به‌تازگی نگاه به حوزۀ «مسئولیت اجتماعی شرکتی» و «توسعۀ پایدار» در میان برخی شرکت‌ها در ایران بسیار جدی‌تر شده است. چرا این بحث در صنعت غذا اهمیت دارد و رویکرد چوپان در این حوزه چیست؟
همۀ شرکت‌ها برای تضمین رشد آیندۀ خود، به کامیابی و سلامت جامعه وابسته‌اند و به محیط اجتماعی باثبات و محیط‌زیست پایدار نیاز دارند. مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها باعث می‌شود تا هر شرکت، ردپای اکولوژیکی و اجتماعی خود را شناسایی و اندازه‌گیری کند و سپس اقدامات جبرانی را برنامه‌ریزی و اجرا کند که اثرات منفی را کاهش دهد. ازآنجاکه شرکت‌ها و بنگاه‌های کسب‌وکار در حوزۀ تولید مواد غذایی، مستقیماً در سلامت مصرف‌کنندگان و مردم نقش دارند، توجه به مسئولیت اجتماعی در این شرکت‌ها، اهمیتی دوچندان دارد. به دنبال این مسئولیت، وقتی تولیدکننده‌ای در زنجیرۀ ارزش خود، غیر از مناسبات مالی و سود، سلامت جامعه را نیز هدف‌گذاری می‌کند و بالندگی جامعه برایش مهم است، به سمت پایداری نیز گام برمی‌دارد.

چطور شد که مدیران شرکت چوپان دو سال پیش به فکر تأسیس واحد پایداری و مسئولیت اجتماعی افتادند؟
شکل‌گیری واحد پایداری و مسئولیت اجتماعی شرکت ما، قصۀ منحصربه‌فردی دارد و شاید بهتر است بگوییم که هم ریشه در تاریخچۀ پرفرازونشیب چوپان دارد و هم تغییراتی که ما در دو سه‌ سال اخیر در ساختار شرکت داشتیم، به ما کمک کرد که این واحد را تأسیس کنیم. یعنی برعکس بسیاری از شرکت‌ها که برای تأسیس واحد مسئولیت اجتماعی باید بالاترین سطح مدیریتی سازمان را توجیه کنند و دشواری‌هایی برای این کار دارند، ما این خوشبختی را داشتیم که مدیرعامل شرکت، رویکرد فرهنگی‌اجتماعی و نگاه توسعه‌ای قوی دارند. در حقیقت دغدغۀ مسئولیت اجتماعی در چوپان از رده‌های بالا آغاز شد. به‌این‌ترتیب ما دو سال پیش (۱۴۰۱)، واحد پایداری و مسئولیت اجتماعی سازمان را با تصمیم و ارادۀ مدیرعامل جدید به شکل مستقل تأسیس کردیم. خوشبختانه گزارشات بخش ما بدون هیچ واسطه‌ای در اختیار ایشان قرار می‌گیرد و اقدامات و سیاست‌ها به‌طور مرتب با مشورت و پیگیری مستمر ایشان پیش می‌رود. در این دو سال تلاش کرده‌ایم تا بسترسازی در حوزۀ آموزش کارکنان و نهادسازی را جلو ببریم؛ زیرا به‌طورجدی باور داریم، هر تغییر و بهبودی ابتدا از مسیر آموزش و تغییر ذهنیت افراد می‌گذرد و به همین دلیل آموزش، اولین سنگ‌بنای هرگونه تغییری در چوپان است. واحد آموزش چوپان نیز بی‌وقفه در تلاش برای برنامه‌ریزی و اجرای فرآیندهای آموزشی است که در راستای توسعه و پایداری سازمان اهمیت دارند. روشن است که در گام اول باید از ذی‌نفعان اصلی درون‌سازمانی یعنی کارکنان مجموعه شروع می‌کردیم. سعی کردیم با آموزش‌های پیوسته و مشارکت‌محور در قالب پروژه‌های کوچک‌مقیاسِ درون‌سازمانی، اول فرهنگی که در واقع بخش نرم‌افزاری پیش‌بردِ پروژه‌های مسئولیت اجتماعی است را در سازمان جاری کنیم. در برنامه‌های آموزشی ما، کارکنان ستاد، کارگران کارخانه و نیروهای فروش و توزیع و حتی برخی از مغازه‌دارانی که با آن‌ها کار می‌کردیم نیز، مدنظر قرار گرفتند. طبیعی است که این کار زمان‌بر بود، اما ما هیچ عجله‌ای نداشتیم که بخواهیم در بحث مسئولیت اجتماعی به خروجی‌های قابل نمایش برسیم.

برای بالابردن تاب‌آوری جامعه در حوزۀ سلامت، شرکت چوپان قرار است چه کارهایی انجام دهد؟
ما در این بخش با گام‌های کوچک، مستمر و مطمئن در حال حرکت هستیم و با کمک متخصصان این حوزه در مرحلۀ نهایی‌کردن تدوین استراتژی پایداری چوپان هستیم تا فرآیند گذار به پایداری، اصولی پیش رود. ارزیابی متریالیتی شرکت در حال اتمام است؛ ارزیابی متریالیتی، فرآیند تعیین موضوعات اساسی از طریق شناسایی و ارزیابی اثرات شرکت است. شناسایی و ارزیابی اثرات (محیط‌زیستی و اجتماعی)، شامل تعامل با ذی‌نفعان بیرونی و کارشناسان خبرۀ داخل شرکت به شمار می‌رود. این ارزیابی بخش مهم و پایه‌ای در مدیریت پایداری شرکتی است و شرکت را قادر خواهد ساخت تا موضوعات مهم را به‌عنوان محورهایی که می‌توانند موفقیت آیندۀ شرکت را تحت‌تأثیر قرار دهند یا موضوعاتی که برای ذی‌نفعان اهمیت دارد، مشخص کند. همچنین مطالعات زیادی در حال انجام است، برای اینکه ما بتوانیم به سمت محصولات سلامت‌محور برویم. ما در جلسات مختلف با متخصصان به این واقعیت رسیدیم که متأسفانه بحث میکرومغذی‌ها در کشور مشکل دارد. از طرف دیگر میزان ابتلا به فشارخون و دیابت نوع دو نیز افزایش زیادی پیدا کرده است. مثلاً ما در کارخانه تلاش کردیم تا پنیر با نمک کمتر تولید کنیم، این درحالی‌است که نمک باعث نگهداری و طعم بهتر پنیر می‌شود و برای شرکت‌ها ریسک زیادی دارد که بخواهند نمک موجود در پنیر را کاهش دهند؛ بااین‌حال، ما این کار را در کارخانه انجام داده‌ایم. همچنین بیشتر محصولات چوپان مواد نگهدارنده ندارند. این اهمیت زیادی در حوزۀ مواد غذایی دارد، چون بخشی از مشکلاتی که مواد غذایی برای سلامت افراد ایجاد می‌کند، از همین مواد نگهدارنده ایجاد می‌شود. در کنار این‌ها، افزایش تولید محصولات پروبیوتیک و همچنین تولید شیر غنی‌شده با ویتامین D، ازجمله کارهایی است که در راستای بهبود سلامت شهروندان انجام شده است. از طرف دیگر، برای استفاده از محصولات اولیۀ ارگانیک نیز ما برنامۀ بلندمدتی داریم؛ گرچه این کار دشواری‌های خاص خود را دارد.

به‌طور کلی، محورهای اساسی شرکت چوپان در حوزۀ مسئولیت اجتماعی شامل چه چیزهایی است؟
مدیریت پسماند پلاستیکی (بسته‌بندی پایدار)
مدیریت پسماند غذایی (لبنی)
مدیریت کربن (کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای)
مدیریت انرژی
سلامت‌محورکردن محصولات
بازاریابی مسئولانه
افزایش رفاه کارکنان و تقویت حس تعلق

در بحث مدیریت پسماند که اهمیت زیادی در حوزۀ مواد غذایی دارد، شرکت چوپان چه کارهایی انجام داده است؟
مدیریت پسماند برای سازمان ما اولویت زیادی دارد. مدیریت پسماند پلاستیکی و پسماند غذا، نقطۀ تمرکز اصلی شرکت چوپان است. در مدیریت پسماند پلاستیکی که بسیار مهم است، مسیر سختی پیش‌رو داریم. روش‌های متعددی برای این نوع مدیریت وجود دارد که همۀ آن‌ها در این زمان قابل‌اجرا نیست. شرکت ما درحال‌حاضر با کم‌کردن وزن پلاستیک برخی از بسته‌های محصولات، گام اولیه را در این زمینه برداشته و همچنین زیباسازی و مقاوم‌بودن ظرف‌ها برای استفادۀ مجدد آن‌ها در خانه که در راستای سیاست اقتصاد چرخشی و بسته‌بندی پایدار شرکت است، در دستور کار است. در همین زمینه جایگزینی برخی از ظرف‌های پلاستیکی با انواع دیگر بسته‌ها که برای محیط‌زیست خطر کمتری داشته باشند، در دست بررسی نهایی و اقدام است. البته توفیق در این زمینه‌ها، نیازمند حرکت جمعی در سطح ملی است؛ بنابراین یکی از برنامه‌های ما، اقدامات ترویجی و آموزشی در این حوزه است تا بتوانیم کار جمعی انجام دهیم.

مدیریت پسماند غذا و محصولات لبنی در سطح جامعه بسیار ضروری است. طبق آمار فائو، یک‌سوم غذا دور ریخته می‌شود که محصولات لبنی بخشی از آن است. این دورریزها، پیامدهای منفی محیط‌زیستی و اقتصادی برای کشور دارد. پسماند غذا یک چالش اساسی برای امنیت غذایی جهانی به شمار می‌رود. شرکت چوپان، مکانیسم تنظیم میزان عرضه و فروش خود را هوشمند کرده تا محصولات بر اساس میزان نیاز فروشگاه‌ها باشد تا از ضایعات جلوگیری شود. یک اقدام ترویجی و آموزشی نیز در همین زمینه در حال تدوین است که به‌زودی اجرای آن آغاز خواهد شد.

این روزها با وجود ناترازی‌هایی که در حوزۀ انرژی وجود دارد، بسیاری به فکر مدیریت منابع انرژی افتاده‌اند. چوپان برای این بخش چه برنامه‌ای دارد؟
برنامۀ اصلی چوپان در این بخش، به‌روزکردن دستگاه‌ها و فناوری‌های مربوط به تولید است؛ اگرچه این کار نیاز به منابع مالی زیادی دارد و باتوجه‌به تحریم‌ها سخت به نظر می‌رسد، اما چوپان قصد دارد در آینده از نسل جدیدتر ماشین‌آلات و فناوری‌ها برای کار خود استفاده کند که کارایی انرژی بالاتری دارند و مصرف انرژی را پایین می‌آورند.

در ابتدا تأکید کردید که رفاه کارکنان اهمیت زیادی برای شرکت چوپان دارد. در بحث سلامت و ایمنی کارکنان، چه کارهایی در این مجموعه انجام شده است؟
ما بحث سلامت را در دو بخش سلامت جسمی و سلامت روانی دنبال می‌کنیم و تاکنون اقدامات جدی در حد توانمان در این حوزه انجام داده‌ایم. در بخش جسمی، ما تلاش کرده‌ایم بر اساس اصول طب کار پیش برویم و شاخص‌های سلامتی کارکنان را به‌ویژه در کارخانه دائماً بررسی کنیم. تلاش می‌کنیم تا ایمنی کارکنان را در محیط کار بالا ببریم. بدین منظور، آسیب‌های شغلی و آیتم‌های سلامت جسمی کارکنان در مجموعۀ ما به‌طور مرتب رصد می‌شود. ازجمله اقدامات دیگرمان که در این حوزه انجام دادیم، این است که تمام کارکنان چه خودشان و چه اعضاء درجه یک خانواده‌شان، اگر بیماری سخت داشته باشند و نیاز به داروهای خاص یا فرآیندهای درمانی ویژه پیدا کنند، شرکت از آن‌ها حمایت کامل می‌کند. همچنین در بحث سلامت روانی، کاهش اضطراب کاری و تعادل میان کار و زندگی کارکنان را مدنظر قرار داده‌ایم. برای پیشبرد این هدف، کارگاه‌های آموزشی با حضور متخصصان برای کارکنان برگزار کردیم و ساعات حضور همکاران در کلاس‌های آموزشی، به‌عنوان اضافه‌کاری در نظر گرفته شده است. در کنار این‌ها، به‌صورت دوره‌ای کالاهای فرهنگی مانند کتاب در اختیار کارکنان گذاشته‌ایم و تلاش کردیم در قالب جشنوارۀ کتاب‌خوانی یا جلسات صبحگاهی روزانۀ نقد کتاب زیر نظر واحد آموزش، سرانۀ مصرف فرهنگی را میان همکاران افزایش دهیم. علاوه‌بر این، برای توانمندسازی ارتباطی همکاران و تقویت مهارت‌های حل تعارض، چه در حوزۀ کاری و چه در حوزۀ خانوادگی، کلاس‌های آموزش تخصصی گفت‌وگو، حل مسئله و توسعۀ فردی را به‌ صورت دوره‌ای با حضور متخصصان به‌نام، برای کارکنان برگزار می‌کنیم. همچنین باتوجه‌به رویکرد مشارکت‌محور مدیر کارخانه، کمیتۀ مسئولیت اجتماعی و اتاق فکر ویژۀ کارگران را در کارخانه راه‌اندازی کردیم و به‌ صورت مستمر و مستقیم با کارگران و همکاران کارخانه در ارتباط هستیم و مشکلات، نقطه‌نظرات و ایده‌های خلاقانۀ آن‌ها را که مبتنی‌بر انباشت تجربۀ سال‌های کاری ایشان است، دریافت کرده و در تصمیم‌گیری‌های سازمانی مدنظر قرار می‌دهیم. این عوامل موجب شده که حس تعلق بیشتری در مجموعۀ چوپان میان کارکنان و مدیران ایجاد شود و این امر در زمانی که چوپان با چالش بزرگی مواجه شد، به کمک ما آمد.

چه چالشی؟
چند هفتۀ پیش، یکی از شرکت‌های پخش‌کنندۀ ما دچار حریق گسترده شد و این امر، خسارات مالی زیادی به مجموعه وارد کرد. در بحث نرم‌افزاری نیز ما اطلاعات بسیاری را از دست دادیم و در چنین شرایطی روشن است، افت شاخص‌های فروش از نگرانی‌های اصلی هر شرکتی در چنین بحرانی است. ما کمتر از ۱۲ ساعت زمان داشتیم تا به‌گونه‌ای عمل کنیم که در روز آتی، بدون کوچک‌ترین مشکلی در بازار حضور داشته باشیم؛ بنابراین با از خودگذشتگی تمام واحدهای چوپان اعم از تولید و توزیع، فروش و درایت مدیران متعهدمان در سازمان، موفق شدیم تا با وجود مشکلاتی در سطح عملیاتی از قبیل ثبت سفارشات به شیوۀ دستی توسط ویزیتورهایمان به دلیل ازبین‌رفتن امکانات نرم‌افزاری و بارگیری فشرده و سریع از کارخانۀ چوپان به دلیل ازبین‌رفتن کامل مرکز بارگیری اصلی‌مان در آتش‌سوزی، چنان عمل کنیم که فردای حادثه، شاخص‌های فروش ما با روزهای قبل از حادثه برابری می‌کرد و در برخی زمینه‌ها حتی عملکردی قوی‌تر از پیش داشتیم. خب، این به ما نشان داد که ما در مسیر توسعۀ سازمان و تأکیدمان بر سرمایه‌گذاری بر نیروی انسانی و ایجاد فرهنگ‌ سازمانی مشارکت‌محور و مسئولیت‌پذیر، به‌درستی عمل کردیم. این حس تعلق سازمانی و قدرت انطباق و انعطاف چوپانی‌ها در زمان بحران، به‌زعم من بزرگ‌ترین دستاورد توسعه‌ای و پایداری چوپان است که می‌تواند هر تهدیدی را به فرصت بدل کند.

آیا مجموعۀ چوپان با جامعۀ محلی اطراف کارخانه نیز ارتباط خوبی دارد؟
ما سالیان زیادی است که برای استخدام نیروها از جامعۀ محلی استفاده کرده‌ایم و در دو سال اخیر نیز همین خط را دنبال کردیم؛ یعنی از کارگران تا بخشی از مدیران میانی مجموعه، از نیروهایی هستند که در نزدیکی کارخانه زندگی می‌کنند. با اینکه چوپان مانند بسیاری از شرکت‌ها می‌توانست از نیروهای کشور همسایه استفاده کند، اما برای ما استخدام نیروهای بومی بسیار اهمیت داشت. علاوه‌بر این، برای مجموعۀ چوپان تأمین نیازهای اساسی جامعۀ محلی اطراف کارخانه بسیار اهمیت دارد. دراین‌ارتباط، نیازسنجی‌ها انجام می‌شود و تلاش می‌کنیم تا برای بهبود شرایط مردم آن منطقه قدم‌هایی برداریم. همچنین در بخش همکاری با انجمن‌ها و سازمان‌های غیردولتی، اولویت ما با سازمان‌های محلی است. تلاش می‌کنیم تا کمک به نیروهای محلی مبتنی‌بر نیازهای توسعه‌ای – آموزشی – اقتصادی جامعۀ محلی باشد و برای اینکه بتوانیم نیازهای درست جامعۀ محلی را بشناسیم، از متخصصان بومی همان منطقه استفاده می‌کنیم.

پیش‌تر گفتید که چوپان قرار است گزارش پایداری و مسئولیت اجتماعی خود را به‌عنوان اولین شرکت مواد غذایی در ایران منتشر کند. چرا انتشار این گزارش اهمیت دارد؟
حداقل یک دهه است که تقریباً همۀ شرکت‌های بزرگ تولید مواد غذایی، گزارش پایداری خود را سالانه منتشر می‌کنند که در آن اقدامات اصلاحی و جبرانی مهم و مؤثر خود را در جهت نیل به اهداف پایداری تشریح می‌کنند. عموماً شرکت‌هایی که محصولات خود را صادر می‌کنند و به‌ویژه دامنۀ صادراتی آن‌ها از نظر تعداد کشورهای هدف، متنوع است، در این حوزه فعال‌تر هستند. چرا که پرداختن به پایداری و انتشار آن، به یک فرهنگ‌ سازمانی جهان‌شمول تبدیل شده است و از قضا مصرف‌کنندگان هوشیار برخی از کشورهای هدف مانند کشورهای اروپایی، به مقولۀ رفتار مسئولانۀ شرکت‌ها در انتخاب محصول توجه می‌کنند؛ بنابراین پرداختن به پایداری و مسئولیت اجتماعی، علاوه‌بر اعتلای برند، بالابردن وفاداری مشتری، شادابی و حس تعلق به مکان کارکنان و تقویت بهره‌وری، موجب تقویت قدرت رقابت در بازارهای صادراتی نیز می‌شوند. همچنین در فرآیند تدوین استراتژی پایداری، ریسک‌ها و فرصت‌های پیش‌روی شرکت استخراج می‌شود که مدیریت آن‌ها موجب تعالی شرکت خواهد شد. هر سال بر تعداد شرکت‌هایی که چنین گزارشی را تهیه می‌کنند، افزوده می‌شود. گزارش پایداری، شامل عملکرد و اقدامات جبرانی در جهت کاهش تأثیرات منفی و تقویت تأثیرات مثبت شرکت در حوزه‌های محیط‌زیستی، اجتماعی و حاکمیتی است. این کار شرکت را قادر می‌سازد تا در مورد ریسک‌ها، فرصت‌ها و چالش‌هایی که با آن مواجه هستند، شفافیت بیشتری داشته باشند و به ذی‌نفعان بینش بیشتری نسبت‌ به عملکرد خود دهند. هدف گزارش پایداری در واقع تنها یک گزارش‌دهی معمولی و اطلاع‌رسانی نیست، بلکه چارچوبی برای اندازه‌گیری و مقایسه در اختیار ذی‌نفعان داخلی و خارجی سازمان قرار می‌دهد؛ همچنین این گزارش می‌تواند نمایانگر ارزش‌های کلیدی و مدل حکمرانی سازمان باشد و یا با جمع‌آوری هدفمند اطلاعات مرتبط با سازمان، تصمیم‌گیری و مدیریت ریسک را برای ذی‌نفعان داخلی تسهیل کند.
باز هم تأکید می‌کنم که هنوز هیچ شرکت تولید مواد غذایی در ایران، یک برنامۀ پایداری منسجم تدوین نکرده و هیچ گزارش پایداری در این صنعت منتشر نشده است؛ بنابراین چوپان اولین شرکت در حوزۀ صنایع غذایی خواهد بود که این گزارش را تدوین و تا پایان پاییز و اوایل زمستان ۱۴۰۳ آن را منتشر خواهد کرد. اما آنچه که در این نقطه بسیار اهمیت دارد، این است که برای رسیدن به اهداف کلان پایداری اجتماعی و محیط‌زیستی، تلاش یک شرکت کافی نیست و شرکت چوپان به‌منظور رسیدن به هدف، راه‌نشان‌شدن برای دیگر شرکت‌های صنایع غذایی و ترویج عمومی پایداری و مسئولیت اجتماعی، همۀ تلاش خود را خواهد کرد تا دیگر شرکت‌های فعال در حوزۀ صنعت غذا و ازجمله صنایع لبنی بزرگ که امکانات مالی و غیرمالی گسترده‌ای برای ایفای سهم حمایتی از جامعه دارند، به مقولۀ پایداری و مسئولیت اجتماعی ورود کنند. برای ما افتخار بزرگی است که بتوانیم دیگران را به این امر مهم دعوت کنیم و حتی برای عملکرد مسئولانه نسبت به جامعۀ ایرانی و محیط‌زیستمان، در این مسیر رقابتی سالم ایجاد کنیم؛ چرا که مسیر دشوار است و راه طولانی و زیست مسئولانه، در گرو یاری‌گری و همدلی است.