هورالعظیم در مرز جنوب‌غرب کشور، بیش از ۳۰۰ هزار هکتار وسعت دارد که یک‌سوم مساحتش در ایران و دوسومش در خاک عراق است. بخش عراقی این تالاب‌ موسوم به «هورالهویزه» امسال زودتر از سال‌های قبل و از اسفندماه با حریق گسترده مواجه است. آتشی که نخستین‌بار اوایل دهه ۸۰ در این بازمانده تالاب‌های بین‌النهرین رخ داد، بعد از خشکسالی شدید تابستان ۱۳۹۷ تقریباً هر سال دامن هور را گرفته است. بوی نامطبوع و دود غلیظ این آتش‌سوزی‌ها نفس کشیدن را تا کیلومترها دورتر برای مردم سخت کرده؛ بیشتر از همه اهالی شهرهای مرزی رفیع از توابع شهرستان هویزه و بستان از توابع دشت‌آزادگان که در حاشیه هورالعظیم قرار دارند.
آن‌طورکه «زهرا سواری»، از اهالی رفیع، از روزهای دودگرفته شهر به «پیام‌ما» می‌گوید: «شب و روز درگیر دود غلیظ هستیم که هر روز از عصر شروع می‌شود و تا حدود ظهر فردا ادامه دارد. این وضعیت برای چند سال تابستان ماست، اما یکی‌دو سال است که خیلی شدیدتر شده. کارهای روزمره‌مان را به‌سختی انجام می‌دهیم، شب‌ها هم نمی‌توانیم از خانه خارج شویم یا حتی به مهمانی برویم. در منطقه ما مراسم عزاداری شب‌های محرم مفصل برگزار می‌شود، اما امسال حتی نتوانستم در این مراسم شرکت کنم. چند دقیقه که در فضای باز باشید، چشم‌ها و گلویتان می‌سوزد. دیگر همه زندگی‌مان بوی دود می‌دهد. بدون اینکه خودمان متوجه باشیم، لباس‌هایمان بوی دود گرفته و دوست و فامیل‌هایمان در شهرهای دیگر می‌گویند بوی دود می‌دهید.»
زهرا ادامه می‌دهد: «پدرم سالمند است و سال‌هاست که بیماری ریوی و برونشیت دارد؛ این هوا برایش سم است و چند قدمی که از خانه خارج می‌شود، نفسش می‌گیرد. دکتر گفته نباید از منزل بیرون برود و چند ماه است خانه‌نشین شده. یکی از دوستانم که نوزاد پنج‌شش ماهه دارد، چند ماه است که در خانه حبس شده. البته این دود به خانه‌ها هم وارد می‌شود، اما به‌ شدت بیرون نیست. داروهای بیماران تنفسی گران است، ماهی دو میلیون تومان دارو می‌خریم و هر اسپری با قیمت آزاد یک میلیون تومان هزینه‌اش است. پدرم به شهرش وابسته است و دلش نمی‌خواهد از اینجا برود؛ اگر راضی می‌شد، همین فردا شهر را ترک می‌کردیم. رفیع شهر کوچکی است که هیچ امکاناتی ندارد، آب‌وهوایش هم که این‌گونه شده؛ شب‌ها با دود مواجهیم و روزها با گردوخاک. دیگر نمی‌دانیم دلمان را به چه خوش کنیم.»

حقابه هور را نمی‌دهند
کارگروه آلودگی هوای خوزستان، برای دومین‌بار، ۷ تیرماه ادارات شش شهرستان هویزه، دشت‌آزادگان، حمیدیه، کارون، باوی و اهواز را به‌دلیل «وقوع آتش‌سوزی گسترده در بخش عراقی تالاب هورالعظیم و انتشار دود حاصل از آن به نیمه غربی استان تعطیل اعلام کرد. دانشگاه علوم‌پزشکی جندی‌شاپور اهواز اعلام کرد طی سه روز «بیش از یک هزار و ۲۰۰ نفر به‌علت عوارض قلبی تنفسی ناشی از آلودگی هوا به مراکز درمانی مراجعه کرده‌اند.»
«محمد سواری»، عضو شورای شهر رفیع که از پرسنل مرکز بهداشت این شهر است، به «پیام‌ ما» می‌گوید: «روزانه ۱۲-۱۳ نفر بیمار تنفسی با علائم تنگی نفس، سرگیجه و سوزش چشم ناشی از دود به مرکز بهداشت مراجعه می‌کنند و روزبه‌روز به تعداد بیماران افزوده می‌شود. اما فعالیت ستاد بحران شهرستان با توجه به بحرانی که اکنون در شهر شاهدش هستیم جدی و رضایت‌بخش نیست و تاکنون نتوانسته مشکلی را حل کند.» اخیراً کارزاری با عنوان «درخواست اقدام فوری برای مهار دود مرگبار غرب خوزستان» به راه افتاده است.
«محمدجواد اشرفی»، مدیرکل حفاظت محیط‌زیست خوزستان، در گفت‌وگو با «پیام ما» یکی از چالش‌های خوزستان به‌‌ویژه در نیمه غربی و مرکزی را انتشار بو و دود از نیزارهای هورالعظیم می‌داند که باعث ایجاد نارضایتی برای شهروندان شده است. او می‌گوید: «وسعت این آتش‌سوزی‌ها تاکنون به حدود ۲۱ هزار هکتار رسیده و تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد بیش از ۹۵ درصد آن در قسمت عراقی هورالعظیم (هورالهویزه) رخ داده و مساحت آتش‌سوزی در بخش ایرانی هور ناچیز بوده است. محل این آتش‌سوزی‌ها عمدتاً در فاصله دو تا هشت کیلومتری مرز، در محدوده روبه‌روی مخزن شماره ۲ هورالعظیم همجوار شهرهای بستان و رفیع است.»
هورالعظیم در دو دهه اخیر و بعد از ساخت سد کرخه با بحران آب مواجه بوده و خشکاندن عمدی برای استخراج نفت نیز این بحران را تشدید کرده است. اشرفی می‌گوید: «گرما و عدم تأمین حقابه و خشک شدن بستر تالاب به‌احتمال زیاد علل اصلی این آتش‌سوزی‎هاست و درباره عوامل انسانی نمی‌توان اظهارنظر قطعی کرد. این آتش‌سوزی‌ها نشان می‌دهد در بخش عراقی مراقبت و محافظت از تالاب صورت نمی‌گیرد و حقابه آن رعایت نشده که به‌خاطر سیاست مدیریت آب در بالادست عراق و سدسازی گسترده در ترکیه روی رودهای دجله و فرات بوده است. علاوه‌براین، در قسمت ایرانی هورالعظیم هم شرایط خوبی نداریم، اگرچه نسبت به بخش عراقی در شرایط بهتری است. باید تلاش کنیم حقابه را تأمین کنیم. در غیر این‌صورت، احتمال آتش‌سوزی در روزهای باقیمانده تابستان زیاد است و تلفات آبزیان و ماهی‌ها دور از انتظار نخواهد بود. در فصل تابستان و در شرایط خشکسالی حداقل ۲۰ مترمکعب برثانیه حقابه برای هورالعظیم تعیین شده بود، اما به‌دلیل خشکسالی و وضعیت سد کرخه حدود هفت-هشت مترمکعب برثانیه ورودی به تالاب است و شرایط تالاب گویای این است که حقابه تأمین نشده است.»

آتش‌بس برای هور؟
به‌باور کارشناسان اطفای حریق در هورالهویزه از راه زمینی ممکن نیست و تنها راهکار بارندگی یا تأمین حقابه از رودهای کرخه و دجله است که اکنون در شرایط خشکی هستند. خاموش کردن آتش با هواپیمای آب‌پاش تنها راه باقیمانده است که از سوی مسئولان مطرح شده که به‌اعتقاد کارشناسان، اثر چندانی نخواهد داشت. اشرفی می‌گوید: «تأمین حقابه در وهله اول و استفاده از هواپیمای آب‌پاش برای اطفای حریق در وهله دوم است که تأثیر آن حدود ۲۰ درصد است و تا حدودی می‌تواند به مهار آتش کمک کند.»
بااین‌حال، تاکنون عراق به درخواست‌های ایران برای اطفای حریق در خاک عراق پاسخ درستی نداده است. در سال ۱۳۹۷ اعزام بالگرد آب‌پاش نتوانست آتش هورالهویزه را خاموش کند و حریق تا پاییز همچنان ادامه داشت. در مهر ۱۴۰۲ نیز با وجود استقرار هواپیمای آب‌پاش در خوزستان، به‌دلیل موافقت نکردن عراق با مجوز پرواز، این عملیات انجام نشد. مذاکرات بی‌پاسخ اما هنوز ادامه دارد. بنابر گزارش ایسنا، «محمدکاظم آل‌صادق»، سفیر تهران در بغداد، ششم خرداد در دیدار با «هلو مصطفی العسکری»، وزیر محیط‌زیست جمهوری عراق، با اشاره به مشکلات و پیامدهای ناشی از آتش‌سوزی در تالاب هورالعظیم برای شهروندان کشورمان بر لزوم اقدام فوری جهت اطفای آتش‌سوزی‌های متناوب در بخش عراقی هورالعظیم تأکید کرده است. «سید محمدرضا موالی‌زاده»، استاندار خوزستان، نیز هفته گذشته با اشاره به بازدید میدانی خود از هورالعظیم، از رایزنی‌هایی با استاندار میسان عراق، رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست کشور، رئیس‌جمهور، وزیر کشور و رئیس سازمان مدیریت بحران کشور، خبر داده است.
مدیرکل حفاظت محیط‌زیست خوزستان نیز به این پیگیری‌ها اشاره می‌کند: «استاندار خوزستان مکاتباتی با وزارت امور خارجه و سازمان حفاظت محیط‌زیست برای درخواست دیپلماسی و متقاعد کردن کشور عراق در تأمین حقابه و با سازمان مدیریت بحران کشور برای درخواست هواپیمای آب‌پاش اطفای حریق انجام داده. استاندار همچنین حدود یک ماه پیش نشستی با استاندار العماره عراق داشت و برای همکاری در اطفای حریق اعلام آمادگی کرد.»
اشرفی می‌گوید: «تاکنون مجوزی از سوی عراق صادر نشده و پاسخ مثبتی دریافت نکردیم. این یکی از مشکلات است که نه خودشان اقدام می‌کنند و نه اجازه می‌دهند ما کاری کنیم. اکنون که در شرایط خاص جنگی و اضطراری قرار داریم نیز شاید انتظار درستی نباشد که هواپیمای آب‌پاش بفرستیم.»
اشرفی تنها راهکار را ادامه پیگیری‌ها از راه‌های دیپلماتیک می‌داند: «در زمانی که غلظت آلودگی بالا می‌رود، دورکاری ادارات را اعلام می‌کنیم. البته با توجه به اینکه تداوم این شرایط را تا پایان شهریور انتظار داریم و به‌‌علت شرایط اقتصادی نمی‌توانیم هر بار تعطیلی اعلام کنیم. در کنار پیگیری‌ها تنها کاری که می‌توانیم انجام دهیم، این است که به مردم، به‌ویژه به افرادی که مشکلات تنفسی و ریوی دارند، توصیه کنیم خودمراقبتی داشته باشند. از مدیران و مسئولان هم درخواست کردیم با کارکنانی که بیماری تنفسی دارند، در شرایط اضطراری همکاری کنند و با دورکاری آنها موافقت کنند.»