از ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه سال گذشته مدارس مجازی شده‌اند. پیش از آن هم به دلیل آلودگی شدید یا حتی برودت هوا در پاییز، مدارس روزهای زیادی را در تعطیلی گذرانده‌اند. معلم‌ها می‌گویند این روند باعث شده بسیاری از دانش‌آموزان دیگر درس را جدی نگیرند. والدین هم تا حدی می‌توانند کودک خود را مجبور کنند تا پای کلاس مجازی بنشینند؛ اما بیش از این کاری از دستشان برنمی‌آید. جمعه ۲۵ اردیبهشت «علی فرهادی»، سخنگوی آموزش‌وپرورش، درباره نحوه ارزشیابی دانش‌آموزان گفت: «در مقطع ابتدایی ارزشیابی کاملاً به معلمین واگذار شده و معلمین از ۹ خرداد بدون نیاز به برگزاری امتحان می‌توانند ارزیابی خود از عملکرد دانش‌آموزان را ثبت کنند.» درباره دانش‌آموزان هفتم تا دهم نیز امتحانات از ۹ خرداد آغاز می‌شود؛ اما هیچ آزمون هماهنگ کشوری برگزار نخواهد شد و اختیار چگونگی برگزاری آن برعهده استان‌ها است که به‌شرط اخذ مجوز امتحانات حضوری خواهد بود و در غیر این صورت به شکل مجازی. وضعیت دانش‌آموزان یازدهم و دوازدهم هم هنوز مشخص نشده است. همین خبر باعث شد تا همان درصد کم‌توجه دانش‌آموزان به درس از بین برود و آن را کاملاً رها کنند.

دانش‌آموزان درس را رها کرده‌اند

«رثا» مادر پسری کلاس دهمی و همچنین پیگیر مدرسه خواهرزاده کلاس ششمی‌اش است، او به «پیام ما» می‌گوید: «در این زمان می‌توان گفت ۸۰درصد بچه‌ها درس را رها کرده‌اند. روان‌شناس خواهرزاده‌ام هم معتقد است که کودکان عادی همین‌گونه رفتار می‌کنند مگر آنکه تمام فکروذکر کودک درس باشد که آن هم عادی نیست. البته درس در پَسِ ذهن کودکان است و حتی اگر آن را انکار کنند، نگران هستند.» به گفته او کودکان از اپلیکیشن‌های داخلی و تنها ماندن آسیب‌دیده‌اند: «پسر دبیرستانی و دخترخواهر دبستانی من درس را کاملاً رها کرده‌اند و ما به‌سختی آنها را به سمت درس می‌کشانیم و این امر تبدیل به یکی از بزرگ‌ترین دغدغه‌های ما شده است.»
او می‌گوید ممکن است افرادی توانایی استخدام معلم خصوصی را داشته باشند: «بسیاری از آموزشگاه‌های خصوصی در حال حاضر برقرارند. چطور آنجا بچه‌ها می‌توانند جمع شوند و مشکل امنیتی وجود ندارد؟»

مدارس پیگیر بچه‌ها نیستند

او از اینکه مدارس غیرانتفاعی تمام شهریه خود را گرفته‌اند؛ اما به دانش‌آموزان رسیدگی نمی‌کنند می‌گوید: «من دو بار با معلم خواهرزاده‌ام تماس گرفتم. او بار سوم به من گفت که هر مشکلی هست برای همه وجود دارد. درحالی‌که دخترخواهرم را به این دلیل در مدرسه غیرانتفاعی ثبت‌نام کردیم که تعداد دانش‌آموزان کم باشد و رسیدگی بهتر انجام شود؛ اما دلیل نمی‌شود چون مدرسه مجازی شده، بچه‌ها رها شوند.» رثا ادامه می‌دهد: «البته کارهای فانتزی انجام می‌شود. مثلاً می‌گویند معاون اجرایی با بچه‌ها تماس گرفته است؛ اما این چه فایده‌ای دارد؟» تیر آخر را آموزش‌وپرورش زده است. «آنها اعلام کردند که هیچ امتحانی در کار نخواهد بود، از طرف دیگر هم می‌گویند که دانش‌آموزان باید تا خردادماه به‌صورت مجازی به کار ادامه دهند. چطور می‌توان بچه‌ها را پای کلاسی نشاند که قرار نیست امتحانی از آن گرفته شود؟ دقیقاً از روزی که این خبر منتشر شد، بچه‌ها این خبر را دست‌به‌دست می‌چرخانند و خیالشان راحت شده است.» او ادامه می‌دهد: «در آخر همه این بچه‌ها باید با همدیگر کنکور بدهند. چه آنها که توانایی استخدام معلم خصوصی داشته و چه کسی که این امکان را نداشته. حتی کسی که تلفن همراه نداشته و یا کسی که تنها تفریحش رفتن به مدرسه بوده است و این اختلاف طبقاتی در آموزش سال‌ها بعد چندبرابر می‌شود.»
این مادر پیشنهاد می‌دهد که در تابستان دوره‌های درسی، هنری و ورزشی برای بچه‌ها برگزار شود تا روحیه و انگیزه آنها با حضور در جمع‌های دوستانه بهتر شود.

حال کودکان خوب نیست

«سمیه» مادر دو کودک کلاس دومی و ششمی است. او تجربه‌های دو فرزند خود را متفاوت از هم می‌داند: «فرزند بزرگترم قبلا تجربه کلاس آنلاین را داشته. او خودش درس می‌خواند و کلاس آنلاینش هم شبیه کلاس حضوری است، با دوربین و به‌صورت زنده برگزار می‌شود.» او مسئله مهم‌تر را حال بد فرزندانش می‌داند: «در این سن کودکان نیازمندند در گروه‌های دوستی خود باشند. اما الان از مصاحبت دوستان‌شان محروم شده‌اند. برای جبران آن در شبکه‌های اجتماعی مانند بله گروهی زده‌اند و با یکدیگر صحبت می‌کنند. البته آن هم با توجه به سن بچه‌ها آسیب خودش را دارد و ممکن است اطلاعاتی که مناسب سن‌شان نیست دریافت کنند.»‌
سمیه معتقد است بچه‌ها بسیار بی‌انگیزه و بی‌هدف شده‌اند: «این بچه‌ها بی‌عدالتی و نابرابری را می‌بیند و حتی به ما می‌گویند شما که درس خواندید چه شد؟ پس این بچه‌ها به‌صورت پیش‌فرض بی‌انگیزه‌اند. ارزشیابی هم از اول توصیفی بود و الان هم که امتحان نمی‌گیرند وضع بدتر شده است. من به فرزندم گفته‌ام که درس مهم نیست بلکه باید هدفی داشته باشی.» او نشستن ساعت‌های طولانی پشت لپ‌تاپ و ارتباط نداشتن با معلم را برای فرزند کلاس دومی‌اش دشوار می‌داند. «درک بعضی مفاهیم درسی مانند ریاضی با آموزش آنلاین ممکن نیست.» سمیه همچنین از اضطراب کودک کلاس دومی‌اش می‌گوید: «به محض اینکه به‌دلیل اختلال اینترنت ارتباطش با کلاس قطع می‌شود یا معلم نمی‌تواند به اینترنت وصل شود، اضطراب زیادی به او وارد می‌شود.»

والدین و کودکان از نظر روانی از هم دورند

«پریسا گلستانی» روانکاو کودک، معتقد است تأثیرات مجازی‌شدن مدارس در طی این مدت بسته به هر فرد متفاوت است. او به «پیام ما» می‌گوید: «بعضی بچه‌ها عصبی‌تر شده‌اند. بعضی دیگر ترسیده‌اند و بیشتر به والدین خود چسبیده‌اند. اما بیشتر از همه کودکان کلاس اول و دوم آسیب‌دیده‌اند. زیرا مدرسه برای آنها اصلاً معنی ندارد و مقاومت بیشتری در برابر مدرسه دارند. من به‌صورت تصاعدی مراجعانی داشتم که فرزندشان یکی دو ماه اول را به‌خوبی به مدرسه رفته است؛ اما بعد این تعطیلی‌ها از روی ترس به مدرسه نمی‌رفتند و گریه می‌کنند. بعد از جنگ هم اوضاع پیچیده‌تر شد.»

اما چیزی که توجه او را جلب کرده این است: «در مدت جنگ هیچ‌کدام از والدین اعصاب بچه‌ها را نداشتند. از طرفی خانواده‌ها مجبور بودند زمان بیشتری را با هم بگذرانند. گاهی حتی مجبور بودند همه افراد خانواده در یک اتاق با هم زندگی کنند و حتی حریم شخصی‌ای که افراد در اتاق‌های جداگانه داشتند از بین رفته بود. در نتیجه افراد به‌اجبار به شکل فیزیکی به هم نزدیک‌تر شدند؛ اما از لحاظ روانی بسیار از هم دور بودند.» گلستانی ادامه می‌دهد: «در این شرایط پدر و مادرها خودشان مضطرب بودند و نیاز به فاصله داشتند تا احساس امنیت کنند. از طرف دیگر فرزندانشان ترسیده بودند و بیشتر می‌خواستند به والدینشان نزدیک شوند. این موضوع تنش زیادی به وجود می‌آورد، چون پدر و مادرها گاهی نیاز به خلوت و سر و سامان‌دادن به نگرانی‌های کاری و احساسات خود داشتند؛ اما کودکان ترسیده نمی‌توانستند این فضا را به آنها بدهند.» این روانکاو نتیجه این تنش را کشیده‌شدن کودکان به سمت بازی‌های موبایلی و فضای مجازی می‌داند: «زمانی که جنگ تمام شد، والدین از محتواهایی که در تلفن همراه فرزند خود پیدا کرده بودند به من می‌گفتند. محتواهای بزرگ‌سالانه و عجیب‌وغریب که قبل از آن هرگز در تلفن همراه فرزند خود ندیده بودند.»

برنامه‌های داخلی ناامن‌اند

این‌طور که گلستانی می‌گوید، قبل از قطع اینترنت والدین اعتماد کمتری به اپلیکیشن‌هایی مانند تیک‌تاک و اینستاگرام داشتند: «برای همین هوشیارتر بودند و مدام با فرزندان خود درباره این مسائل صحبت می‌کردند و دنبال راه‌هایی برای محدودکردن دسترسی فرزندان خود به بعضی محتواها بودند. البته این اپ‌ها بسیار امن‌تر از مشابه‌های داخلی‌شان بود. چون سن کودک را تشخیص داده و هر محتوایی را به او نشان نمی‌دادند.» او در ادامه می‌گوید: «از طرف دیگر پیش‌فرض ذهنی والدین این بود که برنامه‌های داخلی کاملاً امن است، برای همین هیچ کنترلی اعمال نمی‌کردند. درحالی‌که بچه‌ها با فضایی مواجه شده بودند که خودشان هم نمی‌دانستند باید در برابر آن چه کاری انجام دهند. در این فضا محتوا و یا پیام‌هایی برای آنها ارسال می‌شود که مناسب سنشان نیست. آن‌قدر فضا ناامن بود که کودکان و نوجوانان خودشان بعضی از موضوعات را به پدر و مادر خود می‌گفتند. این فضا برای نوجوانان بالای ده سال که بیشتر از فضای مجازی استفاده می‌کنند و بی‌تجربه هستند بسیار ترسناک است.» البته او از ابعاد مثبت فضای مجازی هم می‌گوید: «همین برنامه‌ها باعث شده دانش‌آموزان بتوانند فضایی را در بین خودشان نگه دارند و ارتباطشان با یکدیگر را حفظ کنند.»

کودکان سخت‌تر اقتدار مدرسه را می‌پذیرند

گلستانی معتقد است که مشکل کودکان زیر ده سال این است که نتوانسته‌اند با مدرسه ارتباط بگیرند. او می‌گوید: «البته این نسل به‌طورکلی این مسئله را دارند؛ چون قدرت والدین در خانه بسیار کاهش‌یافته. نسل دهه شصت (والدین امروز) چون در فضایی استبدادی بزرگ شده بود، عمدتاً به خواست خود، قدرت بیشتری به فرزندان خود در خانه داده‌اند. برای همین کودکان سخت‌تر اقتدار مدرسه را می‌پذیرند. البته مدارس هم به سخت‌گیری گذشته نیستند. این مسئله تعطیلی‌ها هم به این مسئله دامن زد و احتمالاً در سال‌های آینده قانون‌پذیری این کودکان دشوارتر می‌شود.» در نهایت این روانکاو حوزه کودک معتقد است هنوز برای نظر دادن درباره اثرگذاری اجتماعی زود است: «این‌که مجازی‌شدن ارتباطات چقدر باعث ایزوله‌شدن کودکان، یا دشوارشدن شکل‌دادن روابط جدید شده است در گذر زمان مشخص می‌شود.»

دانش‌آموزان به مدرسه حضوری نیاز دارند

یک معلم پایه سوم ابتدایی، از تأثیر تعطیلی و مجازی‌شدن مدارس در چند ماه گذشته می‌گوید: «دو نفر از بچه‌های کلاس من دیرآموز هستند و هم از لحاظ درسی و هم اجتماعی مشکلاتی داشتند. اما حضورشان در مدرسه در اعتمادبه‌نفس و عزت‌نفس آنها تأثیرگذار بود و زمانی که کلاس‌ها حضوری بود این دو روند خوبی را طی می‌کردند. اما چند روز پیش که آنها را دیدم انگار دوباره به اول سال بازگشته بودند و اعتمادبه‌نفس برقراری ارتباط را ازدست‌داده بودند.» او در ادامه از دانش‌آموزی می‌گوید که تحت خشونت خانوادگی بوده است: «آن زمان که حضوری بود، دخالت من برای صحبت با والدین او مشروع‌تر بود؛ اما الان نمی‌توانم از شرایط بچه آگاه باشم و کودک هم آسیب‌پذیرتر شده است.» علاوه‌برآن او از مادران زیادی شنیده است که کودکانشان پرخاشگرتر و عصبانی‌تر شده‌اند و تاب‌آوری‌شان کاهش یافته است.

به گفته او دانش‌آموزان تنها شده‌اند: «بعضی خانواده‌ها از شهرستان به تهران آمده‌اند و اینجا کسی را ندارند برای همین با مجازی‌شدن کلاس‌ها، بچه‌ها تنهاتر و منزوی‌تر شده‌اند.» او صحبت‌های بچه‌ها را نقل می‌کند: «آنها به من می‌گویند ما دانش‌آموزانی هستیم که دوست داریم درس بخوانیم و به مدرسه بیایم. چرا باید ما از مدرسه خود محروم باشیم؟.»

این معلم پایه سوم یکی از مشکلات مهم یادگیری مجازی را اینترنت می‌داند: «این مشکل را هم معلم‌ها و هم دانش‌آموزان دارند. نرم‌افزار شاد گاهی باگ‌هایی دارد که هیچ‌کس نمی‌داند چگونه آن را حل کند و ارتباط‌گیری دشوار شده است. مثلاً در روز گذشته برای بهبود ارتباط از بچه‌ها خواستم در بله درس را ادامه دهیم؛ اما بله هم قطع بود.»

ارزیابی دانش‌آموزان دشوار شده است

به گفته او زمانی که کلاس حضوری است به‌راحتی می‌توان دانش‌آموزان را ارزیابی کرد. «اما در مجازی من درس می‌دهم و نمی‌دانم دیگر چه اتفاقی می‌افتد. اصلاً نمی‌دانم آیا در زمان تدریس دانش‌آموز به من گوش می‌دهد یا نه. بعضی والدین پیگیری دارند که کودک را در درس همراهی می‌کنند؛ اما همه این‌گونه نیستند.»

او ادامه می‌دهد: «حذف‌شدن امتحانات دبستانی‌ها از طرفی منصفانه است؛ چون کلاس بچه‌ها در این چند ماه مجازی بود و امتحان حضوری بی‌انصافی در حق بچه‌ها بود. اما از طرفی هم از آنجا نمی‌دانیم در چند ماه آینده چه اتفاقی در کشور خواهد افتاد برای همین نمی‌توانم کسی را مردود اعلام کنم چون نمی‌دانم در شهریور وضعیت کشور چگونه است تا کودک دوباره امتحان دهد و جبران کند و همچنین نمی‌توانم آن را قبول اعلام کنم؛ چون آمادگی رفتن به پایه بعد را ندارد.»

در این روزها که شرایط آرام‌تر شده است، همه انتظار دارند تا زودتر تکلیف مدارس مشخص شود. مدارسی که نه‌تنها محل آموزش بود؛ بلکه محلی بود تا دانش‌آموزان بتوانند ساعتی را برای خود و دوستانشان داشته باشند. جایی که دوباره انگیزه بگیرند و زندگی معمولی خود را ادامه دهند.