بررسی اطلس پستانداران ایران نشانگر آن است که حداقل یکی از جوندگان متداول آسیب‌‌رسان و ناقل بیماری (موش نروژی، موش سیاه و موش خانگی) در همه استان‌‌های ۳۱‌گانه کشور پراکنده شده‌اند. موش‌های خانگی با پراکنش تقریبی در تمام استان‌های کشور و پس از آن موش نروژی با پراکنش در ۱۲ استان و موش سیاه با پراکندگی در ۱۰ استان کشور به‌‌ترتیب فراوان‌ترین گونه‌های موش ‌در سطح کشور هستند.

برآورد شده است که ایران را در دسته کشورهای با شیوع بالای این بیماری در سطح دنیا قرار می‌دهد. نتایج سنجش افکار عمومی درباره رضایت از عملکرد مدیریت معضل جوندگان موذی در کشور، نشانگر عدم رضایت کافی در ۶۷ درصد از شرکت‌‌کنندگان در نظرسنجی است. دلیل این عدم رضایت مواجهه ۸۹ از شرکت‌‌کنندگان در نظر‌سنجی حاضر با موش در طی سالیان اخیر در محل‌های پرتکراری نظیر کانال‌‌های آب‌ و فاضلاب (شامل جوی‌‌های شهری)، مخازن جمع‌‌آوری پسماندها و پارک‌ها و فضای سبز شهری بوده است. علاوه‌بر‌این، ارزیابی میزان سطح آگاهی عمومی نشان می‌‌دهد نزدیک به ۸۰ درصد پاسخ‌‌دهندگان توانایی شناسایی انواع موش ‌را نداشته و بیش از ۵۰ درصد آنها نیز نسبت به دستگاه متولی مقابله با معضل جوندگان موذی در کشور اشراف کامل ندارند.

بررسی اقدامات انجام‌گرفته در داخل کشور و همچنین مطالعه تطبیقی با نمونه‌های موفق بین‌المللی نشان می‌دهد به‌‌رغم افزایش توجهات به معضل مواجهه با جوندگان موذی در کشور و انجام اقداماتی نظیر ابلاغ «راهنمای مهار جمعیت موش در محیط‌های شهری»، چارچوب تقنینی و به فراخور آن رویکرد اجرایی در زمینه مدیریت جامع جوندگان موذی در کشور نیازمند اصلاح و ارتقاست. 

نتایج مطالعه تطبیقی انجام‌گرفته در پژوهش حاضر گویای این واقعیت است که چارچوب تقنینی مدیریت جامع جوندگان موذی در کشور نیازمند ارتقای ضمانت اجرایی با تغییر عنوان از «راهنما» به «دستورالعمل»، رتبه‌بندی و اولویت‌بندی اقدامات مقابله با جوندگان موذی، توجه به سایت‌‌های ساخت و تخریب، ارائه ساختار و همچنین ایجاد، به ‌اشتراک‌‌گذاری و تحلیل بانک داده برای پاسخ به شکایات مردمی، هوشمندسازی روند درخواست خدمت برای مقابله با جوندگان موذی برای شــهروندان و همچنین تصویب قانونی جامع برای الزام مالکان به مقابله با جوندگان موذی در اموال شخصی، مجازات متخلفان، نظام‌مندسازی شرکت‌‌ها به‌‌منظور بهره‌مندی از ظرفیت بخش خصوصی است.

پیشنهادهای این گزارش با جمع‌‌بندی نتایج نظرات مردمی، استعلامات به‌عمل‌آمده از دستگاه‌های متولی و همچنین انجام مطالعه تطبیقی ‌شامل اصلاح «راهنمای مهار جمعیت موش در محیط‌های شهری» ابلاغی سال ۱۴۰۳ وزارت کشور، اصلاح و ارتقای شیوه جمع‌‌آوری پسماند عادی در کشور، افزایش سطح پوشش‌دهی سیستم فاضلاب در کشور و اتخاذ سازوکار لازم جهت اتصال مشترکان آب به شبکه فاضلاب، احصای خلأهای قانونی موجود در مسیر مدیریت جامع جوندگان موذی توسط دستگاه‌های متولی و تدوین لایحه پیشنهادی توسط دستگاه‌های اجرایی و استفاده از نیروی انسانی متخصص، بهره‌مندی از ظرفیت مراکز پژوهشی و تخصیص بودجه کافی جهت اقدامات مدیریت جامع جوندگان موذی می‌شود.

اقدامات مدیریتی جهت مقابله با جوندگان موذی در نمونه‌‌های بین‌المللی

در مطالعه‌‌ای که در سال ۲۰۲۲ در ایالات متحده آمریکا انجام ‌ شد، به‌ نحوه سیاستگذاری در زمینه مقابله با هجوم جوندگان موذی (موش) در هفت شهر این کشور پرداخته شــد که در این بخش از گزارش حاضر به ارائه نتایج و نکات برجسته این مطالعه پرداخته شده است. بررسی مقررات نشان می‌‌دهد این دسته از مقررات دارای اشاره‌های مستقیم و غیرمستقیم به ‌این شرح است:

الف) دارای اشاره مستقیم به موضوع جوندگان موذی: این قوانین و مقررات شامل دو بخش اصلی، ۱- الزام به معدوم نمودن موش در سایت‌‌های عملیات عمرانی و ۲- حذف عوامل سه‌گانه (آب، غذا و سرپناه) برای تجمع و ازدیاد موش‌ها هستند. 

ب) دارای اشاره غیر‌مستقیم به موضوع جوندگان موذی: این دسته از قوانین و مقررات اکثراً درباره موضوعات دیگری بوده، اما در بندهایی به‌‌صورت ضمنی به موضوع جوندگان موذی اشاره کرده‌اند. به‌‌عنوان مثال، می‌‌توان به ضرورت پاک‌سازی کارخانه‌های پاستوریزه کردن شیر از حضور جوندگان موذی در قوانین و مقررات اشاره کرد. 

به‌عنوان نمونه‌ای از اشاره به جوندگان موذی در قوانین و مقررات شهری می‌توان به قوانین شهر نیویورک اشاره کرد. در نوامبر سال ۲۰۲۲ (آبان سال ۱۴۰۱) شهردار نیویورک اقدام به تبدیل چهار لایحه به قانون شهری در نیویورک کرد. متن مواد قانونی مذکور به ‌شرح ذیل است:

-1 دپارتمان سلامت و بهداشت روان نیویورک موظف است نسبت به انتشار گزارش سالیانه میزان موفقیت اقدامات مقابله با موش در هر زون تعیین‌شده اقدام کند. علاوه‌بر‌این، این دپارتمان اقدامات فعلی و آتی مقابل با موش در هر منطقه (شامل اطلاع‌رسانی عمومی) را گزارش خواهد کرد.

۲- متقاضی انجام آن دسته از کارهای ساختمانی که می‌تواند سبب نابودی جوندگان محل شود، موظف است به‌منظور صدور مجوزهای مربوطه نسبت به عقد قرارداد با پیمانکاران دارای صلاحیت مقابله با موش اقدام کند.

۳- دپارتمان سلامت و بهداشت روان نیویورک موظف به طراحی و برنامه‌ریزی لازم جهت تعیین مناطق کاهش موش تا پیش از یکم آوریل ۲۰۲۳ است. همچنین، دپارتمان بهداشت نیویورک موظف است نسبت به تعیین زمان مشخص جهت جمع‌آوری پسماندهای تر و قابل‌بازیافت نسبت به عقد قرارداد با پیمانکاران دارای صلاحیت مقابله با موش اقدام کند.

بررسی قوانین و مقررات هفت شهر ایالات متحده آمریکا درباره بازرسی و نظارت، نشانگر آن است که مقررات این شهرها الزام به بازرسی میدانی و حضوری دارد. نتایج بازرسی‌های میدانی درصورتی‌‌که به احراز تخلف و یا کوتاهی منجر شود، سبب اعمال جریمه و یا برخورد با متخلف می‌شود که حدود و ثغور آن در متن مقررات مشخص شده است. در این راستا مقررات برای مالکان و ساکنان متخلف اعمال جریمه درباره مواردی نظیر عملیات عمرانی که منجر به هجوم و ازدیاد جوندگان موذی شود، تعلیق و یا ابطال پروانه را در نظر گرفته است. 

نتایج بررسی حاضر نشان می‌دهد درباره برنامه‌های مقابله‌ای ارائه‌شده در این هفت شهر، دستگاه متولی اغلب شهرداری‌ها ‌و به‌‌طور خاص معاونت‌های بهداشــت و کنترل آفات تعیین شده است. تقسیم‌ کار انجام‌گرفته در این زمینه به‌‌گونه‌ای است که هر بخش متولی مدیریت یک بخش از بحران موش است. به‌‌عنوان نمونه وظیفه رسیدگی به شکایات مردمی به یک بخش از شهرداری‌ها و وظیفه مدیریت مقابله با جوندگان موذی در مکان‌های عمومی به بخش دیگری سپرده شده اســت. بررسی مقررات هفت شهر در ایالات متحده آمریکا نشان می‌دهد برنامه‌های مقابله با جوندگان موذی (موش) در دو سطح واکنشی و فعالانه صورت می‌پذیرد. برنامه‌های واکنشی در پاسخ به شکایات مردمی از وجود و مشاهده جوندگان موذی در برخی مناطق شهری انجام می‌پذیرد.