توانمندسازی زنان به‌مثابه قدرتی برای تغییر

 قبل از پرداختن به این پرسش، به تعریف نایلا کبیر از توانمندسازی می‌پردازم: 

 نایلا کبیر، یک آکادمیسین بنگلادشی متولد بریتانیا است که به دلیل آثارش در زمینه مطالعات توسعه، جنسیت و سیاست اجتماعی شناخته می‌شود. او توانمندسازی را این‌گونه تعریف می‌کند: 

 توانمندسازی یعنی فرایند کسب توانایی برای انتخاب‌کردن و عمل‌کردن بر اساس انتخاب‌ها، در شرایطی که قبلاً چنین توانایی‌ای وجود نداشته است. 

 او برای توضیح بیشتر، سه بُعد کلیدی در توانمندسازی مطرح می‌کند: 

 منابع (Resources): شامل منابع مادی، انسانی و اجتماعی که پیش‌شرط تحقق انتخاب هستند.

 فرایند عامل بودن یا عاملیت (Agency): توانایی تعریف هدف، تصمیم‌گیری و عمل‌کردن برای دستیابی به آن اهداف.

 دستاوردها (Achievements): پیامدها و نتایج انتخاب‌ها در زندگی فرد و جامعه.

 به زبان ساده، از نظر کبیر، توانمندسازی وقتی اتفاق می‌افتد که افراد (به‌ویژه زنان) بتوانند در زمینه‌هایی که قبلاً برایشان محدود یا غیرممکن بوده، انتخاب‌های معنادار داشته باشند و این انتخاب‌ها به تغییر واقعی در زندگی‌شان منجر شود.

 درحالی‌که این تعریف و طرف‌داران آن بر عاملیت و قدرتمندسازی زنان برای تغییر تأکید دارند، بسیاری از دیدگاه‌های رایج و در حال اجرا در حوزه توانمندسازی در ایران، بیشتر بر توانمندسازی زنان به‌مثابه دسترسی به برخی منابع – آن‌هم به‌صورت محدود – تمرکز دارند. این دیدگاه‌های رایج سراغ تعریف‌کردن فعالیت‌هایی برای زنان، به‌ویژه در مناطق محروم می‌رود که فقط به بهبود نسبی وضعیت زنان در ساختارهای موجود کمک می‌کند. مثلاً تصور کنید زنی که با وام خرد چرخ‌خیاطی می‌خرد، به درآمد می‌رسد اما نمی‌تواند درآمد حاصله از آن را خود مدیریت کند.

 اما ما نیاز به رویکردی داریم که توانمندسازی را به‌مثابه رویکردی برای قدرتمندسازی بداند؛ رویکردی که در آن زنان بتوانند تصمیم‌گیری کنند، در ساختار قدرت محلی، خانوادگی و سطح کلان‌تر صدا داشته باشند و برای منافع خود مذاکره و چانه‌زنی کنند.

 داستان آزاده، از روستایی در زابل در استان سیستان و بلوچستان، برای من که چندین سال در حوزه توانمندسازی زنان فعال هستم، الهام‌بخش است. سال اولی که وارد روستای محل سکونت آزاده باهدف توانمندسازی جمعی زنان در قالب گروه خودیار شدیم، آزاده در هیچ بحثی مشارکت نمی‌کرد. راستش اگر بخواهم حضورم را در سال اول در روستا مرور کنم، آزاده را به‌خاطر نمی‌آورم. در بسیاری از جلسات، آزاده به دلیل نداشتن اجازه از سوی پدر غایب بود. اما استعداد عجیبی که آزاده در طراحی و دوخت داشت، به‌تدریج حضور او را در گروه پررنگ‌تر کرد. آزاده به‌مرور، به کمک گروه، نقش طراح را گرفت و همین امر او را فعال‌تر کرد. به قول خودش، حس خوبی که از گروه گرفت، او را وادار کرد کم‌کم به سمت مذاکره با برادران و پدر خود برود. اینکه بتواند با آن‌ها مذاکره کند برای گرفتن آزادی‌های بیشتر جهت حضور در گروه، یک‌ساله طول کشید. اما به‌مرور، آزاده حیطه اختیارات خود را بیشتر کرد و هر بار بحث‌های بیشتر و طولانی‌تری با خانواده داشت. اما چون به قول خودش سمج بود و خانواده متوجه تغییر روحیه او شدند، فضای بیشتری برای او فراهم شد.

 بعد از گذشت چهار سال، آزاده به‌عنوان مربی و طراح به روستاهای دیگر رفت‌وآمد می‌کند و سال گذشته جهت شرکت در یک رویداد صنایع‌دستی توانست به‌تنهایی و بدون حضور پدر و برادران به تهران سفر کند. در جلسه آخری که همین ماه پیش در روستا برگزار شد، پدر آزاده نیز در جلسه شرکت کرد و آزاده بدون هیچ دلهره‌ای در مقابل او شروع به صحبت و چانه‌زنی و مقاومت در برابر تغییر یکی از اعضای تیم کرد. او هم‌اکنون با پس‌انداز خود توانسته گوشی همراه هوشمند بخرد، امکانی که اجازه آن را از سوی پدر نداشت. چند وقت پیش هم با هیجان به گروه خبر داد که از پدرش مقداری زمین گرفته تا امکانی برای ساختن مکانی ثابت برای فعالیت‌های زنان روستا فراهم شود.

  در پایان، دوباره به پرسش اول این نوشته می‌پردازم: آیا فعالیت‌های تعریف‌شده همچون اعطای وام‌های خرد و ارائه آموزش‌های مهارتی و فنی می‌تواند منجر به توانمندسازی زنان شود؟ پاسخ به این پرسش شاید در توان و حتی صلاحیت من نباشد، اما می‌توان گفت ما هم‌اکنون نیازمند نقد رویکردهای موجود و اتخاذ رویکردهای دیگری هستیم؛ رویکردهایی که به زنان عاملیت و صدا می‌بخشد، تنوع و تکثر آنان را به رسمیت می‌شناسد و نگاهی از بالابه‌پایین و مرکزگرا ندارد.

 رویکردی که کمک می‌کند زنان تصمیم بگیرند، مذاکره و چانه‌زنی کنند، به منابع بیشتری دسترسی پیدا کنند و درعین‌حال بتوانند منابع را مدیریت و مطالبه‌گری کنند و ساختارهای نابرابر را به چالش بکشند. رویکردی که اعتمادبه‌نفس را در آن‌ها تقویت و امکان ایجاد اتحاد و گروه شدن با دیگر زنان را برایشان فراهم آورد 

بسیاری از دیدگاه‌های رایج و در حال اجرا در حوزه توانمندسازی در ایران، بیشتر بر توانمندسازی زنان به‌مثابه دسترسی به برخی منابع – آن‌هم به‌صورت محدود – تمرکز دارند. این دیدگاه‌های رایج سراغ تعریف‌کردن فعالیت‌هایی برای زنان، به‌ویژه در مناطق محروم می‌رود که فقط به بهبود نسبی وضعیت زنان در ساختارهای موجود کمک می‌کند