هنر معماری کرمانی ها در قرن نوزده میلادی
یخدان؛ سازه‌ای شگفت انگیز

کرمانی ها در زمانی که هنوز برق هم اختراع نشده بود یخچال اختراع کردند و با استفاده از خشت و گل و البته بناهای بسیار بزرگ که همچنان بسیاری از آن ها در شهر کرمان پابرجا هستند سازه هایی ساختند که یخ را در اوج گرمای طاقت فرسای تابستان کویر نیز در خود نگاه می داشت.
به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا به نقل از کرمان۱۴۰۰ ؛ خانیکوف سیاح قرن نوزدهم روس درباره خانه های شخصی کرمان می گوید:«خانه های شخصی کرمان به علت دارا بودن دودکش چهارگوش به نام بادگیر که روی شکافی در سقف قرار گرفته است از دیگر خانه های ایرانی متمایز می شود. در این شهر نیاز به یخ باعث شده که در هیچ یک از مناطق ایران یخچال هایی به این خوبی و به این تعداد ساخته نشده باشد. معمولاً این یخچال ها را به شکل مخروط های بلندی می سازند که از طرف جنوب، مشرق و مغرب در پناه دیوارهای مرتفعی قرار دارند. این دیوارها یخچال ها را از انعکاس نور و حرارت قسمت هایی از خاک که بیش از همه در معرض نور خورشید قرار دارند، حفظ می کند. تعداد زیاد این گونه یخچال ها نشانگر سودآوری صنعت یخ سازی است.
یخدان چیست؟
قد و اندازه یخدان ها متفاوت؛ اما طرح و نقشه آن ها تقریباً یکسان بوده است. آن ها متشکل از یک‏ مخزن، شامل چاهی وسیع برای انبار کردن یخ هستند که سقفی مخروطی و غالباً بسیار مرتفع دارد. با دیوارهایی بسیار بلند که در سمت جنوب حوضچه‏هایی که در آن ها یخ می‏سازند، برپا ایستاده‏اند. یک بنای کوچک جزو بیوتات بنای اصلی نیز وجود داشته که سرپناه نگهبان یخدان یا انبار ابزار و وسایل کار بوده است.
یخچال حاج آقا علی یکی از مهمترین و مشهورترین یخچال ها در میان پنج‏ یخچال شهر کرمان است. چاه محل یخ آن استوانه ای با عمق ۵/۴ متر و به قطر ۵/۹ متر است. پلکانی در دیوار تعبیه شده که امکان رفتن به ته آن را فراهم می آورد. در مرکز این چاه‏ بخشی توپر وجود دارد که حفر نشده و امکان برداشت یخ را می دهد. و اجازه نمی دهد که سطح زیادی از یخ در معرض هوا قرار گیرد. سوراخ چاهکی که در ته این چاه باز می‏شود، اجازه می‏دهد آب آن مقدار از یخ هایی که ذوب می‏شود تخلیه شود. جدارها و ته قسمت تاجی شکل تو خالی که از یخ پر می‏شود با آجر فرش شده است. ظرفیت یخچال حدود ۲۹۰ متر مکعب است. ارتفاع از ته چاه تا نوک‏ سقف مخروطی ۱۲ تا ۱۶ متر است.
یخچال عباس آباد نظیر تمامی یخچال های فلات ایران دارای سرپوشی مرتفع به شکل‏ مخروط، مشابه مخروطی که غالباً روی آب انبارها برپا می‏کنند.
این«گنبدها»که بیرون آن ها گاه صاف و صیقلی؛ اما غالبا به شکل پلکانی است تا نگهداری و مرمت آن ها آسان تر باشد، در قسمت پایه از آجر ساخته شده‏ و گاه از خشت خام و سپس با کاه‏گل‏ اندود گردیده‏اند. این نوع مصالح به کار تبخیر و در نتیجه خنک شدن درون یخدان کمک می کند. ضخامت دیوارها معمولاً بسیار زیاد است.(در این‏جا در قسمت پایه ۵/۳ متر)تا درون یخدان را خنک نگه دارد. اما برای این نیز هست که برپا داشتن گنبدی با این ارتفاع بر آن امکان‏پذیر شود تا مقدار زیادی هوای آزاد که نوعی عایق حرارتی است برای یخ در درون یخدان وجود داشته باشد. روزنی در نوک گنبد به هوای گرم شده امکان خروج می‏دهد.
دیوار سایه انداز، دیوار طویل بسیار بلندی بوده که از مشرق به مغرب کشیده می شده است. ارتفاع بلند این دیوارها که گاهی تا ۱۰ متر می‌رسد، در طول روز از تابش آفتاب بر روی آب های منجمد شده در حوضچه‌ها جلوگیری می‌کند. در صورتی که در مشرق و مغرب کمی آفتاب بر روی سطوح یخ می‌تابید، در این نقاط نیز دیوارهای سایه انداز جانبی متصل به دیواراصلی احداث می‌کردند. برای کم کردن فشار وارده بر پایه در طول دیوار، طاق نماهای متعددی احداث می‌شد که علاوه برکمک به ایستایی دیوار، ایجاد سایه روشن در نمای دیواره نموده و از یکنواختی آنان می‌کاهد، مانند یخچال مویدی درکرمان و یخچال عباس‌آباد در رفسنجان.
طی ماه های تابستان هر روز یخ به مقدار لازم برای مصرف صاحبان حق و مشتریان برداشت‏ می‏شده است. قطعات یخ را با دقت توزین نمی‏کرده‏اند و به نظر می‏رسد واحد اندازه‏گیری ظرفیت‏ جوال(کیسه) هایی بوده که از کرک بز می‏بافته‏اند. مشتری ها جوال ها را از یخ پر می‏کردند و سپس در آن ها را می‏دوخته‏اند و بار الاغ ها می‏کرده‏اند. رطوبت باعث می‏شده این جوال های کرکی هنگام حمل و نقل، نسبت به‏ حرارت عایق شوند.