زمانی نه‌چندان دور، «الکساندر فلمینگ» در آزمایشگاه ساده‌اش نوری از امید به جهان هدیه داد؛ آنتی‌بیوتیکی که قرار بود مرهم زخم‌ها و نجات‌بخش جان‌ها باشد. امروز این اکسیر شفابخش به تیغی دوسر بدل شده است؛ زخمی بر جان بشریت. چه شد که این موهبت عظیم، به کابوسی برای نسل‌ها بدل گشت؟ بی‌دقتی در تجویز، بی‌رویه مصرف کردن و ناآگاهی از عواقب وخیم طی سه دهه گذشته جامعه را به ورطه‌ای هولناک کشانده است. بیمارستان‌ها آکنده از میکروب‌هایی شده‌اند که دیگر به داروها وقعی نمی‌نهند؛ موجوداتی کوچک اما مرگبار که هرروز قربانیان بیشتری می‌گیرند. این مخاطره نه‌تنها جان انسان‌ها را به خطر انداخته است بلکه اقتصاد، امنیت غذایی و آینده بشریت را نیز تهدید می‌کند.

سازمان جهانی بهداشت، مقاومت میکروبی را بزرگترین تهدید قرن ۲۱ می‌خواند. آمارها حکایت از آینده‌ای تلخ دارند؛ میلیون‌ها مرگ، کاهش شدید تولیدات دامی، افت تولید ناخالص داخلی و سقوط میلیون‌ها انسان به زیرخط فقر. تولید آنتی‌بیوتیک‌های جدید نیز بهای گزافی دارد: بیش از یک دهه زمان و میلیاردها دلار سرمایه‌گذاری. این روزها، پزشکان به‌جای تدبیر و تعمق، آنتی‌بیوتیک‌ها را سخاوتمندانه و گاه بی‌مورد تجویز می‌کنند. گویا این داروهای نجات‌بخش، دیگر به روزمرگی درمان بدل شده‌اند؛ درحالی‌که گاهی بیماری، درمانی جز مراقبت ندارد یا اگر نیاز به آنتی‌بیوتیک باشد، می‌توان از رده‌های پایین‌تر استفاده کرد.

در سال ۱۹۲۰، الکساندر فلمینگ با کشف پنی‌سیلین، پنجره‌ای به‌سوی زندگی و امید گشود. این آنتی‌بیوتیک شگفت‌انگیز، هدیه‌ای بی‌نظیر بود که توانست مرگ‌های ناشی از عفونت‌های بی‌رحم را به خاطرات تلخ گذشته بسپارد. در آن روزگار، عفونت‌ها کودکان را از آغوش مادران می‌ربودند و زنان باردار را در آستانه زایمان به کام مرگ می‌کشاندند. شنیده‌های قدیمی از مرگ‌های زودرس نوجوانانی که از بیماری‌های عفونی جان می‌باختند، تصویر تلخی از روزهایی است که بشر بی‌دفاع در برابر بیماری‌ها ایستاده بود؛ اما پنی‌سیلین آمد و ورق را برگرداند. هزاران کودک که روزگاری در برابر عفونت‌ها تسلیم می‌شدند، دیگر به‌سلامت پا به بزرگسالی گذاشتند. زنان باردار، با اطمینان بیشتری به زندگی ادامه دادند و خانواده‌ها از سوگ عزیزانشان رهایی یافتند. فلمینگ، ناجی بی‌صدا، توانست با دستاوردی جاودانه، جان میلیون‌ها نفر را نجات دهد.

در ایران تصورات غلط، این موهبت را به کابوسی بدل کرده است. تصور نادرستی بین مردم وجود دارد که اگر آنتی‌بیوتیک مصرف نکنی، بیماری‌ات خوب نمی‌شود و حتی ممکن است جانت را از دست بدهی. همین نگرش باعث شده است آنتی‌بیوتیک‌ها بی‌رویه تجویز و مصرف شوند. پزشکان نیز گاه بی‌توجه به خطرات بلندمدت آنتی‌بیوتیک‌ها را تجویز کرده‌اند؛ گویی این داروها چوب جادویی شفاست. اما حقیقت تلخ این است که طبیعت، آرام و بی‌صدا راه خود را می‌یابد. میکروب‌ها با هوش بیولوژیکی خود سازوکاری برای بقا یافته‌اند؛ به‌گونه‌ای‌که حالا بیش از ۱۴۰ نوع مقاومت در برابر آنتی‌بیوتیک‌ها شناسایی‌ شده است. اولین‌بار، خود فلمینگ بود که در سال ۱۹۴۰ متوجه این خطر شد. او با چشمان خود دید که چگونه میکروب‌ها پس از چندبار مواجهه با پنی‌سیلین، راه‌های جدیدی برای زنده ماندن پیدا کردند. این پدیده که ابتدا نادر به‌نظر می‌رسید، امروز به معضل جهانی بدل شده است. میکروب‌هایی که در بدن یک فرد مقاوم می‌شوند، می‌توانند مثل آتشی زیر خاکستر به دیگران سرایت کنند و جامعه را درگیر کنند.

مصرف بی‌رویه آنتی‌بیوتیک‌ها امروز ایران را در جایگاه خطرناکی قرار داده است. گزارش‌های جهانی نشان می‌دهد کشور ما، یکی از بالاترین مصرف‌کنندگان آنتی‌بیوتیک در جهان است. این مصرف بی‌رویه، همچون دومینویی، جامعه را به‌سمت معضلی عمیق‌تر سوق داده است. اکنون وقت آن است که جامعه‌ ما، از پزشکان گرفته تا بیماران، بدانیم که آنتی‌بیوتیک سلاحی است که تنها باید در موقعیت‌های ضروری به‌کار گرفته شود. اگر دقت نکنیم، این سلاح روزی علیه خود ما خواهد شد. فلمینگ روزگاری امید را به ما بخشید، اما این امید تنها زمانی پایدار خواهد بود که ما مسئولانه از این میراث گران‌بها استفاده کنیم.

در کشورهای پیشرفته پزشکان به‌سادگی برای بیماران آنتی‌بیوتیک تجویز نمی‌کنند. در بسیاری از کشورهای پیشرفته مصرف آنتی‌بیوتیک تحت‌کنترل شدید قرار دارد؛ اما ایران از پیشتازان سوءمصرف آنتی‌بیوتیک در دنیا است. جای تأسف است که کشور ما باوجود دانش و توانمندی‌های علمی، در این زمینه هم‌رده کشورهایی قرار گرفته که از هر نظر از ما ضعیف‌تر هستند. یکی از دلایل این وضعیت، آزادی بی‌حدوحصر پزشکان در تجویز آنتی‌بیوتیک است. در کشورهای دیگر، قوانین سختگیرانه‌ای بر این روند نظارت دارد. گاهی اوقات کمبود یک نوع آنتی‌بیوتیک در کشور نگرانی‌هایی ایجاد می‌کند، در چنین مواقعی لازم است سیاستگذاران استفاده درست از این داروها را بررسی و اصلاح کنند؛ اما چنین نیست. به‌جای بازنگری در مصرف، تلاش می‌شود هر طور شده این دارو تأمین شود، بدون آنکه کسی به این فکر کند که آیا این میزان مصرف، منطقی و درست است یا نه؟

بسیاری از افراد وقتی دچار گلودرد، تب یا حتی آبریزش بینی می‌شوند، به سراغ جعبه داروی خود می‌روند و از آنتی‌بیوتیک‌هایی که از قبل باقی‌ مانده است، استفاده می‌کنند. برخی دیگر بدون نسخه به داروخانه می‌روند و از دکتر داروساز آنتی‌بیوتیک می‌خواهند. در بسیاری از موارد، داروخانه‌ها هم بدون تجویز پزشک این داروها را به بیماران می‌دهند. درحالی‌که در کشورهای دیگر این داروها به‌هیچ‌وجه بدون نسخه پزشک ارائه نمی‌شوند. پزشکان ما گاهی بدون بررسی دقیق، آنتی‌بیوتیک تجویز می‌کنند. اغلب دقت نمی‌شود که آیا بیماری، ویروسی است یا ناشی از باکتری. بسیاری از ویزیت‌ها به‌قدری سریع و سطحی است که فرصتی برای تصمیم‌گیری درست باقی نمی‌گذارد. پزشکان می‌توانند با انتخاب آنتی‌بیوتیک‌های رده پایین‌تر یا حتی حذف آن در برخی موارد مسیر درمان را بهبود ببخشند.

دنیا قوانینی برای کاهش مصرف آنتی‌بیوتیک وضع کرده که نتایج مثبتی داشته است. در بسیاری از کشورها، داروخانه‌ها فقط درصورت ارائه نسخه پزشک، آنتی‌بیوتیک در اختیار بیماران قرار می‌دهند. یا پزشکان در تجویز آنتی‌بیوتیک‌ها محدود شده‌اند؛ یعنی هر پزشکی اجازه ندارد هر دارویی را تجویز کند. همچنین، برخی از آنتی‌بیوتیک‌ها فقط توسط پزشکان خاص و آموزش‌دیده تجویز می‌شوند. در ایران متأسفانه این قوانین وجود ندارد یا اجرایی نمی‌شود. وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو در این زمینه چندان موفق نبوده‌اند. اگرچه اقداماتی انجام‌ شده است، اما این تلاش‌ها بیشتر جنبه گزارش‌دهی داشته تا اقداماتی مؤثر و عملیاتی.

سوءمصرف آنتی‌بیوتیک‌ها دیگر تنها محدود به انسان‌ها نیست و به دام‌ها، طیور و حتی محیط‌زیست ما نفوذ نیز کرده و عواقب جبران‌ناپذیری را به‌همراه آورده است. یکی از هشداردهنده‌ترین جنبه‌های این ماجرا، استفادهٔ گسترده و بی‌رویه آنتی‌بیوتیک‌ها در صنعت دام و طیور است. این داروها که در اصل باید تنها برای پیشگیری و درمان بیماری‌ها استفاده شوند، اکنون جزئی از رژیم پرواربندی شده‌اند. گاوها، مرغ‌ها و حتی ماهیان در حوضچه‌های پرورش، مقادیر زیادی آنتی‌بیوتیک دریافت می‌کنند؛ آن‌هم بدون هیچ نظارت دقیق و علمی. آیا می‌دانید این رویه به چه بهای سنگینی تمام می‌شود؟

عواقب این سوءمصرف به همین‌جا ختم نمی‌شود. آنتی‌بیوتیک‌ها از طریق پسماند دام و طیور وارد طبیعت می‌شوند، به رودخانه‌ها می‌ریزند و چرخه‌ای از آلودگی ایجاد می‌کنند که حتی آب‌های بزرگ و زمین‌های کشاورزی را آلوده می‌کند. درنهایت، گوشت و محصولات این دام‌ها وارد زنجیره غذایی می‌شوند و بدن نیز میزبان این داروهای مضر می‌شود. در بسیاری از کشورهای پیشرفته مانند آمریکا و اروپا، قوانینی تحت‌عنوان «دوره عقب‌نشینی» وجود دارد. در این دوره، مصرف آنتی‌بیوتیک در دامداری‌ها متوقف می‌شود تا فرصت پاکسازی بدن حیوانات فراهم شود. چرا ما چنین راهکارهایی را در کشور خود پیاده نمی‌کنیم؟ چرا نظارت دقیقی بر دامداری‌ها، مرغداری‌ها و حتی حوضچه‌های پرورش ماهی نداریم؟

آنچه اکنون بیش از هر زمان دیگری به آن نیاز داریم، تشکیل یک کمیته کشوری تجویز منطقی آنتی‌بیوتیک‌ها و مبارزه با مقاومت میکروبی است. کمیته‌ای که زیر نظر مستقیم وزارت بهداشت تشکیل شود و بتواند با قدرت و قاطعیت تمام ابعاد این مخاطره را مدیریت کند. این کمیته باید سیاستگذاری، نظارت و اقدامات عملی را در دستورکار قرار دهد تا بتواند سوءمصرف آنتی‌بیوتیک را در همه سطوح کاهش دهد. این تنها یک خواسته نیست بلکه ضرورتی است که باید برای آن قدم برداشت. اگر بی‌تفاوت بمانیم، به‌زودی با میکروب‌هایی روبه‌رو خواهیم شد که هیچ دارویی بر آنها کارساز نیست و زندگی انسان‌ها، حیوانات و محیط‌زیست در خطر جدی قرار می‌گیرد. امروز تنها اتحاد جهانی می‌تواند این وضعیت را نجات دهد. مصرف منطقی دارو مسئولیتی همگانی است. هر تصمیم نادرست گامی به‌سوی آینده‌ای تاریک‌تر است. شاید هنوز هم بتوان با آگاهی و تغییر رفتار، آنتی‌بیوتیک‌ها را به جایگاه حقیقی‌شان بازگرداند؛ نه به‌عنوان تهدیدی خاموش بلکه به‌عنوان نوری امیدبخش برای بشریت. باید پیش از آنکه زمان از دست برود، این چراغ خاموش‌شده را دوباره روشن کرد. آنتی‌بیوتیک‌ها سزاوار دقت، احترام و مسئولیتی بزرگ‌اند؛ همان‌گونه که فلمینگ آرزو داشت. مصرف بی‌رویه آنتی‌بیوتیک‌ها نه‌تنها برای فرد بلکه برای کل جامعه مضر است. این موضوع یک زنجیره است؛ مقاومت میکروبی که در بدن یک نفر ایجاد می‌شود، می‌تواند به خانواده، دوستان و اطرافیان او سرایت کند. امروز باید هوشیار بود؛ چون فردا ممکن است دیگر ابزاری برای مقابله با عفونت‌های ساده نداشته باشیم.