استان یزد با شهر زیبای یزد و در راس توجه با بافت تاریخی ارزشمند آن شناخته می‌شود. بافت تاریخی که در حد ثبت شدن در میراث جهانی یونسکو ارزشمند است. زیبایی شهر یزد بر دیگر جاذبه‌های این استان سایه سنگینی افکنده است. اما اگر حدود 60 کیلومتر از زیر سایه این شهر فاصله بگیریم به اردکان خواهیم رسید. شهری که چهار عنصر حیات‌بخش آب، خاک، هوا و آتش را در آن در کنار یکدیگر خواهیم دید. آتش را در نیایشگاه و آتشکده زرتشتیان این شهر که برای همیشه روشن و هدایت‌گر است؛ آب در قنات‌هایی که مانند رگ در زیر پوست شهر در جریان هستند، خاک را بر دیوار و ساباط‌های این شهر که زیبایی‌بخش نگاه تماشاگران است و هوا که از طریق بادگیرهای یک‌طرفه که خاص اردکان است به داخل خانه‌ها هدایت می‌شود تا خنکی‌بخش هوای گرم این دیار باشند. اردکان شگفتی‌های زیادی برای پذیرایی از گردشگران در خود جای داده است اما این پتانسیل‌های گره‌خورده با فرهنگ و تاریخ از دید بسیاری به دور مانده است. در این گزارش با علاقه‌مندان و فعالان گردشگری که در جشنواره‌ سفرنگاری «اردکان‌گرام» راهی این شهر شده‌اند، همراه می‌شویم و از زبان کارشناسان با جاذبه‌های اردکان آشنا می‌شویم.

قدم زدن در بافت تاریخی اردکان یکی از لذت‌هایی است که در سفر به این شهر می‌توان تجربه کرد اما زیبایی بافت در شب با توجه به نورپردازی‌ها، لذتی دوچندان دارد. محمد گایینی، راهنمای گردشگری و دبیر جشنواره اردکان‌گرام در مورد شب‌گردی در بافت تاریخی اردکان می‌گوید: «شب‌های اردکان پتانسیل بالایی برای تبدیل شده به یک جاذبه گردشگری را دارد. این کار به خاطر وجود بافت قدیمی خوب و متفاوت امکان‌پذیر است. البته این اتفاق نیازمند تعریف فعالیت‌هایی در بافت تاریخی است تا حس زنده بودن و امنیت در شب‌های بافت تاریخی ایجاد شود. در حال حاضر بافت بسیار زیباست و تداعی‌گر قدم زدن در تاریخ است اما برای یک گردشگر شاید حس امنیت وجود نداشته باشد. نورپردازی تا حدی خوب است اما در جاهایی نیاز به بهبود دارد. متاسفانه گنبدها و بادگیرها هم نور‌پردازی ندارند. با این همه شب‌های اردکان پتانسیل خوبی است تا گردشگر را حداقل یک شب در این شهر نگه دارد.»
گام بر بام
وجود کوچه‌های مسقف یا ساباط در بافت تاریخی اردکان و وصل بودن پشت بام‌ها به هم در گذشته مسیری برای برخی ترددها ایجاد می‌کرد. تجربه راه رفتن روی پشت بام‌‌ها در کنار قدم زدن در کوچه‌ها و زیرزمین قنات‌ها می‌تواند تجربه ای کم‌نظیر برای گردشگری که به اردکان سفر می‌کند باشد. رضا ملاحسینی اردکانی، کارشناس گردشگری اهل این شهر در مورد بام‌گردی در بافت تاریخی می‌گوید: «در گذشته در شرایط اضطراری از طریق پشت بام‌ها امکان تردد از یک سوی شهر به سوی دیگر شهر وجود داشت. اما امروزه برخی از این مسیرها قطع شده است و نکته دیگر این است که با توجه به وجود ساکنان در بافت باید تمایل اهالی برای انجام این اتفاق بررسی شود اما این بررسی در اردکان تاکنون انجام نشده است.»
ارده اردکانی
ارده یکی از محصولات شناخته‌شده شهر اردکان است که به مقدار زیاد در شکل صنعتی و سنتی در اردکان تولید می‌شود. این محصول یکی از فرآورده‌های به دست آمده از کنجد است. اردکان قطب ارده است اما هیچ کنجدی در آن کشت نمی‌شود. دیدن فرآیند تولید ارده در کارگاه‌ها و کارخانجات تجربه جالبی است، از همین رو ارده می‌تواند یک جاذبه گردشگری برای اردکان باشد. مجتبی گهستونی، فعال میراث فرهنگی و گردشگری دراین‌باره می‌گوید: «من به نقاط مختلفی سفر کردم و به کارخانه‌های تولیدی زیادی سر زدم. دیدن فرآیند تولید یک فرآورده که به صورت روزانه از آن مصرف می‌کنیم می‌تواند بسیار جذاب باشد. آگاهی از روش تولید و ریزه‌کاری‌های تولید آن هم همینطور. همین مسئله در دنیا باعث شکل‌گیری گردشگری صنعتی شده است که البته اینجا جدی گرفته نمی‌شود. در گذشته گردشگری صنعتی در قالب اردوهای دانش‌آموزی وجود داشت و امروزه خلا آن حس می‌شود. اردکان به خاطر وجود صنایع زیاد مانند ارده، حلوا ارده و فرآورده‌های کنجدی و سایر صنایع می‌تواند در زمینه گردشگری صنعتی بسیار خوب عمل کند.»
روناس و فرش
فرش اردکان یکی از نمونه‌های خوب فرش ایرانی است. فرشی که رنگ قرمز آن حاصل ریشه گیاهی است که در اردکان کشت می‌شد. روناس گیاهی شورپسند است که ریشه آن منبع رنگ قرمز در رنگرزی بود. در گذشته فرش‌هایی که با رنگ حاصل از روناس بافته می‌شدند زیاد بودند و یکی از منابع مهم رنگ قرمز، ریشه روناس بود که امروز کمتر شاهد آن هستیم. در اردکان همچنان روناس کشت می‌شود و دیدن مراحل کشت و فرآوری آن همچنین روایت کردن از داستان و نقش این ماده در فرآیند تولید فرش اردکان می‌تواند پتانسیلی برای اردکان باشد تا گردشگران را به سفر به این دیار ترغیب کند. میثم امامی، راهنمای گردشگری و کارشناس فرش در مورد روناس می‌گوید: «روناس در گذشته گیاهی هرز دانسته می‌شد. اما ریشه روناس که گاه تا یک متر در خاک نفوذ می‌کند دارای یک ماده به نام آلیزارین است که منبع تولید رنگ قرمز یا لاکی است. این ماده در صنایع رنگرزی و نساجی بسیار مورد استفاده قرار می‌گیرد. علاوه بر این موارد در صنایع دارویی هم استفاده می‌شود. روناس گیاهی آب‌بر است ولی چون می‌تواند در کنار گیاهان دیگر هم رشد کند امکان کاشت آن حتی در کنار درختان پسته وجود دارد. ریشه روناس هر چقدر در خاک بماند رنگ بهتری می‌دهد. این گیاه امروزه بعد از سه سال برداشت می‌شود، در گذشته این زمان تا هفت سال هم طول می‌کشید. از طرف دیگر این رنگ به صورت شیمیایی هم تولید شده و به همین دلیل کمتر شاهد استفاده از روناس هستیم. با این همه همچنان در اردکان این گیاه کاشته و استفاده می‌شود.»
یادگارهای پیروان آشو زرتشت
زرتشتیان همواره نگهدار آیین و باورهای ایران باستان بوده‌اند. آنان پیروان راستین اشو زرتشت پیامبر یکتاپرست ایران زمین هستند. حضور زرتشتیان در محله شریف‌آباد اردکان و وجود دو زیارتگاه مهم پیر سبز (چک‌چک) و پیر هریشت در نزدیکی اردکان نقاط قوتی برای این دیار است. زرتشتیان شادی را یزدانی می‌دانند. برپایی جشن‌های همیشگی را پاسداری می‌کنند. این جشن‌ها و مراسم می‌تواند جاذبه‌ای برای سفر به اردکان باشد. پویان مقدم، راهنمای گردشگری راه‌های ابریشم در مورد استعداد حضور زرتشتیان در مسیر توسعه گردشگری اردکان می‌گوید: «جامعه زرتشتیان پلی برای ارتباط ما با هویت و تاریخ کهن ایران هستند؛ جمعیتی که در حال زندگی هستند و مناسک خود را حفظ کرده‌اند. هرچند برخی مناسک آنها در طول سالیان تغییر کرده است. حفظ اقلیت‌ها یکی از ظرفیت‌های گردشگری در سراسر نقاط جهان است. در ایران نیز زرتشتیان یکی از منابع مهم برای این امر هستند. مسلما حضور زرتشتیان در اردکان می‌تواند یک جاذبه عالی برای گردشگران باشد اما باید به این نکته توجه کنیم که آیا این جامعه پذیرای گردشگر هستند؟ علاوه بر این باید تدابیری اندیشیده شود تا حضور گردشگران باعث تغییر یا صرفا نمایشی شدن مناسک و آیین‌های هموطنان زرتشی نشود، چون هویت اصیل زرتشتیان بسیار ارزشمند است. در مورد آسوری‌ها در شمال عراق و شرق ترکیه زندگی می‌کردند به علت حضور گردشگران غربی و دخالت آنها در هویت آسوری‌ها، متاسفانه امروز شاهد از بین رفتن آیین‌های اصیل آسوری‌ها هستیم. باید دقت کنیم توسعه گردشگری این اتفاق تلخ را برای زرتشتیان رقم نزند.»
اردکان و جاذبه‌های مدرن
اردکان پتانسیل‌های زیادی برای جذب گردشگر در خود دارد اما این توانایی با طراحی اتفاقات جدید می‌تواند بیش از این باشد. حسین عبداللهی، جهانگرد اهل ارکان در این مورد می‌گوید: «بازی‌آفرینی در بافت تاریخی اردکان، در صورت طراحی می‌تواند بسیار سرگرم‌کننده باشد. در دنیا بسیاری از مقاصد رنگ خاصی برای خود انتخاب می‌کنند. به طور مثال در مراکش شهرهای «شفشاون»، رنگ آبی و «کازابلانکا» رنگ سفید را به عنوان نماد خود انتخاب کرده‌اند. ما در اردکان روناس داریم که بسیار شناخته‌شده است و می‌توانیم از ترکیب روناس و کاهگل برای تزیین برخی مناطق شهر استفاده کنیم و رنگ روناس را به عنوان نماد اردکان انتخاب کنیم. اردکان و میبد مهد کاشی است و همچنین اردکان مهد گفت‌وگوی تمدن‌ها است. ما می‌توانیم این دو المان را با هم ترکیب کنیم و کاشی‌های تمام کشور‌ها را درست کنیم و به نشانه صلح در کوچه نصب کنیم و جاذبه‌ای ارزشمند ایجاد کنیم. در مورد گردشگری غذا هم می‌توان در اردکان کار کرد. کارهای بسیاری می‌توان کرد؛ مثلا می‌توان دوره‌های آشپزی در مطبخ‌های قدیمی برگزار کرد و گردشگران خودشان در بافت تاریخی به دنبال تهیه مواد اولیه بروند و سپس با کمک یک مربی تهیه یک غذای بومی را یاد بگیرند و در یک خانه قدیمی غذایی که خودشان درست می‌کنند را میل کنند. کارهایی شبیه این در دنیا متداول است و باعث توجه بیشتر به مقاصد گردشگری است.