ایران دارای سواحل منحصربه‌فرد در کرانه‌های شمالی و جنوبی است. این سواحل به‌گفته مقامات و کارشناسان، جذابیت‌های بسیاری برای گردشگران دارند. اما مسئله اینجاست که چگونه می‌توان این جذابیت‌ها را به منبع پایدار گردشگری تبدیل کرد؟ شادلو در این زمینه می‌گوید: «بله، ما جذابیت‌هایی در مناطق ساحلی و جزایر به‌ویژه در جنوب کشور داریم که در دنیا بی‌نظیر است، اما تبدیل این جذابیت‌ها به یک منبع گردشگری، کار ساده‌ای نیست. اگر یک سند توسعه داشتیم، می‌توانستیم طبق آن حرکت کنیم و بدانیم که به کجا می‌خواهیم برسیم. اما در حال حاضر، تنها می‌گوییم سواحل زیبایی داریم و اوضاع باید خوب شود، بدون اینکه بدانیم چطور باید این روند را پیش ببریم.» او با اشاره به داستانی از مثنوی معنوی مولانا و تلقی افرادی که در اتاقی تاریک با یک فیل روبه‌رو شدند و هرکدام برداشت خود را از آن داشتند، می‌گوید: «وقتی سندی وجود نداشته باشد، ما فقط می‌گوییم سواحل زیبایی داریم و اوضاع باید خوب شود؛ می‌پرسیم چطور همه‌چیز خوب شود؟ می‌گویند: «همه باید تلاش کنیم» نتیجه این نگاه این است که در یک سردرگمی و بلاتکلیفی همه به‌دنبال این هستند که تلاش کنند. وقتی در یک اتاق تاریک قرار داریم، هر کسی تلقی خود را از مسئله دارد و به‌سمتی می‌رود که دوست دارد.»

جنگل‌های حرا؛ مثال بارز سردرگمی مدیریتی

یکی از مهمترین منابع طبیعی در حوزه گردشگری دریایی ایران، جنگل‌های حرا در جزیره قشم است. این جنگل‌ها که به‌عنوان «ذخیره‌گاه زیست‌کره» شناخته می‌شوند، هم از نظر زیست‌محیطی و هم از نظر گردشگری اهمیت زیادی دارند. بااین‌حال، به‌گفته شادلو، مدیریت این جنگل‌ها دچار سردرگمی است. او می‌گوید: «جنگل حرا در جزیره قشم، به‌دلیل اینکه ذخیره‌گاه زیست‌کره است، تحت مدیریت سازمان محیط‌زیست قرار دارد. اما در عمل، این جنگل‌ها توسط منطقه آزاد قشم و بخش‌های مختلف دیگری هم مدیریت می‌شود که این تداخل مسئولیت‌ها مشکلات زیادی ایجاد کرده است.» او همچنین به این نکته اشاره می‌کند که نبود هماهنگی میان دستگاه‌ها و مسئولین، باعث شده است پروژه‌های گردشگری در این مناطق به‌درستی پیش نروند: «یک بخش از این جنگل‌ها باید توسط سازمان محیط‌زیست تحت‌مدیریت قرار گیرد، ولی در عمل شاهد هستیم که این مسائل در نهادهای مختلف گم می‌شود و نتیجه آن سردرگمی در اجراست». مشابه همین جاذبه در کشور امارات هم وجود دارد، اما برخورد مدیریتی که با جنگل‌های حرا در امارات می‌شود، چگونه است؟ «امارات متحده عربی صرفاً بابت توسعه گردشگری و حفاظت از محیط‌زیست جنگل‌های حرای ابوظبی یک دپارتمان دارد. یک سایت اینترنتی دارد. در نقشه‌راهی که تدوین شده است، چارت و ارکان و الگوهای توسعه گردشگری در این جنگل‌ها دیده شده است. با مطالعه این نقشه‌راه می‌توانید متوجه نگاهی که امارات به توسعه گردشگری در این زمینه دارد، شوید. اینکه سازمان‌های متولی با چه حوزه‌های تخصصی و بخش‌هایی چه اقداماتی انجام می‌دهند و چه نتایجی گرفته‌اند، همه در این سند توسعه و نقشه‌راه مشخص است.» او تأکید می‌کند: «وقتی سندی وجود ندارد و مسیر توسعه پر از چاله و بیراهه و فرعی و دست‌انداز است، طبیعی است که توسعه در انتهای این مسیر واژگون می‌شود».

بحران‌های اجتماعی و اقتصادی ناشی از توسعه ناپایدار گردشگری

شادلو در ادامه تأکید می‌کند که توسعه گردشگری بدون برنامه‌ریزی صحیح، تبعات جبران‌ناپذیری در بلندمدت به مقاصد گردشگری تحمیل خواهد کرد: «اگر توسعه به‌درستی انجام نشود، تبعات آن در ابعاد مختلف انسانی، اقتصادی و زیست‌محیطی ظاهر خواهد شد. ما با مشکلاتی چون فقر، مهاجرت، نابرابری اجتماعی و تخریب محیط‌زیست روبه‌رو خواهیم شد.» به‌گفته او، عدم توجه به توسعه پایدار می‌تواند به تخریب سواحل، نابودی تنوع زیستی و افزایش آلودگی در مناطق گردشگری منجر شود: «ما از قِبَل این نابسامانی مدیریتی و اجرایی، گرفتار تبعات سرزمینی می‌شویم. این تبعات نه‌تنها باعث آسیب به منابع طبیعی و زیست‌محیطی می‌شود، بلکه به شرایط اجتماعی و اقتصادی جوامع محلی نیز آسیب وارد می‌کند. بعد انسانی یکی از تبعات سرزمینی است، چون سرزمین با انسان‌ها معنی پیدا می‌کند. بعد دیگر بعد زیست‌محیطی است؛ یعنی ساحلی که می‌تواند مورد استفاده گردشگری قرار گیرد، مورد استفاده «ناگردشگری» قرار می‌گیرد. یعنی گردشگر می‌آید، اما نه گردشگر به سامان است و نه ساحل. حاصل گردشگری می‌شود زباله، تخریب، نابودی تنوع‌زیستی، محیط‌زیست هم به‌جای اینکه حفظ شود، نابود می‌شود».

لزوم تغییر رویکرد در توسعه گردشگری

شادلو بر این باور است که برای موفقیت در حوزه گردشگری، نیاز به تغییر رویکرد داریم: «توسعه دستوری نه‌تنها جواب نمی‌دهد بلکه به بحران‌ها و سردرگمی‌ها دامن می‌زند. باید بدانیم که توسعه واقعی تنها از طریق برنامه‌ریزی صحیح، دانش و تلاش‌های مداوم به‌دست می‌آید. ما باید به‌جای دستورات بالادستی، با یک رویکرد علمی و عملی در این حوزه پیش برویم.»

او مثال‌هایی از دستورات گذشته در دولت‌های مختلف را می‌آورد که به نتیجه‌ای نرسیده‌اند: «دستور رئیس‌جمهور درباره توسعه گردشگری در منطقه آشوراده دو سال پیش صادر شد، اما هنوز هیچ اقدام عملی در این زمینه صورت نگرفته است. این نشان می‌دهد توسعه با دستور ممکن نیست.»

چالش‌ها و مشکلات مدیریتی در حوزه گردشگری دریایی ایران در میان اظهارات مدیران ارشد این حوزه چندان مورد توجه قرار نمی‌گیرد. درست است که ایران دارای ظرفیت‌های بی‌نظیری در این حوزه است، اما نبود یک برنامه جامع و سند توسعه منسجم، باعث ایجاد سردرگمی خواهد شد و تبعات بلندمدت آن بیش از همه دامن‌گیر جوامع محلی و محیط‌زیست می‌شود.