه‌ها و استفاده از معماری بومی. مثلاً در یک اقامتگاه بومگردی روستایی، انتظار بهداشت، سکوت، توجه به ظرفیت اتاق‌ها و اقامتگاه، استفاده از گیاهان و معماری بومی، قیمت‌های منصفانه، پاسخگو بودن در مورد اطلاعات محیط اطراف  و… می‌رود. این موارد اصلاً پیچیده نیست و نیاز به آموزش و تمرین دارد.

متولی همه این آموزش‌ها کدام سازمان است؟

آموزش‌های مرتبط با اکوتوریسم یک فرایند گروهی است که نهادهای مختلفی از جمله سازمان محیط‌زیست، وزارت گردشگری، آموزش‌وپرورش و راهنمایان تور در آن دخیل هستند. متولی اصلی این آموزش‌ها وزارت گردشگری است.

در ایران ما نمونه‌ای که این آموزش‌ها به‌درستی در آن صورت گرفته باشد، وجود دارد؟

در ایران، آموزش‌های مرتبط با حفظ محیط‌زیست عمدتاً در زمینه حفظ گونه‌های گیاهی و جانوری انجام می‌شود. در این راستا، مناطقی مانند روستای قلعه‌بالا برای حفاظت از یوزپلنگ آسیایی، جزیره قشم برای حفاظت از لاک‌پشت پوزه‌عقابی، منطقه دنا در خفر و فریدونکنار در شمال کشور، نمونه‌های موفقی از هم‌افزایی اکوتوریسم و حفظ محیط‌زیست به‌شمار می‌آیند. این نوع گردشگری به جوامع محلی کمک می‌کند معیشت خود را از طریق حفظ منابع طبیعی و اکوتوریسم تأمین کنند.

این بحث احترام به فرهنگ جامعه بومی را ‌می‌خواهم بازتر کنیم، آیا به‌عنوان یک گردشگر، می‌توانم وارد یک منطقه سنتی یا مذهبی مانند یزد یا خراسان شوم و بگویم که به عقاید مردم اینجا احترام می‌گذارم، اما با پوشش دلخواه خودم ظاهر شوم؟ آیا در این صورت هنوز به فرهنگ آنها آسیب نمی‌زنم؟

این سؤال بسیار مهم است. اگرچه شما ممکن است مستقیم در فرهنگ آنها دخالت نکنید، اما رفتار شما می‌تواند باعث ناراحتی و معذب شدن مردم محلی شود. طبق تعریف سازمان جهانی گردشگری، حضور شما نباید موجب اذیت یا آزار جامعه مقصد شود. مثلاً نوع لباس، رفتار، صدای بلند یا سرعت زیاد در رانندگی می‌تواند به احساس امنیت مردم محلی آسیب برساند. رعایت پروتکل‌های رفتاری که بخشی از کدهای اخلاقی گردشگری است، این موارد را در نظر می‌گیرد تا محیط برای همه امن و راحت باشد.

اقامتگاه‌های بومگردی در سال‌های اخیر محبوب شده‌اند، به‌ویژه در مناطق روستایی که نزدیک به منابع طبیعی و تاریخی هستند. چگونه می‌توان به متولیان این اقامتگاه‌ها آموزش داد که برای جذب مسافر بیشتر، منابع طبیعی و تاریخی منطقه را آسیب نرسانند و حفظ این منابع در بلندمدت به‌نفع آنهاست؟

اقامتگاه‌های بومگردی یک موضوع بسیار مهم هستند. اما توجه به این نکته ضروری است که تنها ساخت این اقامتگاه‌ها کافی نیست بلکه باید با دانش محیط‌زیستی و ارزیابی محیط‌زیستی انجام شوند تا منابع منطقه آسیب نبینند. پیش از ساخت این اقامتگاه‌ها، باید بررسی شود که آیا منطقه توان پذیرش چنین زیرساخت‌هایی را دارد یا خیر. در‌صورتی‌که نتیجه مثبت بود، باید با مردم محلی برای ساخت و مشارکت در تصمیم‌گیری‌ها هماهنگ شویم.

چطور می‌توان به مردم بومی منطقه آموزش داد که حفظ منابع طبیعی به‌نفع آنهاست و از این طریق می‌توانند در بلندمدت به درآمد پایدار دست پیدا کنند؟

مردم بومی منطقه باید درک کنند که طبیعت یک گنج باارزش است که از گذشتگان به ارث رسیده است و حفظ آن نه‌تنها برای آیندگان بلکه برای خودشان نیز مفید است. هنگامی که گردشگران از نقاط دور برای دیدن جاذبه‌های طبیعی و تاریخی به این مناطق می‌آیند، مردم محلی حس غرور و افتخار می‌کنند و به ارزش فرهنگ و منابع خود پی می‌برند. این احساس ارزشمندی می‌تواند آنها را تشویق کند تا محیط‌زیست و فرهنگ خود را بهتر حفظ کنند. آموزش به مردم محلی در این زمینه و ارتقای آگاهی آنها در مورد گردشگری پایدار و حفاظت از محیط‌زیست می‌تواند به ایجاد شغل‌های جدید و پایدار منجر شود.

آیا دستورالعمل‌های خاصی برای ساخت اقامتگاه‌های بومگردی و پایدار در ایران وجود دارد؟

بله، در ایران دستورالعمل‌های خاصی برای ساخت اقامتگاه‌های بومگردی وجود دارد. این دستورالعمل‌ها شامل استانداردهای محیط‌زیستی، معماری سازگار با اقلیم، استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر و تکنیک‌های بهینه‌سازی مصرف منابع است. وزارت میراث‌فرهنگی و گردشگری بر نظارت بر این استانداردها نظارت دارد. علاوه‌براین، افرادی که قصد دارند اقامتگاه‌های بومگردی بسازند، باید در دوره‌های آموزشی ویژه‌ای که شامل موضوعات زیست‌محیطی است، شرکت کنند.

در پایان، به‌عنوان کسی که در صنعت گردشگری فعالیت می‌کند، چه نکته‌ای را باید در نظر داشت تا این صنعت به شکوفایی و پایداری برسد؟

توجه به سرمایه‌های مادی و انسانی در صنعت گردشگری اهمیت بسیاری دارد. افرادی که سال‌ها وقت و تلاش خود را صرف توسعه این صنعت کرده‌اند، باید مورد حمایت قرار گیرند. تصمیم‌گیری‌های نادرست ممکن است این سرمایه‌ها را تهدید کند. گردشگری باید با هدف حفظ محیط‌زیست، ارتقای فرهنگ بومی و ایجاد فرصت‌های پایدار برای مردم محلی به پیش رود. این نگرش نه‌تنها به‌نفع صنعت گردشگری است بلکه به سود جامعه و محیط‌زیست نیز خواهد بود.