سال 1401 که برای همه اکوسیستم استارت‌آپی و کارآفرینی، سالی پر از چالش بود اما برای زنان کارآفرین سختی‌هایی از جنس دیگری داشت. زنان در این سال هم مثل سال‌های قبل هنوز نمی‌توانستند به راحتی برای حفظ کسب و کارشان وام بگیرند و ضمانت‌های کمی داشتند. در اکوسیستم استارت‌آپی هم بخت چندان با زنان یار نبود، هرچند که 20 درصد این بازار را زنان تشکیل می‌دهند اما هنوز بسیاری از آنها از جذب سرمایه ناتوانند. در مقابل آن دسته از کسب و کارهایی که ترکیب مدیریتی آنها مردان هستند و یا ترکیبی از زنان و مردان، اقبال بیشتری در جذب سرمایه دارند. این مشکلات که از گذشته کسب و کار زنان را تحت تاثیر قرار داده، در زمانه بحران و آنچه در شش ماهه دوم سال 1401 بر زنان گذشت؛ شدت گرفت. اما کتایون سپهری، مدیر شتاب‌دهنده «منش» و فعال کارآفرینی زنان درباره چشم‌انداز آینده کسب و کار زنان به «پیام ما» می‌گوید: «سختی هست اما امید هم هست. هرچند زنان با موانع بسیاری در فضای کسب و کار مواجه‌اند اما آنهایی که روحیه کارآفرینی دارند، می‌مانند و ادامه می‌دهند چرا که باور دارند که فعالیت آنها تاثیرگذار است.»

خانم سپهری، به نظر خیلی‌ها سالی که گذشت برای استارت‌آپ‌ها و کارآفرینان سال سیاهی بود، به ما بگویید در این سال چه بر سر کارآفرینی زنان آمد؟
کارآفرینی زنان طبق آمارهای جهانی همیشه در معرض آسیب قرار می‌گیرد و این مختص ایران نیست. اصولاً در هر بحرانی، کسب و کارهای زنان کارآفرین بیشتر آسیب می‌بینند. مثلا در دوره کرونا، پنج میلیون نفر زن کارشان را از دست دادند. چون به شکل سنتی مسئولیت پرستاری و مراقبت برای زنان بیشتر تعریف شده و پسندیده بود. در دوره شیوع این بیماری زنان بیشتر خانه‌نشین شدند و مردان کمتر شغل خود را از دست دادند و آنلاین یا حضوری به کار خود ادامه دادند. در مورد کارآفرینی زنان نیز در سالی که گذشت همین اتفاق افتاد. در اکوسیستم کارآفرینی به طور میانگین در دنیا، 10 درصد کارآفرینان را زنان تشکیل می‌دهند. در ایران هم از همین الگو پیروی شده و در سال‌هایی که رونق اقتصادی داشتیم به‌ویژه در دوره دوم ریاست‌جمهوری آقای خاتمی، آمار کارآفرینی زنان 10.6 رسید و در دوره‌های رکود و بحران این آمار تا 9.5 درصد کاهش یافت. به بیان دیگر هرچند تصور این است که بحران‌ها شامل حال همه می‌شود اما آمارهای جهانی سازمان دیده‌بان جهانی کارآفرینی نشان می‌دهد که بحران‌ها بر وضعیت کارآفرینی زنان و مردان به یک نسبت تاثیر نمی‌گذارد. در سالی که گذشت زنانی که در کنار انجام وظایف خانه‌داری، کارآفرینی می‌کردند با ایجاد شدن تنگناهایی در فضای کسب و کاری، فرصت کارآفرینی را بیشتر از دست دادند. همچنین حفظ کسب و کار برای زنان بسیار دشوار است زیرا هنوز گرفتن تسهیلات و منابع مالی، ضمانت کمتر، نداشتن املاک و مستغلات به نام و غیره برای دریافت وام، زنان را با مشکلات زیادی مواجه می‌کند. به بیان دیگر کسب و کارهایی که صاحبان آنها را ترکیبی از زنان و مردان تشکیل می‌دهند و یا مدیریت آنها تماماً به عهده مردان است، بسیار آسان‌تر می‌توانند به تامین مالی فعالیت خود بپردازند و کسب و کارشان را سر پا نگه دارند. این فرصت اما برای زنی که بنیان‌گذار یک کسب و کار باشد، بسیار کمتر وجود دارد. این مشکلات از گذشته در توسعه کسب و کار زنان بوده و هنوز هم ادامه دارد. به‌ویژه در زمان بحران برای زنان، تشدید می‌شود. در اکوسیستم استارت‌آپی هم با وجود اینکه 20 درصد استارت‌آپ‌ها را زنان می‌چرخانند اما آنان باز هم در جذب سرمایه با مشکلاتی دست و پنجه نرم می‌کنند و فقط نزدیک به 10 درصد سرمایه‌گذاری‌ها صرف استارت‌آپ‌هایی می‌شود که بنیان‌گذار آنها را زنان تشکیل می‌دهند. در مقابل نصف سرمایه‌گذارها، سرمایه خود را در استارت‌آپ‌هایی که مردان آنها را بنیان گذاشته یا ترکیبی از زنان و مردان پشت این استارتاپ‌ها هستند، صرف می‌کنند. به این ترتیب در واقع فقط 0.1 درصد از سرمایه‌گذاری‌ها به استار‌ت‌آپ‌هایی با بنیان‌گذاری زنان می‌رسد. بنابراین معضلات و مشکلات برای کارآفرینی زنان در اکوسیستم استارت‌آپی هم مشابه بازار سنتی است. زنان خارج اکوسیستم استارت‌آپی نمی‌توانند وام بگیرند و در داخل این اکوسیستم هم سرمایه‌گذارها به زنان اعتماد ندارد.

نصف سرمایه‌گذارها، سرمایه خود را در استارت‌آپ‌هایی که مردان آنها را بنیان گذاشته یا ترکیبی از زنان و مردان پشت این استارتاپ‌ها هستند، صرف می‌کنند. به این ترتیب در واقع فقط 0.1 درصد از سرمایه‌گذاری‌ها به استار‌ت‌آپ‌هایی با بنیان‌گذاری زنان می‌رسد

بر این اساس جنس محدودیت‌هایی که برای زنان کارآفرین وجود دارد، خیلی متفاوت‌تر از مشکلاتی است که کسب‌ و کارهایی که بنیان‌گذاران آن مردان هستند با آن دست و پنجه نرم می‌کنند…
بله، این تفاوت‌ها در پذیرش زنان در شتابدهنده‌ها و فضای کار اشتراکی دیده نمی‌شود زیرا این مراکز بیشتر ایده‌محور هستند. همچنین زنان متوجه شده‌اند که اولین چیزی که برای کارآفرینی به آن نیاز دارند مسئله پول نیست و به همین خاطر 20 درصد زنان به کارآفرینی مشغول شدند و فضای بیشتری برای آنها فراهم شد. سختی کار اما زمانی برای زنان آغاز می‌شود که پای تامین مالی از سیستم بانکی و موضوع ضامن‌ها به میان می‌آید. از طرفی طبق آمار گزارش سال گذشته مکنزی، سرمایه‌گذارها به زنان صاحب کسب و کار، اطمینان کمتری دارند. این مسائل شرایط کارآفرینی زنان را دشوار می‌کند. به این ترتیب شرایط کسب و کار برای زنان دشوارتر است.
با این حساب در شش ماهه دوم سال ۱۴۰۱، اوضاع برای زنان کارآفرین باید خیلی سخت‌تر شده باشد…
در شش ماه اخیر و دوره اعتراضات، تقریبا سه تا چهار ماه هیچ کسب و کاری فعالیت نمی‌کرد و یا اگر فعالیتی شکل می‌گرفت، متاسفانه بازخورد منفی از جامعه دریافت می‌کرد. همین هم باعث شد بسیاری کسب و کارشان تعطیل شود و تعدیل نیروهای گسترده اتفاق افتاد. در این دوره پس از 4 ماه وقتی جامعه به آرامشی نسبی دست یافت و کسب و کارهای کوچک تصمیم گرفتند به کارشان بازگردند، مردان کارآفرین در مقابل زنان راحت‌تر به کار بازگشتند. طبق مشاهدات میدانی من، زنان بیشتر متاثر از این احساسات منفی بودند و برایشان انگیزه‌ای برای کار کردن نمانده بود. در واقع این‌ مدت برای زنان کارآفرین به نسبت مردان همراه شد با ملاحظات اجتماعی سفت و سخت‌تر که قدرت بازگشت به کار را برای آنها دشوارتر از گذشته کرده بود. طبق آخرین آمار «تکراسا»، به جز 400 هزار کسب و کار اینستاگرامی، 9 میلیون نفر فروشنده انفرادی از مشاغل خانگی در اکانت‌های اینستاگرامی و 2 میلیون نفر هم در واتس‌اپ در حال فروش محصولات خود بودند. درصد زیادی از این کسب و کارها به دلیل فیلترینگ و قطع اینترنت، درآمد خود را از دست دادند و این موضوع برای زنان سخت‌تر هم شد.
ما همیشه در دوره‌های آموزشی کارآفرینی به افراد می‌گفتیم چرا هزینه برای راه‌اندازی اپلیکیشن و سایت می‌کنید و آنها را به سمت راه‌اندازی کسب و کار بر بستر اینستاگرام و استفاده از ظرفیت‌های موجود هدایت می‌کردیم. اما با قطع اینترنت در آبان 98 و بعد فیلترینگ اینستاگرام و واتس‌اپ، درصد زیادی از این افراد متحمل هزینه‌ها و آسیب‌های پیش‌بینی نشده، شدند. این آسیب در زنانی با مشاغل خانگی و زنان روستایی به شدت بیشتری به چشم می‌خورد.
به نظر شما به جز فیلترینگ و مشکلات مربوط به کندی اینترنت چه چالش‌های دیگری از بازگشت زنان به فضای به کسب و کارشان جلوگیری می‌کند؟
در دوره کرونا بیشترین آسیب را زنان روستایی دیدند و بیشترین شغل را این زنان از دست دادند. در این دوره وقتی درآمد بسیاری از زنان روستایی با توجه به محدودیت‌های کرونا از دست رفت، آنان مجبور به کشاورزی و کارگری شدند در حالی که خودشان صاحب یک کسب و کار بودند. بازگشت آنان به فضای کسب و کاری که پیش از این بحران داشتند با زمانی گره خورد که تورم و قیمت دلار و گرانی‌های چشمگیر به وجود آمده بود و همه چیز برای زنان صاحب کسب و کار سخت‎تر شده بود. به همین دلیل به طور کلی بازگشت به کار برای زنان همواره سخت‌تر است.
با توجه به روند تورم و احتمال افزایش آن در سال آینده، باید منتظر بیکاری زنان باشیم یا می‌توان این شرایط را تسهیل کرد؟
در انجمن زنان کارآفرین، طرحی تعریف شده که آسیب‌هایی که به زنان در این مدت بحران وارد شده را شناسایی کنیم و راه جبران آن را نیز پیدا کنیم. به طور مثال در این دوره بسیاری از زنان کارآفرین فضاهای کاری خود را از دست دادند که امکان اجاره مکان دیگری را ندارند. ما تلاش کردیم که امکانات زنان کارآفرین دیگر را بررسی کنیم و ببینیم که کارآفرینان دیگر چه فضاهایی دارند که می‌توانند آن را به اشتراک بگذارند. به این ترتیب این امکان برای زنان فراهم شده که با قیمت مناسب‌تر فضاهای کسب و کاری در اختیار زنان آسیب‌دیده قرار بگیرد. همچنین با مذاکره با فضاهای کار اشتراکی در تلاشیم که فضاهایی برای زنان پیش‌بینی کنیم که بتوانند کارآفرینی خود را در این بستر ادامه دهند. برای تامین مالی نیز با صندوق کارآفرینی امید وارد مذاکره شدیم تا بتوانیم به زنانی که از طرف انجمن معرفی می‌شوند تسهیلاتی را ارائه کنیم. همچنین به شناسایی وام‌های قابل ارائه به زنان کارآفرین اقدام کردیم که آنهایی که شرایط مناسبی برای زنان دارند، در اختیارشان قرار بگیرد. بنابراین زنان با هم‌افزایی در کنار یکدیگر می‌توانند از مشکلاتی که در این مسیر کارآفرینی آنان وجود دارد، بکاهند.
بر این اساس چه چشم‌اندازی برای آینده کارآفرینی زنان می‌بینید؟
سختی و مشکلات خیلی زیاد است و اگر تغییر رویه ندهیم، کسب و کارهای زیادی تعطیل خواهند شد. کما اینکه در سالی که گذشت تعداد زیادی از کسب و کارها تعطیل شدند اما ما زنانی داریم که چاره دوام آوردن در این شرایط را نه تعطیلی کسب و کار بلکه ادامه دادن می‌دانند. آنها هم درد جامعه را دارند اما درمانش را در بیشتر و جدی کار کردن می‌دانند. این ویژگی کارآفرینی است. زنان کارآفرین، افراد سخت‌کوشی هستند که تحمل شکست و ابهام را دارند و در شرایط سخت کوتاه نمی‌آیند و ادامه می‌دهند. اینها آدم‌هایی هستند که در بدترین شرایط هم پیش می‌روند. بسیاری از زنان کارآفرین عقیده دارند که مسئول زندگی و درآمد دیگران هستند و هر چند موانع زیادی بر سر راه آنها است اما دست از کار نمی‌کشند و با امید به آینده بهتر ادامه می‌دهند. به نظر من سال آینده حتما سال سخت‌تری خواهد بود اما این به معنای آن نیست که کاری از دست ما بر نمی‌آید چرا که ما می‌توانیم توانمندی‌هایمان را روی هم بگذاریم و روزنه‌ای از امید بگشاییم.