براساس گزارش سایت «Encyclopedia» باغ تاریخی یک دسته از میراث باستانی است که به‌طور عمدی از سوی انسان طراحی و ایجاد و به‌عنوان بنای زنده ثبت شده است. باغ‌ها به‌نوعی بیان‌کنندهٔ رابطهٔ بین انسان و طبیعت و بخشی از چشم‌انداز فرهنگی هر تمدن و جامعه‌ای هستند که فرهنگ، هویت و تاریخ یک قوم را منعکس می‌کنند. ایران جزو کشورهایی است که باغ‌هایش با قدمتی طولانی و زیبایی منحصربه‌فرد در جهان شناخته می‌شود. باغ ایرانی سبک سنتی باغ است که در طراحی باغ‌های کشورهای مختلف از جمله هند، اسپانیا و حتی تا باغ‌های مغول در جنوب آسیا تأثیرگذار بوده. طرح اولیهٔ باغ ایرانی با چهار ربع و یک آب‌نمای مرکزی در مناطق و فرهنگ‌های مختلف تکرار و اقتباس شده است. ایدهٔ یک باغ رسمی با چیدمان هندسی با کانال‌های آب و فواره‌ها در مرکز آن نیز در کاخ «الحمرا» در اسپانیا دیده می‌شود که نشان‌دهندهٔ تأثیر طراحی باغ‌های ایرانی است و نشان می‌دهد باغ‌های ایرانی به‌عنوان میراث باستانی، تأثیری ماندگار بر طراحی باغ و سنت‌های محوطه‌سازی در سایر کشورها بر جای گذاشته است و تأثیر ماندگار فرهنگ و زیبایی‌شناسی ایرانی را فراتر از مرزهای خود نشان می‌دهد.

تضعیف شاخصه‌های باغ ایرانی

باغ «پاسارگاد» قدیمی‌ترین باغ شناخته‌شدهٔ ایرانی و مادر باغ‌های ایرانی است. ۱۰ سالی می‌شود که ایران ۹ باغ تاریخی ثبت‌شده در یونسکو دارد، شامل باغ «پاسارگاد» مرودشت در شیراز، باغ «شازده» ماهان در کرمان، باغ «چهل‌ستون» در اصفهان، باغ «ارم» شیراز، باغ «فین» کاشان، باغ «عباس‌آباد» در مازندران، باغ «دولت‌آباد» در «چهارمنار» یزد، باغ «اکبریه» بیرجند و باغ «پهلوان‌پور» در مهریز یزد.

این در‌حالی‌است که طی سال‌های متمادی چند باغ تاریخی مهم ایران به‌دلیل عوامل مختلفی مانند توسعهٔ شهری، بی‌توجهی و بلایای طبیعی به‌طور قابل‌توجهی تغییر یافته‌اند که از جمله آنها می‌توان به «باغ فین»، «باغ شاه»، «باغ ارم» و «باغ نارنجستان» اشاره کرد.

قدمت «باغ فین» در شهر کاشان به دوران صفویه می‌رسد که هنوز وجود دارد، اما در طول زمان دستخوش تغییرات و آسیب‌های قابل‌توجهی شده است. تقریباً یک‌ دهه پیش درختان ۴۰۰سالهٔ این باغ در اثر طوفان آسیب دیدند. ابنیهٔ این باغ شامل بنای حمام، عمارت و کوشک صفوی هم طی سال‌های اخیر دچار تخریب شده است؛ هرچند که پاییز امسال رئیس ادارهٔ میراث‌فرهنگی کاشان از اختصاص شش میلیارد ریال بودجه برای عملیات مرمتی این اثر تاریخی جهانی خبر داد. 

«باغ شاه» تهران هم در ابتدای زمان قاجار ساخته شده، اما گسترش و توسعهٔ شهری بخش قابل‌توجهی از این مکان تاریخی را از بین برده است. این باغ تاریخی در غرب تهران قدیم بود که بیرون از دروازه‌‌های شهر داشت و در زمان قاجاریه محل اقامت پادشاهان نیز بوده ‌است. این مکان در حال حاضر در درون شهر تهران جای گرفته و محل پادگان نظامی، پادگان حر و دانشگاه جنگ است و خیابان امام خمینی (ره) و خیابان کارگر هم از آن عبور می‌کنند. عمارت این باغ نیز هم‌اکنون از میان رفته و تخریب شده ‌است.

«باغ ارم» شیراز هم با وجود اینکه همچنان یک جاذبهٔ قابل‌توجه در دل مرکز فارس است، اما طی سال‌های گذشته دستخوش تغییر و تخریب توسعهٔ شهرنشینی و فشارهای توسعه بوده. چندی پیش «داریوش مختاری»، پژوهشگر باغ‌های تاریخی شیراز، در این باره گفت «مالک باغ ارم، دانشگاه شیراز، اما متولی و ناظر اصلی این بافت‌های تاریخی، میراث‌فرهنگی است. اما گاهی افراد با اعمال نفوذ موفق به تغییر کاربری یا ساخت‌وساز درون این باغ‌ها می‌شوند یا به حریم آنها تجاوز و موجبات نابودی آنها را فراهم می‌کنند.»

دومین باغ تاریخی شیراز یعنی نارنجستان هم که به‌خاطر معماری زیبا و درختان مرکباتش شناخته می‌شود، تغییراتی را تجربه کرده و ویژگی‌های اصلی خود را از دست داده است.

تخریب باغ‌های تاریخی ایران منحصر به همین نقاط معروف که برخی از آنها برند جهانی هم هستند، نیست. چندی پیش «علی مستوفیان»، مدیرکل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری خراسان‌شمالی، از تخریب بخش‌هایی از باغ فواره در بجنورد توسط ارتش خبر داده و به ایسنا گفته بود: «پادگان تاریخی این شهر در یک باغ ایرانی به‌نام باغ فواره قرار دارد که متعلق به دورهٔ قاجاریه است. در این باغ درخت‌های چنار قدمت بالایی دارند که البته تعدادی از این چنارها به هر دلیلی در گذشته خشک شده‌اند و تعدادی از آن‌ها نیز دوباره رشد کرده‌اند. باغ چنار ارزشمند این منطقه می‌تواند به‌عنوان فضای فرهنگی برای عموم مردم استفاده شود.» مستوفیان با اشاره به اهمیت باغ‌های ایرانی و ثبت آنها در فهرست جهانی یونسکو، تأکید کرده بود «وظیفهٔ ذاتی وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی توجه و حفاظت از عناصر باقیماندهٔ این باغ‌های ایرانی است.»

آبان امسال هم «علی علیزاده علی‌آبادی»، رئیس مؤسسهٔ تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور، در نامه‌ای به سران سه قوه خواستار جلوگیری از تخریب باغ ملی گیاه‌شناسی ایران به‌دنبال صدور مجوز ساخت ۲۲ برج ۳۸ طبقه با ساخت بیش از پنج هزار و ۶۰۰ واحد مسکونی در جوار ضلع شمالی این باغ از سوی شهرداری شد. باغ ملی گیاه‌شناسی ایران درحالی از سوی ۲۲ برج در آستانهٔ ساخت تهدید می‌شود که طبق قانون تنها می‌توان با فاصله‌ای مشخص و دور، پروانهٔ ساخت ساختمان‌هایی را داد که درنهایت سه طبقه داشته باشند. به گفتهٔ علیزاده، «با افزایش جمعیت و گسترش شهر به حومهٔ آن، مسئولین وقت شهرداری ۲۲ با برنامه‌ریزی‌ برای شهری مناسب، طرح تفصیلی این منطقه را طوری تهیه کرده بودند که بتواند به‌عنوان الگوی شهری پایدار به‌لحاظ اکولوژیک، سرمشقی برای سایر مناطق شهری قرار گیرد. در همین راستا، کاربری مسکونی از اراضی حومهٔ این باغ را در شعاعی وسیع و کافی، ممنوع و حومهٔ این باغ را به‌طور کامل آموزشی-تحقیقاتی و فضای سبز در نظر گرفته بودند تا آسیبی به این باغ ارزشمند وارد نشود. پس از به‌هم ریختن برنامهٔ فوق در دو دهه گذشته به‌ویژه در دههٔ ۹۰ و گسترش ناهنجارگونه برج‌سازی و فراهم شدن شرایط سکونتی بسیار بیش از ظرفیت منطقه، طرح تفصیلی منطقه ۲۲ در سال ۱۳۹۸، به درخواست شورای‌عالی شهرسازی و معماری و از سوی مسئولان وقت شهرداری بازنگری شد و در همین پهنهٔ مشرف به باغ، اجازهٔ ساخت بناهای فقط حداکثر دو تا سه طبقه داده شد.» او معتقد است «شهرداری تهران طرح تفصیلی منطقهٔ چیتگر و ضوابط کمیسیون ماده ۵ را در جریان صدور مجوز برج‌سازی‌ها در حاشیهٔ باغ گیاه‌شناسی ملی ایران نادیده گرفته و مهمترین و قابل‌توجه‌ترین اقدامات ضد محیط‌زیستی و غیرکارشناسی، فاجعه‌ای است که در یکی دو سال اخیر کلید خورده و در شرف تکوین است و هنوز هم ادامه دارد، یعنی صدور مجوز ساخت ۲۲ برج ۳۸ طبقه با ساخت بیش از پنج هزار و ۶۰۰ واحد مسکونی در جوار ضلع شمالی این باغ است که این موضوع، درواقع، به‌منزلهٔ تیر خلاصی است به سلامت و موجودیت این باغ ارزشمند.»

انجمنی برای حفظ باغ‌های تاریخی اروپا

برخلاف مهجور ماندن باغ‌های ارزشمند تاریخی در ایران، اما بسیاری از کشورها قوانین و مقرراتی برای حفاظت از باغ‌های تاریخی و میراث فرهنگی دارند. به‌گزارش «Europeanhistoricgardens» در سال ۲۰۱۶ یک انجمن غیرانتفاعی در اروپا برای حفظ باغ‌های تاریخی تأسیس شد که اعضای آن باغ‌های تاریخی اروپایی و مؤسساتی هستند که منافع مشترک حفاظت و ترویج میراث باغ‌های تاریخی را دارند.

از سوی دیگر اقدامات کشورها شامل تعیین مکان‌ها به‌عنوان آثار ملی، ایجاد مناطق حفاظت‌شده و اجرای مقررات منطقه‌بندی خاص برای حفاظت از باغ‌های تاریخی هم همواره در حال اجراست. آنها همچنین با ظرفیت دولت‌ها، سازمان‌های غیرانتفاعی و ابتکارات بخش خصوصی اغلب پروژه‌های حفاظتی و مرمتی را برای حفظ و احیای باغ‌های تاریخی انجام می‌دهند.

ارتقای درک عمومی و ایجاد حس ارزش نسبت به باغ‌های تاریخی هم می‌تواند برای حفظ طولانی‌مدت آنها حیاتی باشد و بر این اساس، قوانین میراث در سایر کشورها اجرای برنامه‌های آموزشی، تورهای راهنما و تلاش‌ برای اطلاع‌رسانی به‌منظور افزایش آگاهی در مورد اهمیت فرهنگی این مکان‌هاست. از سوی دیگر همکاری بین کشورها و سازمان‌های بین‌المللی هم مدنظر قرار داده‌اند و از تبادل دانش، تخصص و منابع برای حفظ باغ‌های تاریخی در مقیاس جهانی بهره‌مند می‌شوند.

کشورهای موفق‌تر از ایران

از جمله کشورهای موفق در حفظ باغ‌های تاریخی می‌توان به ایتالیا اشاره کرد که سابقهٔ طولانی در حفظ باغ‌های دوران رنسانس و باروک خود دارد و بسیاری از آنها را به‌عنوان میراث جهانی یونسکو ثبت کرده است. همچنین، فرانسه در حفظ باغ‌های تاریخی از جمله ورسای و ویلندری معروف است. ایران هم با وجود اینکه توسعهٔ شهری و بی‌توجهی‌ها، باغ‌های تاریخی‌اش را در معرض آسیب قرار داده، اما طی سال‌های اخیر گام‌های مهمی برای حفاظت و احیای میراث باغ‌های تاریخی خود برداشته است؛ از جمله اینکه باغ‌های شیراز و اصفهان، توسط یونسکو به رسمیت شناخته شده‌‌اند و به‌عنوان بخشی از میراث فرهنگی ایران فعالانه حفظ و ترویج می‌شوند. البته کارشناسان میراث معتقدند با وجود اینکه تلاش‌ها برای مستندسازی و حفاظت از باغ‌های تاریخی باقی‌مانده در ایران ادامه دارد، اما افزایش آگاهی دربارهٔ نیاز به حفاظت از این گنجینه‌های فرهنگی ضروری است. همچنین، ابتکارات حفاظتی و پروژه‌های حفاظت از میراث برای حفاظت از باغ‌های تاریخی نیز باید افزایش پیدا کند.