چند دقیقه ایستادن کنار یک چهارراه شلوغ کافی است تا دو تصویر متفاوت از یک شهر ببینی. چراغ عابر که سبز می‌شود، بیشتر مردم بی‌وقفه از خیابان عبور می‌کنند؛ اما همه شهر را با یک سرعت و یک تجربه پشت سر نمی‌گذارند.

چرخ‌های ویلچر مردی جوان پشت جدولی بلند متوقف می‌شود. چند متر جلوتر، مردی نابینا عصای سپیدش را روی کفپوش زردرنگ ویژه هدایت نابینایان حرکت می‌دهد، اما مسیر به مانعی غیرمنتظره ختم می‌شود. او مکث می‌کند، عصایش را چند بار روی زمین می‌کشد، مسیر تازه‌ای پیدا می‌کند و دوباره راه می‌افتد.

برای رهگذران، این فقط چند ثانیه توقف است؛ اما برای جامعه معلولان، بخشی از زندگی روزمره در کلان‌شهری به نام شیراز است؛ شهری که گاهی یک جدول، یک مانع در میانه پیاده‌رو یا خودرویی که راه را اشغال کرده، می‌تواند به اندازه یک دیوار بلند مسیر را ببندد.

در روزهای گذشته، خبر شناسایی ۹ هزار و ۹۰ نقطه نیازمند مناسب‌سازی در شیراز منتشر شد؛ آماری که پشت آن، هزاران روایت نادیده از توقف، تغییر مسیر، وابستگی و گاه انصراف از حضور در جامعه پنهان است. این موانع تازه ایجاد نشده‌اند. سال‌هاست نابینایان، افراد ویلچرنشین، سالمندان و دیگر شهروندان دارای محدودیت حرکتی هر روز با آن‌ها زندگی می‌کنند.

وقتی کفپوش به مانع ختم می‌شود

برای «سید مهدی حسینی»، شهر با آپارتمان‌های بلند یا خیابان‌های عریض معنا پیدا نمی‌کند؛ او شهر را با موانعی می‌شناسد که هر روز زیر عصای سفیدش ظاهر می‌شوند.
او به «پیام ما» می‌گوید مشکل افراد دارای معلولیت، مناسب‌سازی‌هایی است که روی کاغذ کامل به نظر می‌رسند، اما در عمل نیمه‌کاره رها شده‌اند.

«در واقع، بزرگ‌ترین مشکل ما مناسب‌سازی ناقص معابر و کمبود ناوگان حمل‌ونقل مناسب برای افراد دارای معلولیت است. وقتی هر بار که از خانه بیرون می‌آییم باید نگران مانعی باشیم که نمی‌دانیم چند قدم جلوتر انتظارمان را می‌کشد، دیگر از استقلال فقط یک واژه باقی می‌ماند.»

حسینی با اشاره به کفپوش‌های ویژه نابینایان می‌گوید مسیرهایی که قرار بود راهنما باشند، در بسیاری از نقاط به درخت، تیر برق، خودروهای پارک‌شده یا مصالح ساختمانی ختم می‌شوند. «وقتی مسیر نابینایان به درخت یا خودرو ختم می‌شود، دیگر آن کفپوش هیچ معنایی ندارد. مناسب‌سازی یعنی از ابتدا تا انتهای مسیر، امکان حرکت ایمن وجود داشته باشد؛ نه اینکه فقط چند متر کفپوش نصب شود و بعد همه چیز رها شود.»

خطر فقط در پیاده‌روها نیست

به گفته او، نبود چراغ‌های راهنمای صوتی باعث شده عبور از چهارراه‌ها به یکی از پراضطراب‌ترین بخش‌های زندگی روزمره نابینایان تبدیل شود. «ما مجبوریم زمان عبور را از روی صدای خودروها حدس بزنیم؛ در حالی که یک اشتباه کوچک می‌تواند به قیمت جان یک انسان تمام شود.»

حسینی خودش نیز بهای این بی‌توجهی را پرداخته است. او از روزی می‌گوید که هنگام عبور از خیابان، سرش به پایه فلزی چراغ عابر پیاده برخورد کرد؛ حادثه‌ای که شاید برای دیگران اتفاقی ساده باشد، اما برای او نشانه شهری است که هنوز مسیرهایش برای همه شهروندان طراحی نشده است.

از نگاه او، مناسب‌سازی به چند متر کفپوش یا ساخت یک رمپ خلاصه نمی‌شود. دسترس‌پذیری زنجیره‌ای به‌هم‌پیوسته است؛ زنجیره‌ای که از پیاده‌رو آغاز می‌شود و تا ایستگاه اتوبوس، ساختمان‌های اداری، مراکز درمانی، بوستان‌ها و فضاهای فرهنگی ادامه پیدا می‌کند. اگر تنها یکی از حلقه‌های این زنجیره ناقص باشد، تمام مسیر برای یک فرد دارای معلولیت از کار می‌افتد.

او می‌گوید: «ما امتیاز ویژه نمی‌خواهیم؛ فقط می‌خواهیم مانند هر شهروند دیگری، با امنیت، استقلال و کرامت در شهر رفت‌وآمد کنیم.»

ویلچرها پشت مانع

چند خیابان آن‌سوتر، روایت شهر شکل دیگری به خود می‌گیرد؛ این بار صدای چرخ‌های ویلچری است که هر چند متر، پشت جدولی بلند، رمپی غیراستاندارد یا پیاده‌رویی اشغال‌شده متوقف می‌شود.

برای «حمزه گوهری»، فعال حقوق افراد دارای معلولیت، شهر را نمی‌توان با خیابان‌های عریض، ساختمان‌های مرتفع یا پروژه‌های عمرانی سنجید. معیار واقعی این است که یک شهروند دارای معلولیت تا چه اندازه می‌تواند بدون وابستگی در آن زندگی کند.

او به «پیام ما» می‌گوید: «بزرگ‌ترین آرزوی یک فرد دارای معلولیت این نیست که کسی ویلچرش را از روی جدول بلند رد کند یا او را از پله‌ها بالا ببرد. آرزوی ما این است که اصلاً نیازی به این کمک‌ها نداشته باشیم؛ بتوانیم مثل هر شهروند دیگری از خانه خارج شویم، سوار اتوبوس شویم، وارد بانک، اداره یا پارک شویم و بدون وابستگی، زندگی عادی داشته باشیم.»

او معتقد است آنچه امروز در بسیاری از نقاط شهر به نام مناسب‌سازی انجام شده، بیشتر مجموعه‌ای از اقدامات پراکنده است تا یک شبکه پیوسته و قابل استفاده. «بارها پیش آمده ساختمانی کاملاً مناسب‌سازی شده، اما مسیر رسیدن به آن غیرقابل عبور بوده است. یا پیاده‌رو اصلاح شده، اما ورودی ساختمان چند پله دارد و تمام آن زحمات را بی‌اثر می‌کند. مناسب‌سازی یک زنجیره است؛ اگر فقط یک حلقه آن ناقص باشد، کل مسیر از دسترس خارج می‌شود.»

گوهری می‌گوید معلولیت زمانی به مانع تبدیل می‌شود که شهر برای تفاوت‌های انسان‌ها طراحی نشده باشد. «وقتی فرد دارای معلولیت نتواند از خانه خارج شود، فقط از رفت‌وآمد محروم نشده است؛ از تحصیل، اشتغال، ورزش، فرهنگ، تفریح و حتی ساده‌ترین روابط اجتماعی هم بازمی‌ماند. مناسب‌سازی یعنی فراهم کردن امکان زندگی؛ نه فقط ساختن چند رمپ.»

او تأکید می‌کند افراد دارای معلولیت بیش از هر چیز، خواهان اجرای قانون هستند؛ قانونی که سال‌ها پیش تصویب شده، اما هنوز بخش مهمی از آن روی کاغذ مانده است.
۱۲۴ هزار شهروند؛ مطالبه‌ای به نام دسترس‌پذیری

در همین راستا، «حمید گودرزی»، مدیرکل بهزیستی فارس، به «پیام ما» می‌گوید: «در استان فارس ۱۲۴ هزار و ۶۱۸ نفر از افراد دارای معلولیت تحت پوشش سازمان بهزیستی هستند؛ از این میان، نزدیک به ۵۰ هزار نفر در شهرستان شیراز زندگی می‌کنند.»

او درباره آمار ۹ هزار و ۹۰ نقطه نیازمند مناسب‌سازی توضیح می‌دهد که این عدد حاصل ماه‌ها بازدید میدانی، پایش کارشناسی و گزارش‌های ثبت‌شده از سوی مشاوران امور معلولان در مناطق یازده‌گانه شهرداری و دبیرخانه مناسب‌سازی است.

به گفته او، این آمار نتیجه شناسایی میدانی موانعی است که در بخش‌های مختلف شهر وجود دارند و باید به‌تدریج اصلاح شوند.

موانع پراکنده در سراسر شهر

برخلاف تصور بسیاری از شهروندان، مناسب‌سازی فقط به اصلاح پیاده‌روها محدود نمی‌شود. گودرزی می‌گوید: «نقاط شناسایی‌شده، طیف گسترده‌ای از فضاهای شهری را در بر می‌گیرند؛ از محل اتصال پیاده‌رو به خیابان گرفته تا پارک‌ها، بوستان‌ها، ایستگاه‌ها و پایانه‌های حمل‌ونقل عمومی، پل‌های عابر پیاده، سرویس‌های بهداشتی عمومی، پارکینگ‌های ویژه و ساختمان‌های خدماتی.»

این فهرست نشان می‌دهد مسئله دسترس‌پذیری تقریباً همه اجزای شهر را در بر می‌گیرد.

به گفته مدیرکل بهزیستی فارس، بخش مهمی از محدودیت‌هایی که افراد دارای معلولیت هر روز با آن روبه‌رو هستند، نه از شرایط جسمی آنان، بلکه از نحوه طراحی و مدیریت فضاهای شهری ناشی می‌شود.

شیراز در مسیر توسعه مناسب‌سازی

بر اساس ارزیابی‌های سازمان بهزیستی کشور در سال ۱۴۰۴، استان‌های کرمان، هرمزگان، لرستان، ایلام و گلستان موفق به کسب عنوان استان‌های برتر در حوزه مناسب‌سازی شدند؛ فهرستی که نام استان فارس در آن دیده نمی‌شود.

با این حال، مسئولان بهزیستی فارس معتقدند نبود نام این استان در فهرست یادشده، به معنای جایگاه پایین شیراز در حوزه مناسب‌سازی نیست. به گفته آنان، تاکنون رتبه‌بندی رسمی و جامعی برای مقایسه کلان‌شهرهای کشور در زمینه مناسب‌سازی منتشر نشده است و از این رو نمی‌توان جایگاه شهرها را صرفاً بر اساس این ارزیابی‌ها سنجید.
به گفته مسئولان، شیراز طی سال‌های اخیر با تشکیل مستمر کمیته‌های مناسب‌سازی، اجرای پروژه‌های دسترس‌پذیری، پایش‌های میدانی، تقویت سازوکارهای نظارتی و همکاری میان دستگاه‌های اجرایی، به‌ویژه شهرداری شیراز، در زمره شهرهای فعال کشور در این حوزه قرار گرفته است.

با این وجود، آنان تأکید می‌کنند مناسب‌سازی فرایندی مستمر است و با توجه به گستردگی شهر، فرسودگی بخشی از زیرساخت‌ها و نیازهای متنوع افراد دارای معلولیت، هنوز اقدامات قابل توجهی پیش روست. از همین رو، اصلاح بیش از ۹ هزار نقطه شناسایی‌شده و تداوم همکاری دستگاه‌های اجرایی، از مهم‌ترین برنامه‌های پیش‌رو برای تحقق شهری دسترس‌پذیرتر است.

عدالت شهری از پیاده‌رو آغاز می‌شود

در این میان، «مهدی قلندری»، معاون شهرسازی و معماری شهرداری شیراز، نیز در گفت‌وگو با «پیام ما» معتقد است: «مناسب‌سازی نباید به چند پروژه یا چند معبر محدود شود، بلکه باید به بخشی از سیاست‌گذاری شهری تبدیل شود.»

او می‌گوید: «مناسب‌سازی یک پروژه عمرانی نیست؛ بلکه سیاست تحقق عدالت شهری است. هدف ما این است که همه شهروندان، فارغ از میزان توانایی جسمی، بتوانند از فضاهای عمومی شهر استفاده کنند.» اگرچه به عقیده او، تحقق این هدف در شهری به وسعت شیراز یک‌شبه ممکن نیست.

به گفته قلندری، گستردگی شهر، فرسودگی بخشی از زیرساخت‌ها و تعدد دستگاه‌های مسئول باعث شده روند مناسب‌سازی به برنامه‌ای بلندمدت تبدیل شود؛ برنامه‌ای که بدون همکاری سایر نهادهای خدمات‌رسان به نتیجه مطلوب نمی‌رسد.

به گفته او، معاونت شهرسازی و معماری شهرداری شیراز تلاش کرده است دسترس‌پذیری را از مرحله طراحی پروژه‌های جدید آغاز کند؛ رویکردی که اگر به‌درستی اجرا شود، می‌تواند از تکرار اشتباهات گذشته جلوگیری کند.

قلندری اضافه می‌کند: «تمام طرح‌های عمرانی جدید، پیش از اجرا، در کمیسیون‌های تخصصی از نظر ضوابط مناسب‌سازی بررسی می‌شوند تا پروژه‌ای بدون رعایت استانداردهای دسترس‌پذیری وارد مرحله اجرا نشود. هزینه مناسب‌سازی زمانی سنگین می‌شود که شهری بدون توجه به نیازهای همه شهروندان ساخته شود و بعد، مجبور به اصلاح آن باشند.»

سندی برای آینده؛ موانعی که امروز پابرجاست

یکی از مهم‌ترین برنامه‌هایی که معاون شهرسازی و معماری شهرداری از آن سخن می‌گوید، تدوین «سند جامع مناسب‌سازی» است؛ سندی که قرار است با کمک مشاوران تخصصی، وضعیت موجود شهر را به‌طور کامل پایش و پروژه‌های مناسب‌سازی را اولویت‌بندی کند.

به گفته قلندری، این برنامه شامل تهیه بانک اطلاعاتی از موانع شهری، تدوین چک‌لیست‌های فنی، تعیین برنامه‌های کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت و هدفمند کردن پروژه‌های مناسب‌سازی است.

او می‌گوید: «پیش‌بینی می‌کنیم این سند هم‌زمان با روز جهانی افراد دارای معلولیت رونمایی شود و مبنای اجرای پروژه‌های آینده قرار گیرد.»

جامعه معلولان، اجرای قانون را می‌خواهد

وقتی صحبت از مطالبات افراد دارای معلولیت می‌شود، بسیاری تصور می‌کنند خواسته اصلی آنان افزایش کمک‌های حمایتی یا دریافت امتیازهای ویژه است. اما «سعید فانی»، رئیس شورای هماهنگی تشکل‌های مردم‌نهاد معلولان فارس، از مطالبه‌ای سخن می‌گوید که به باور او سال‌هاست روی کاغذ مانده است: اجرای قانون.
او به «پیام ما» می‌گوید: «جامعه معلولان بیش از هر چیز خواهان اجرای کامل قانون حمایت از حقوق افراد دارای معلولیت است؛ قانونی که مسئولیت دستگاه‌های مختلف را در زمینه مناسب‌سازی، دسترس‌پذیری و فراهم کردن فرصت‌های برابر به‌صراحت مشخص کرده، اما هنوز فاصله قابل توجهی میان متن قانون و واقعیت زندگی روزمره افراد دارای معلولیت وجود دارد.»

به اعتقاد فانی، بسیاری از مشکلات امروز از اجرا نشدن همان قوانینی ناشی می‌شود که سال‌ها پیش تصویب شده‌اند. او می‌گوید: «هنوز هم در برخی دستگاه‌ها این تصور وجود دارد که مسائل مربوط به افراد دارای معلولیت صرفاً بر عهده سازمان بهزیستی است؛ در حالی که قانون، مسئولیت مشخصی را برای شهرداری‌ها، وزارت راه و شهرسازی، آموزش‌وپرورش، دستگاه‌های خدمات‌رسان و سایر نهادهای اجرایی تعیین کرده است.»

از نگاه او، مناسب‌سازی زمانی به نتیجه می‌رسد که همه دستگاه‌ها خود را در برابر قانون مسئول بدانند و آن را بخشی از وظایف اصلی خود تلقی کنند، نه اقدامی که تنها در مناسبت‌های خاص مورد توجه قرار گیرد.

فانی ریشه بخشی از مشکلات را فراتر از قوانین و پروژه‌های عمرانی می‌داند. او معتقد است تا زمانی که نگاه جامعه به معلولیت تغییر نکند، بخشی از موانع همچنان پابرجا خواهد ماند. به گفته او، افراد دارای معلولیت بیش از آنکه به ترحم نیاز داشته باشند، به دیده شدن، اعتماد و برخورداری از فرصت‌های برابر احتیاج دارند.

او می‌گوید: «معلولیت نباید به معنای ناتوانی در حضور اجتماعی تلقی شود. وقتی جامعه، فرد دارای معلولیت را به‌عنوان شهروندی با حقوق برابر بپذیرد، تصمیم‌ها و برنامه‌ریزی‌های شهری نیز رنگ‌وبوی دیگری خواهد گرفت.»

رئیس شورای هماهنگی تشکل‌های مردم‌نهاد معلولان فارس در عین حال از اقداماتی که در سال‌های اخیر در شیراز انجام شده نیز سخن می‌گوید. به اعتقاد او، نمی‌توان تلاش‌های صورت‌گرفته در حوزه مناسب‌سازی را نادیده گرفت و در برخی بخش‌ها نسبت به گذشته پیشرفت‌های محسوسی حاصل شده است؛ اما این پیشرفت‌ها به معنای پایان مسیر نیست.

او معتقد است یکی از چالش‌های جدی، فاصله میان شیراز و بسیاری از شهرستان‌های استان فارس در حوزه دسترس‌پذیری است؛ موضوعی که باعث شده افراد دارای معلولیت در نقاط مختلف استان از امکانات و فرصت‌های یکسان برخوردار نباشند.

فانی تأکید می‌کند مناسب‌سازی نباید تنها با نگاه به افراد دارای معلولیت جسمی و حرکتی انجام شود. به گفته او، شهر دسترس‌پذیر باید نیازهای نابینایان، ناشنوایان، افراد دارای معلولیت ذهنی و حتی افراد دارای اختلالات اعصاب و روان را نیز در نظر بگیرد.

او همچنین از تجهیز تقاطع‌ها به چراغ‌های راهنمای صوتی، توسعه علائم بریل، مناسب‌سازی آسانسورها، ایجاد سامانه‌های اطلاع‌رسانی دیداری برای ناشنوایان و طراحی فضاهای عمومی متناسب با نیاز گروه‌های مختلف، به‌عنوان بخشی از اقداماتی یاد می‌کند که می‌تواند مفهوم دسترس‌پذیری را کامل‌تر کند.

او در بخش دیگری از سخنان خود، حمل‌ونقل عمومی را یکی از حلقه‌های ضعیف زنجیره مناسب‌سازی می‌داند و می‌گوید: «با وجود اقداماتی که در سال‌های اخیر انجام شده، تعداد خودروها و ون‌های ویژه جابه‌جایی افراد دارای معلولیت همچنان متناسب با نیاز واقعی این جامعه نیست؛ موضوعی که بر استقلال و مشارکت اجتماعی آنان تأثیر مستقیم می‌گذارد.»

فانی در ادامه به ظرفیت‌های مغفول‌مانده افراد دارای معلولیت اشاره می‌کند: «در میان افراد دارای معلولیت، متخصصان، دانشگاهیان و کارشناسان توانمندی حضور دارند که می‌توانند در تدوین طرح‌ها و برنامه‌های شهری نقش مؤثری داشته باشند. هیچ‌کس بهتر از کسی که هر روز با این موانع زندگی می‌کند، نمی‌تواند درباره نیازهای واقعی شهر نظر بدهد.»

شاید خلاصه‌ترین توصیف او از وضعیت موجود، همان جمله‌ای باشد که سال‌هاست در میان فعالان حقوق افراد دارای معلولیت تکرار می‌شود؛ جمله‌ای که بیش از هر آمار و گزارشی مسئله را روشن می‌کند: «این شهرها هستند که معلول‌اند، نه افراد دارای معلولیت.»

این جمله خلاصه تمام آن چیزی است که فعالان این حوزه بر آن تأکید دارند؛ اینکه بسیاری از محدودیت‌ها نه از ناتوانی افراد، بلکه از طراحی و مدیریت فضاهای شهری ناشی می‌شود. از همین رو، فانی معتقد است تحقق شهری فراگیر، بیش از هر چیز نیازمند اجرای قانون، تغییر نگرش و مشارکت دادن خود افراد دارای معلولیت در تصمیم‌گیری‌هاست؛ مسیری که اگرچه آغاز شده، اما هنوز تا رسیدن به مقصد فاصله دارد.