کمتر از یک سال پیش بود که Middle East Briefing در گزارشی به بررسی سیاست‌های جاری در حوزه گردشگری در منطقه خاورمیانه پرداخت و از «تجربه نوعی رنسانس در گردشگری و هتلداری» در خاورمیانه نوشت. گزارشی که باتکیه‌بر اسناد و آمار معتقد بود: «دولت‌ها در سراسر خلیج‌فارس و شمال آفریقا، گردشگری را به‌عنوان موتور رشد بلندمدت بازتعریف می‌کنند. پروژه‌های عظیم در عربستان سعودی، گردشگری فرهنگی و رویدادمحور در امارات و قطر، و احیای میراث تاریخی در مصر و مراکش، جذابیت جهانی منطقه را دگرگون کرده‌اند. در همین حال، بازارهای کوچک‌تر مانند عمان و تونس باتکیه‌بر توسعه پایدار و اصلاحات سیاستی، در پی جذب گروه‌های جدید گردشگران و سرمایه‌گذاری خارجی هستند.» حالا اما بیش از یک ماه است که تمامی این مقاصد تبدیل به اهدافی در جنگ گسترده خاورمیانه شده‌اند و شاید گردشگری آخرین چیزی باشد که به آن فکر می‌کنند. پروازها در بزرگ‌ترین فرودگاه خاورمیانه نزدیک به چهل روز است که متوقف شده و کسی نمی‌داند این تعلیق و توقف تا کی ادامه خواهد داشت. درعین‌حال افزایش نرخ سوخت، سفر در مناطقی دورتر را هم تحت‌تأثیر قرار داده و هرچند هنوز آمار دقیقی در این زمینه منتشر نشده، اما نمی‌توان تأثیر این جنگ را در گردشگری جهانی نادیده گرفت.

سفرهای نوروز زیر سایه جنگ

حوادث متعدد در سال گذشته سایه سنگینی بر بازار سفر داخلی در ایران انداخته بود و پیش از آغاز جنگ هم نشانه‌هایی از رکود بی‌سابقه در این حوزه مشهود بود. بااین‌حال بسیاری از فعالان گردشگری با علم به اینکه مسائل معیشتی و مشکلات اجتماعی تأثیر غیرقابل‌انکاری بر تقاضای سفر دارند، روی بازار سفر در نوروز حساب کرده بودند؛ اما جنگ از راه رسید و همان ته‌مانده امیدها را هم درو کرد. حالا برخی پلتفرم‌های ارائه‌دهنده خدمات رزرو اقامتگاه و فروش بلیت آمارهایی منتشر کرده‌اند که حقیقت بازار سفر در آغاز سال ۱۴۰۵ را بیان می‌کند. برآوردهای «مستربلیط» حکایت از کاهش ۷۰ درصدی سفر دارد. بر اساس گزارشی که پیوست از آمارهای این پلتفرم منتشر کرده روند کاهشی تقاضای سفر از ابتدای اسفند و حتی پیش از شروع جنگ در بازار وجود داشت. گزارش «اتاقک» هم نشان می‌دهد رزرو مراکز اقامتی در اسفند و روزهای اول فروردین متمرکز بر مناطق امن‌تر بوده که حملات کمتری به آنها صورت‌گرفته. مازندران و گیلان و خراسان بیشترین سهم را در این زمینه داشتند و رزرو اقامتگاه در مناطق جنوبی کشور به شکل چشمگیری کاهش پیدا کرده است. «اسنپ‌تریپ» اعلام کرده که بسیاری از رزروها پس از شروع جنگ مربوط به ویلا بوده و در روز ۱۱ اسفند رکورد تاریخی بیشترین تقاضا برای ویلا در شهرهای رامسر، رشت، ماسال، مشهد و بابلسر در این پلتفرم به ثبت رسیده است. به نظر می‌رسد با تجربه جنگ ۱۲ روزه ایرانی‌ها اقدام به رزرو اقامتگاهی امن در شهرهای شمالی و شرقی کرده‌اند تا روزهای جنگ را دور از آتش و التهاب سپری کنند. اما این جنگ طولانی‌تر از تصور بسیاری از ما شده است و هنوز پایانش مشخص نیست. اسنپ‌تریپ از کاهش ۷۷ درصدی فروش پرواز خارجی و کاهش ۷۴ درصدی فروش پروازهای داخلی در اسفند امسال نسبت به مدت مشابه در سال گذشته هم گفته است. این آمار بیشتر از اینکه نتیجه کاهش تقاضا باشد، متأثر از بسته‌بودن آسمان ایران و بسیاری از کشورهای منطقه است.

 سفر در خاورمیانه از رکود تا توقف

کشورهای حاشیه خلیج‌فارس چشم‌اندازهای روشنی برای گردشگری در سال جاری میلادی ترسیم کرده بودند. چشم‌اندازهایی که حالا به‌شدت تحت‌تأثیر جنگ قرار گرفته است. عربستان، امارات و قطر بیش از دیگر کشورها این روزها رؤیاهای پیش روی گردشگری‌شان را در ابهام می‌بینند و حتی در حوزه گردشگری داخلی هم با رکودی کم‌سابقه روبرو هستند. تحقیقات «Tourism Economics» می‌گوید آمار مسافران به خاورمیانه کاهشی بین ۲۳ تا ۳۸ میلیون نفر در سال ۲۰۲۶ خواهد داشت و درآمدی بین ۳۴ تا ۵۶ میلیارد دلار در این کشورها از دست خواهد رفت.

در کنار لغو سفرها به مقصد کشورها خاورمیانه و ترکیه و در نتیجه رکود بی‌سابقه گردشگری در یک ماه گذشته در این منطقه، بسیاری از ایرلاین‌ها حتی هواپیماهای مسافری خود را از منطقه خارج کرده و تمامی پروازهایشان را تا اطلاع ثانوی لغو کرده‌اند. هنوز مطالعات اقتصادی دقیقی از میزان خسارات وارد شده به اقتصاد منطقه تا بازگشت به وضعیت نرمال و خروج از این بحران در زمانی نامعلوم، صورت نگرفته و تنها گزارش‌های میدانی در رسانه‌های بین‌المللی نشان می‌دهد که تمام پیش‌بینی‌ها درباره رونق گردشگری در خاورمیانه و منطقه منا با گسترش جنگ، بی‌اعتبار شده است. وضعیتی که امروز کشورهای خاورمیانه تجربه می‌کنند از نظر بسیاری از تحلیلگران حتی از وضعیت اوج شیوع کووید هم وخیم‌تر است.

دامنه تأثیر جنگ محدود به کشورهای حاشیه خلیج‌فارس نیست. بر اساس گزارش «ایسنا» در ترکیه رزرو هتل‌ها و تورها در شهرهای شرقی و جنوب شرقی کشور لغو شده است. درحالی‌که هر سال در روزهای ابتدای سال گردشگران زیادی از ایران برای تعطیلات نوروز به ترکیه سفر می‌کردند، امسال در سایه جنگ و مشکلات اقتصادی تعداد کمی از ایرانیان به ترکیه سفر کرده‌اند و بر خلاف هر سال هتل‌ها به‌ویژه در شهر مرزی «وان» خالی است.

بر اساس اعلام مؤسسه آمار ترکیه، در سال‌های گذشته به طور میانگین سالانه ۳.۳ میلیون نفر ایرانی به ترکیه سفر می‌کردند؛ اما نوروز ۱۴۰۵ و از زمان شروع جنگ در ایران، سفرها به طور کامل متوقف شده است. شرکت مشاوره بین‌المللی «آکسفورد اکونومیکس» پیش‌بینی کرده در نتیجه جنگ، ورود گردشگران به خاورمیانه می‌تواند در سال ۲۰۲۶ بین ۱۱ تا ۲۷ درصد به طور سالانه کاهش پیدا کند. بر همین اساس این جنگ بر بازار سفر در سراسر منطقه و فراتر از آن تأثیر خواهد گذاشت.

پایان جنگ هنوز مشخص نیست. اما بسیاری از مشاغل و کسب‌وکارهای مرتبط با گردشگری در ایران و دیگر کشورهای منطقه به نقطه پایان رسیده‌اند. در ایران سال‌هاست که گردشگری با رکود و آسیب‌های فراوان روبرو است و مشاغل مرتبط با آن از راهنمایان گردشگری تا صاحبان مراکز اقامتی دست از این بخش به‌عنوان منبعی برای امرارمعاش شسته‌اند و بزرگ‌ترین آسیب به سرمایه‌های انسانی در این حوزه وارد شده است. اما در خاورمیانه سرمایه‌گذاری‌ها در بخش گردشگری در سطحی کلان با آسیب و چالش روبرو شده‌اند. آسیب‌هایی که کسی نمی‌داند چه زمانی جبران خواهند شد.