صورت‌حساب یک جام

جام جهانی ۲۰۲۲ قطر، یکی از دقیق‌ترین نمونه‌ها برای سنجش اثرات محیط‌زیستی این تورنمنت است. بر اساس گزارش پایداری فیفا، مجموع انتشار گازهای گلخانه‌ای این دوره حدود ۳.۸ میلیون تن معادل دی‌اکسیدکربن برآورد شده است؛ رقمی که از ساخت زیرساخت‌ها تا برگزاری مسابقات، اقامت و سفر را در بر می‌گیرد. اما جزئیات مهم‌تر تصویر دیگری نشان می‌دهد: بیش از ۲.۴ میلیون تن از این رقم تنها مربوط به سفر هواداران، تیم‌ها و رسانه‌هاست. به بیان دیگر، بیش از نیمی از ردپای اقلیمی جام جهانی بیرون از استادیوم‌ها شکل می‌گیرد؛ در فرودگاه‌ها و مسیرهای طولانی جابه‌جایی. برای جام جهانی ۲۰۲۶ نیز برآوردها تصویر ساده‌ای ارائه نمی‌کنند. برگزاری مسابقات در سه کشور و ۱۶ شهر، از نگاه برخی پژوهش‌ها می‌تواند انتشار را تا حدود ۷.۸ میلیون تن دی‌اکسیدکربن افزایش دهد؛ رقمی که در صورت تحقق، این دوره را در میان پرکربن‌ترین رویدادهای ورزشی جهان قرار می‌دهد.

ردپای فوتبال در آسمان

در نگاه اول، استادیوم‌ها و مصرف انرژی آن‌ها مرکز توجه هستند؛ نورافکن‌ها، سرمایش و برق. اما داده‌ها نشان می‌دهد سهم این بخش در برابر حمل‌ونقل بسیار کوچک‌تر است. بررسی دو دوره اخیر جام جهانی نشان می‌دهد بیش از ۸۰ درصد انتشار گازهای گلخانه‌ای این رویداد به جابه‌جایی‌ها مربوط می‌شود. دلیل روشن است: جام جهانی بر پایه سفر شکل گرفته است. هواداران از قاره‌های مختلف به محل مسابقات می‌آیند، تیم‌ها میان شهرها در رفت‌وآمدند و هزاران خبرنگار و عوامل اجرایی نیز دائماً در حرکت‌اند. در قطر، نزدیکی ورزشگاه‌ها بخشی از سفرهای داخلی را کاهش داد، اما پروازهای بین‌المللی همچنان سهم اصلی را داشتند. حالا با مدل برگزاری مسابقات در سه کشور، کارشناسان معتقدند حجم سفرها بیشتر هم شده است؛ موضوعی که مستقیماً به افزایش انتشار منجر خواهد شد. در واقع مسئله فقط تعداد مسابقات نیست؛ مسئله «مدل برگزاری» است. هرچه جغرافیا گسترده‌تر می‌شود، سفر بیشتر می‌شود و ردپای کربنی جام جهانی سنگین‌تر.

کربن‌خنثی؛ ادعایی که زیر سؤال رفت

فیفا در تبلیغات رسمی، جام جهانی ۲۰۲۲ را «کربن‌خنثی» معرفی کرد؛ با این استدلال که انتشارها کاهش یافته و باقی آن از طریق پروژه‌های جبرانی خنثی شده است. اما این روایت دوام نیاورد. نهاد ناظر بر تبلیغات در سوئیس این ادعا را «گمراه‌کننده» ارزیابی کرد و فیفا نتوانست مستندات کافی برای اثبات آن ارائه دهد.

همچنین گزارش سازمان Carbon Market Watch نشان داد برآوردهای فیفا درباره میزان انتشار، به‌ویژه در بخش ساخت ورزشگاه‌ها، کمتر از واقعیت بوده است. این گزارش تأکید می‌کند سازوکار جبران کربن بیشتر به یک تراز حسابداری شباهت دارد تا کاهش واقعی انتشار؛ چراکه گازهای گلخانه‌ای همچنان در جو باقی می‌مانند.

صدای منتقدان و پاسخ فیفا

پروفسور کوین اندرسون، استاد حوزه اقلیم و انرژی در دانشگاه منچستر، ادعای کربن‌خنثی فیفا را «عمیقاً گمراه‌کننده» توصیف کرده و هشدار داده چنین روایت‌هایی می‌تواند رفتار پرکربن، به‌ویژه سفرهای هوایی، را عادی‌سازی کند.
سازمان‌های محیط‌زیستی نیز تأکید دارند تمرکز فیفا بیش از آنکه بر کاهش واقعی انتشار باشد، بر «محاسبه و جبران» است.در مقابل، فیفا می‌گوید این تورنمنت پیچیده‌ترین برنامه پایداری تاریخ خود را اجرا می‌کند و مسئولیت‌ها میان میزبانان تقسیم شده است. با این حال، منتقدان معتقدند بدون تغییر در مدل برگزاری، از جمله تمرکز جغرافیایی یا توسعه تماشای دیجیتال، این اقدامات اثر ساختاری ندارند.

مدل برگزاری؛ ریشه تناقض

فیفا برای جام ۲۰۲۶ بیشتر از ساخت ورزشگاه‌های جدید به زیرساخت‌های موجود تکیه کرده است. حتی هدف‌گذاری‌هایی مانند کاهش ۵۰ درصدی انتشار تا ۲۰۳۰ و رسیدن به صفر خالص تا ۲۰۴۰ نیز اعلام شده است.اما مسئله اصلی در سطح ساخت‌وساز نیست. مدل فعلی جام جهانی بر پایه گسترش بی‌وقفه بنا شده است: افزایش تیم‌ها از ۳۲ به ۴۸، افزایش شهرهای میزبان و جذب هوادار از سراسر جهان. در قطر، فشردگی جغرافیایی بخشی از انتشار داخلی را کاهش داد، اما در ۲۰۲۶ پراکندگی سه کشور و ۱۶ شهر، حجم سفرها را به شکل طبیعی افزایش می‌دهد. در چنین ساختاری، به گفته کارشناسان، بهبودهای محلی در ورزشگاه‌ها در برابر حجم سفرهای بین‌قاره‌ای اثر محدودی دارند.

زباله، آب و فشارهای پنهان

ردپای جام جهانی فقط کربن نیست. هر مسابقه با ده‌ها هزار تماشاگر، حجم زیادی زباله تولید می‌کند. برآوردها نشان می‌دهد هر تماشاگر به طور متوسط بین ۰.۸ تا یک کیلوگرم زباله، عمدتاً پلاستیک، ظروف یک‌بارمصرف، بسته‌بندی و باقی‌مانده غذا، بر جا می‌گذارد.

در استادیومی ۶۰ تا ۸۰ هزار نفری، این رقم به ده‌ها تن پسماند در چند ساعت می‌رسد. در قطر همچنین مصرف بالای آب برای خنک‌سازی استادیوم‌ها و نگهداری چمن در اقلیم بیابانی، انتقادهای گسترده‌ای را برانگیخت. واردات مصالح و تجهیزات از نقاط دور نیز فشار بیشتری به زنجیره تأمین جهانی وارد کرد. بحران اقلیم حالا دیگر فقط بیرون از فوتبال نیست؛ وارد خود فوتبال هم شده است. انتقال جام جهانی ۲۰۲۲ به زمستان به دلیل گرمای شدید، نخستین نشانه جدی این تغییر بود.

در سال‌های اخیر نیز افزایش موج‌های گرما در اروپا و آمریکای شمالی، نگرانی‌هایی درباره آینده برگزاری مسابقات ایجاد کرده است. برخی پژوهش‌ها هشدار می‌دهند در صورت ادامه روند فعلی، بخشی از مناطق جهان در ماه‌های تابستان عملاً برای برگزاری فوتبال حرفه‌ای نامناسب خواهند شد.به این ترتیب، فوتبال هم به‌تدریج از بحران اقلیم تأثیر می‌گیرد؛ همان بحرانی که خود یکی از عوامل تشدید آن بوده است.

یک دوگانه ناتمام

جام جهانی نماد جهانی‌سازی فوتبال است. مردمی از همه قاره‌ها را دور هم جمع می‌کند و حس اتحاد می‌آفریند. اما همین جهانی‌سازی، در زمانی که دانشمندان هشدار می‌دهند پنجره فرصت برای مهار گرمایش زمین در حال بسته شدن است، به چالش بزرگی تبدیل شده است. فیفا از درآمدهای نجومی اسپانسرها و حقوق پخش تلویزیونی بهره می‌برد. جام ۲۰۲۶ احتمالاً رکورد درآمد را خواهد شکست، اما همزمان ممکن است رکورد آلودگی را هم به نام خود ثبت کند. جام جهانی امروز در یک دوگانه ایستاده است؛ از یک‌سو، گسترش جهانی و رشد اقتصادی و رسانه‌ای آن و از سوی دیگر، فشار فزاینده‌ای که همین گسترش بر اقلیم زمین وارد می‌کند. تجربه قطر، داده‌های مربوط به جام ۲۰۲۶ و گزارش‌های نهادهای مستقل نشان می‌دهد فاصله میان روایت «پایداری» و واقعیت انتشار همچنان پر نشده است.