بدون شک آلودگی هوا یکی از جدی‌ترین معضلاتی است که بشر با آن مواجه است. افزایش آلاینده‌هایی که به محیط زیست آسیب فراوان زده و از طرفی، باعث گرم شدن شدید هوا می‌شوند چنان خطرناک شده که بسیاری از سازمان‌ها و نهادهای مردمی و بین‌المللی به فکر حل این معضل افتاده‌اند.

بیشتر آلاینده‌های خطرناکی که وارد جو می‌شوند مربوط به شهرهای بزرگ هستند. پایگاه مجمع جهانی اقتصاد (World Economic Forum) در گزارشی به این موضوع یعنی نقش شهرها در افزایش یا کنترل آلودگی هوا پرداخته است.
پاریس بهتر از نیویورک است
طبق گزارش پایگاه خبری و اطلاعاتی مجمع جهانی اقتصاد، شواهد جدید سازمان‌های محیط زیستی -گزارش آن در ژورنال Urban Sustainability منتشر شده است- نشان می‌دهد که ساختمان‌های شهری نقش برجسته‌ای در انتشار گازهای گلخانه‌ای دارند. عمر ساختمان، سرویس‌های داخلی آن، نحوه تامین انرژی و تعبیه درست موتورخانه و … همگی از عواملی هستند که می‌توانند گازهای گلخانه‌ای زیادی منتشر کنند و نقش شهرها را در آلودگی هوا برجسته کنند.
محققان به این نتیجه رسیده‌اند که ساختمان‌های بلند که تراکم بالایی دارند، گازهای گلخانه ای بیشتری منتشر می‌کنند.
این در حالی است که در مقایسه با این ساختمان‌ها، خانه‌ها و سازه‌های کم ارتفاع پر تراکم (high-density) حدود 154 درصد کمتر گاز گلخانه‌ای تولید می‌کنند.
از این رو، متخصصانِ انرژی و طراحی شهری، از جمله پروفسور فرانچسکو پُمپُنی (Francesco Pomponi) معتقدند که در آینده نزدیک، شهرها باید بیشتر شبیه پاریس باشند نه منهتن؛ چرا که شهرهایی شبیه پاریس «با ساختمان‌های کوتاه و عریض» کمتر از شهرهایی شبیه نیویورک «با آسمان خراش‌های غول آسایش» گازهای گلخانه‌ای تولید می‌کنند.
شهرها، بزرگترین تولیدکننده گازهای گلخانه‌ای
محققان می‌گویند طراحان محیط شهری عمدتا بر استفاده از انرژی‌های معمول متمرکز شده و انرژی نهفته (embodied energy) را به درستی در نظر نگرفته و از آن غافل شده‌اند. در واقع، انرژی مورد استفاده در بیشتر ساختمان‌ها حاصل استخراج و تولید مواد اولیه است که سوزاندن آنها، گازهای گلخانه‌ای زیادی تولید می‌کند.
با توجه به افزایش جمعیت شهرها، این آلایندگی هر روز بیشتر می‌شود. از این رو، می‌توان گفت که اکنون بیش از هر زمان دیگری آینده محیط زیست به نوع طراحی شهرها و مطابقت آنها با محیط زیست بستگی دارد. طبق ادعای پایگاه مجمع جهانی اقتصاد ( World Economic Forum ) با توجه به اینکه تا پایان سال 2050 حدود 2.5 میلیارد انسان دیگر در شهرها سکونت خواهند داشت، بحث در مورد کارآمدترین روش‌ها برای اسکان مردم در شهرها، ساخت و طراحی سازه‌های شهری و ساختمان‌ها و تامین انرژی مورد نیاز آنها بسیار مهم است.
هم اکنون مناطق شهری 78 درصد از سهم مصرفی انرژی جهان را به خود اختصاص داده‌اند و به همین دلیل، مقامات و مدیران شهرها در سراسر جهان باید مسئولیت خود را بر عهده بگیرند و برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و کربن تلاش بیشتری کنند.
در میان فاکتورهای مختلف شهری، ساختمان‌ها و حمل و نقل درون و برون شهری بیشترین سهم را در مصرف انرژی و تولید آلودگی هوا دارند. در میان این عوامل، فقط فاکتور ساخت و ساز شهری به تنهایی 40 درصد از سهم انتشار و تولید گازهای کربنی را در دنیا برعهده دارد.
شهرهای بزرگ برای حل این معضل چه کرده‌اند؟
لس آنجلس، به عنوان بخشی از سیاست توافق سبز کالیفرنیا ( Green New Deal) دستورالعمل‌هایی را برای کاهش گازهای گلخانه‌ای که به انحاء گوناگون از مصالح ساختمانی به وجود می‌آیند، تصویب کرده است. لس آنجلس اولین ایالت آمریکا است که برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای از شیشه‌های تخت، پنجره‌های دوجداره فوق پیشرفته، عایق معدنی و … استفاده می‌کند.
در نروژ، شهر اسلو برنامه‌ای تصویب کرده که تا پایان سال 2025 تولید گازهای گلخانه‌ای توسط ساختمان‌های شهرداری و دولتی و عمومی شهر را به صفر برساند. طبق طرح شهرداری اسلو، قرار است تجهیزات ساختمانی به جای استفاده از سوخت‌های فسیلی از انرژی الکتریکی استفاده کرده و حدود 98 درصد از انرژی الکتریکی شهرهای بزرگ نروژ از منابع تجدیدپذیر تامین شوند.
به جز این دو شهر، پاریس، توکیو، سئول و چند شهر بزرگ دیگر هم قوانین سفت و سختی برای کاهش آلودگی شهری اعمال کرده و در این زمینه پیشرو هستند.
بحران گرما، معضلی که فقط به دست شهرها حل می‌شود
بی‌توجهی به بحران آب‌وهوا توسط بیشتر شهرهای بزرگ و پرجمعیت در جدیدترین گزارش هیئت بین‌دولتی تغییر اقلیم (IPCC) به وضوح بیان شده است. هیئت بین‌دولتی تغییر اقلیم یک سازمان بین دولتی علمی است که به ارزیابی چندوجهی مخاطرات تغییرات آب ‌وهوایی بر اثر فعالیت‌های انسانی در سراسر جهان می‌پردازد.
در بیانیه این هیئت آمده است که «کاهش فوری، سریع و گسترده» نشت گازهای گلخانه‌ای برای محدود کردن گرمایش زمین واجب و ضروری است.
به گفته گروه (IPCC)، فعالیت‌های انسانی «به خصوص فعالیت ساکنان شهرهای بزرگ» علت اصلی افزایش درجه حرارت زمین بوده و اقدام نکردن سریع دولت‌ها و شهرداری‌ها منجر به گرم شدن بیشتر هوا شده و در مدت 20 سال، دمای کره زمین را 1.5 یا 2 درجه سانتی‌گراد بالاتر می‌برد.
آنچه سازمان IPCC بر آن تاکید دارد این است که ساکنان شهرها باید با این مشکل مقابله کرده و این تهدید «یعنی گرمای زمین» را از بین ببرند.
استدلال این سازمان این است که اگر ساکنان شهرها جلوی فاجعه گرمای زمین را نگیرند، خود، زودتر از سایرین قربانی می‌شوند. بررسی‌ها نشان می‌دهد در سراسر جهان، 70 درصد شهرها با تغییرات آب و هوایی سروکار دارند و می‌توانند از این خطر، آسیب ببینند. یکی از بزرگترین خطرات گرمای هوا، آب شدن برف‌های قطب‌ها و افزایش سطح آب دریاها و اقیانوس‌ها است. بررسی شرایط جغرافیایی کره زمین نشان می‌دهد که 90 درصد از مناطق شهری دنیا ساحلی هستند و بنابراین در خطر مستقیم افزایش سطح دریاها و اقیانوس‌ها قرار داشته و در برابر این تهدید به شدت آسیب پذیر هستند. از این رو، اگر شهرها سبک حیات خود را تغییر ندهند به زودی باید منتظر نابودی آنها از سوی طبیعت خشمگین باشیم.