کمتر از 10 روز به آغاز سال نو باقی مانده و مسئولان شهری دوباره به دنبال ایجاد طرح‌های ساماندهی دستفروشان هستند. طرح‌هایی که به اسم ساماندهی در اکثر قریب به اتفاق مواقع با برخوردهای انتظامی همراه بوده‌اند. این طرح‌ها تا به حال نه تنها کمکی به این افراد نکرده که برای بسیاری از آنان برابر اضطراب از دست دادن شغل است. مدیرعامل شرکت ساماندهی صنایع و مشاغل شهر به خبرگزاری مهر درباره طرح‌های ساماندهی دستفروشان گفت: «شرکت ساماندهی بالغ بر ۲۰ هزار مزاحمت شغلی را در یک دهه اخیر ساماندهی کرده است. ما تلاش کردیم با مدل‌های مختلف، دستفروشان را یا در محل ساماندهی کنیم یا زمین مناسب ایجاد کنیم و یا جمع‌آوری شوند.» در این رابطه محمدکریم آسایش، عضو گروه جامعه‌شناسی شهر و مطالعات منطقه‌ای انجمن جامعه‌شناسی ایران به «پیام ما» می‌گوید: «مواجهه سلبی و منع بساط‌گستری و یا ساماندهی دستفروشان در فضاهای اختصاصی بنابر تجربه‌های گذشته، شکست خورده است.»

دستفروشی از سوی مسئولان شهری به طور مداوم برابر سد معبر به واسطه بساط‌گستری و مزاحمت شغلی در نظر گرفته می‌شود. نگاهی که سالانه مسئولان را به سمت جمع‌آوری دستفروشان می‌کشاند و این باور را ایجاد می‌کند که باید دستفروشان را با نگاهی از بالا به پایین ساماندهی کنند. این درحالی است که دستفروشی حاصل ناتوانی دولت و شهرداری در تامین شغل و پیامد نابرابری و نتیجه توسعه نامتوازن اقتصاد و فقر شهری است. اما دستفروشی به واسطه دریافت مجوز مشاغل سیار که از سوی هیئت مقررات‌زدایی وزارت امور اقتصاد و دارایی داده می‌شود، یک شغل به حساب می‌آید. بر این اساس انواع ساماندهی‌ها در فضاهای بازارچه‌ای خاص و یا جمع‌آوری‌ها در نگاه مسئولان شهری فقط توجیهی برای شکلی از تعارض منافع است. در این رابطه رئیس کمیته سلامت شورای شهر تهران نیز از شهرداری خواست که با دستفروشان در آستانه سال نو برخورد چکشی نکنند. به گزارش ایسنا، سوده نجفی در جلسه دیروز شورای شهر تهران با بیان اینکه از شرکت ساماندهی مشاغل و شهرداران مناطق می‌خواهیم که در آستانه سال نو در مورد دستفروشان نگاه حمایتی داشته باشند، گفت: «با دستفروشان برخورد چکشی نشود. چرا که مردم در وضعیت اقتصادی ضعیفی قرار دارند.»

محمدکریم آسایش، عضو گروه جامعه‌شناسی شهر و مطالعات منطقه‌ای انجمن جامعه‌شناسی ایران: مداخله، نظارت و مدیریت باید از پایین به بالا اتفاق بیفتد. به بیان دیگر برای دستفروشان باید نهادی صنفی و یا یک تعاونی برای فعالیت دستفروشان ایجاد شود تا برای فعالیتشان ساز و کاری روشن داشته باشند

فراموش نکنیم که دستفروشی شغل است
در حالی که به طور مداوم دستفروشی هم‌عرض سد معبر گرفته می‌شود، محمدکریم آسایش، عضو گروه جامعه‌شناسی شهری یادآوری می‌کند: «دستفروشی به عنوان شغل به رسمیت شناخته می‌شود. در ابتدای انقلاب هم انجمن دستفروشان خیابان فاطمی و انجمن کتابفروشان خیابانی را تا سال 69 داشتیم. همچنین در جهان هم اتحادیه بین‌المللی دستفروشان وجود دارد. در هند، دستفروشان قانون ملی دارند. در ایران هم وجود مجوز مشاغل سیار هیئت مقررات‌زدایی وزارت امور اقتصاد و دارایی و همچنین مجوز مشاغل سیار و بی‌کانون وزارت تعاون، رفاه اجتماعی صادر می‌شود. دیگر اینکه اقدامی از سوی اتحادیه تعاونی کارگران فصلی و ساختمانی انجام شده که برای دستفروشان گواهی صنفی صادر می‌کند و آنها را در این اتحادیه به ثبت می‌رساند. به‌علاوه طبق ماده 3 قانون نظام صنفی واحد صنفی مشاغل سیار، دستفروشی یک شغل است. شورای شهر تهران نیز در مصوبه مشاغل سیار و بی‌کانون در سال 97، دستفروشی را به عنوان شغل شناخت و شهرداری نیز موظف شده که تشکل و یا تعاونی برای دستفروشان ایجاد کند.»
تعارض منافع اجازه به رسمیت شناخته شدن دستفروشی را نمی‌دهد
به گزارش مهر؛ سعید بیگی، مدیرعامل شرکت ساماندهی صنایع و مشاغل شهر در یک نشست خبری درباره دستفروشی گفته است: «دستفروشی یک موضوع است و سد معبر ناشی از دستفروشی یک معضل. نگاه صرفاً احساساتی به دستفروشی درست نیست و در این پدیده منافعی وجود دارد که به ساختار شهر آسیب می‌زند.» محمدکریم آسایش، عضو گروه جامعه‌شناسی شهر و مطالعات منطقه‌ای انجمن جامعه‌شناسی ایران در‌این‌باره به «پیام ما» می‌گوید: «با وجود اینکه تلاش‌های زیادی در برای تغییر قوانین و زمینه‌های زیادی برای به رسمیت شناختن شغل دستفروشی ایجاد شده اما در بخش‌های مدیریتی نگاهی که این شغل را به رسمیت نشناسد، غلبه دارد. علت اصلی این موضوع هم تعارض منافع است زیرا شرکت‌هایی از این دست به طور مستقیم از برخوردهای سلبی سود می‌برند. مثل مسئله درآمدهای غیررسمی که در فضای مدیریت پسماند نیز دیده می‌شود.» گویی به طور سیستمی نگاهی وجود دارد که تصور می‌کند که رسمیت نبخشیدن به مشاغل سیاری مثل دستفروشی به معنای حل مشکلات دستفروشان است.
دستفروشان نیازمند ایجاد تعاونی
هر سال به خصوص در آستانه نوروز، مسئولان شهری در سراسر کشور از اجرا و تکرار طرح‌های شکست‌خورده سامان‌دهی دستفروشان می‌گویند. درست زمانی که دستفروشان فصلی هم به دستفروشان قبلی اضافه می‌شوند و برخی مغازه‌داران هم به این کار برای سود بردن از بازار روی می‌آورند. طرح‌هایی که برای دستفروشان بوده فقط اضطراب و از دست دادن سرمایه بوده یا گاهی برخوردها تا حدی شدید بوده که منجر به کشته شدن یا خودسوزی دستفروشان شده است. عضو گروه جامعه‌شناسی شهر و مطالعات منطقه‌ای انجمن جامعه‌شناسی ایران در نقد این رویکرد شهرداری‌ها می‌گوید که این راهش نیست: «هر چند شکلی از مداخله برای فعالیت دستفروشان لازم است اما این مداخله نباید سلبی باشد و بیشتر باید از جنس مدیریت فضایی باشد که از دستفروش سوءاستفاده نشود. طبق تجربه مواجه سلبی و منع بساط‌گستری و یا ساماندهی دستفروشان در فضاهای اختصاصی به طور موقت بنابر تجربه‌های گذشته، شکست خورده است.» او راه مدیریت این فضا را فقط از مسیر تشکیل سازمان‌های مردم‎نهاد و یا ایجاد یک تعاونی می‌داند: «طبق سازمان بین‌المللی کار و توصیه به گذر از مشاغل غیررسمی به مشاغل رسمی و ایجاد کار شایسته، لازم است که شاغلان هر شغلی بتوانند تشکل و نظام صنفی ایجاد کنند. به این ترتیب مدیریت و مداخله از مسیر نگاه بالا به پایین شهرداری‌ها نمی‌گذرد. بلکه مداخله، نظارت و مدیریت باید از پایین به بالا اتفاق بیفتد. به بیان دیگر برای دستفروشان باید نهادی صنفی و یا یک تعاونی برای فعالیت دستفروشان ایجاد شود تا برای فعالیتشان ساز و کاری روشن داشته باشند. از آنجایی که تعاونی امکان حمایت‌ها و بهره‌مندی‌هایی را برای اعضایش فراهم می‌کند، ایجاد یک تعاونی به طور قطع برای دستفروشان بهتر از هر نوع برخورد دیگری است.»