گزارش اخیر اکونومیست درباره زیست‌پذیری شهرها و قرار گرفتن تهران در پایین‌ترین پله‌های این رتبه‌بندی، تصویری از واقعیت ارائه می‌دهد که به دلیل وابستگی به معیارهای منتخب طراحان آن، تا حدی سوگیرانه است. برای مثال، اگر تعلق به خانواده را به‌عنوان یک شاخص در نظر بگیریم، رتبه تهران افزایش می‌یابد. بنابراین باید به اهداف این گزارش‌ها توجه کرد و نباید بر اساس آن‌ها حکم قاطع صادر کرد.

دوم اینکه، تهران زیست‌پذیر است. همین که ۹ میلیون ساکن دائمی و ۴ میلیون ساکن موقت روزانه دارد، نشان‌دهنده زیست‌پذیری این شهر است. همچنین مهاجرت گسترده‌ای از تهران به خارج از آن رخ نداده است که بتوان گفت این شهر زیست‌پذیری خود را از دست داده است. با این حال، زیست شهری در تهران با مشکلاتی روبه‌روست که باید به آن‌ها توجه کرد.

در پژوهشی که اخیراً درباره زیست‌پذیری شهری تهران در ایران انجام شده، مشخص شد که از میان عوامل اصلی، محیط شهری، خدمات شهری، زیرساخت‌های شهری و مسکن، بیشترین تأثیر را بر روند تحولات زیستی کلان‌شهر تهران داشته‌اند. این پژوهش همچنین نشان داد که زیست‌پذیری شهری تهران زمانی محقق می‌شود که مسائلی مانند آلودگی هوا، وجود حیوانات موذی و کمبود سرزندگی در فضاهای عمومی برطرف شوند و شهروندان نیز در تصمیم‌سازی‌ها و تصمیم‌گیری‌ها، به‌ویژه در زمان بروز بحران، مشارکت داشته باشند.

از میان متغیرهای این پژوهش، به نظر من مهم‌ترین عامل، مشارکت شهروندان در سیاست‌گذاری‌ها و تصمیم‌گیری‌هاست. بسیاری از شهرهای برگزیده در گزارش‌های زیست‌پذیری شهری، از جمله گزارش واحد اطلاعات اکونومیست، از سازوکارهای دموکراتیک شهری برخوردار هستند. به نظر می‌رسد آنچه شهرهایی مانند وین و اوکلند را از شهرهایی مانند دبی و دوحه متمایز می‌کند، کیفیت حکمرانی شهری است.

اگرچه شهرهای کشورهای نفتی خاورمیانه در سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری‌های زیرساختی مناسبی انجام داده‌اند و کیفیت زیست شهری را ارتقا داده‌اند، اما به نظر می‌رسد امکان بهبود رتبه آن‌ها از جایگاه کنونی به رتبه‌های بالاتر محدود باشد. علت آن است که این شهرها تنها از سرمایه مالی برخوردارند، در حالی که برای دستیابی به شهری زیست‌پذیر، در کنار سرمایه، حکمرانی مطلوب نیز ضروری است. حکمرانی مطلوب، ترکیبی متعادل از نیروهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی است.

حتی می‌توان گفت شهرهای قطبی‌شده، یعنی شهرهایی که در آن‌ها شکاف فضایی ـ اجتماعی شکل گرفته و به اصطلاح به شمال شهر و جنوب شهر تقسیم شده‌اند، نیز شانس چندانی برای بهبود زیست‌پذیری ندارند، زیرا فقر و نابرابری فضایی همچون مانعی مهم بر سر راه تحقق این هدف قرار می‌گیرند.
اهمیت مسئله کیفیت حکمرانی شهری را می‌توان از شهرهای صدرنشین گزارش شهرهای زیست‌پذیر جهان دریافت. یکی از شاخص‌های مهم این گزارش، «ثبات» است که به پایداری سیاست‌ها و برنامه‌ها و همچنین وجود امنیت و آرامش اشاره دارد. پیوند میان دموکراسی شهری و ثبات، موضوعی است که گزارش‌ها و پژوهش‌های متعددی آن را تأیید کرده‌اند.
برای مثال می‌توان به پژوهش مشهور رابرت پاتنام، دانشمند علوم سیاسی شناخته‌شده، در ایتالیا اشاره کرد که طی ۲۰ سال عملکرد حکومت‌های منطقه‌ای این کشور را بررسی کرد. یکی از نتایج این مطالعه، نشان دادن شکاف عملکردی میان حکومت‌های منطقه‌ای شمال ایتالیا و حکومت‌های منطقه‌ای جنوب این کشور بود. حکومت‌های شمال ایتالیا عملکرد بهتری داشتند و از ثبات سیاستی بیشتری برخوردار بودند؛ عاملی که به آن‌ها امکان می‌داد برنامه‌های بهتر و اجرای مؤثرتری داشته باشند.

اما نکته مهم، عوامل مؤثر بر این تفاوت عملکردی بود. این پژوهش نشان داد که تفاوت عملکردی یادشده ناشی از دموکراسی و حضور مردم در سیاست‌ها و برنامه‌هاست. کشف پاتنام، تأثیر سرمایه اجتماعی بر عملکرد نهادهای دموکراتیک بود. شاید حلقه گمشده زیست‌پذیری شهری تهران نیز همین سرمایه اجتماعی باشد. در واقع، داده‌های اجتماعی و گزارش‌های مربوط به سرمایه اجتماعی در ایران، هشدارهای نگران‌کننده‌ای درباره کاهش این سرمایه ارائه می‌کنند. عدالت آموزشی نیز اهمیت زیادی دارد، زیرا دسترسی عادلانه و برابر به آموزش، تضمین می‌کند که همه شهروندان، صرف‌نظر از درآمد و پیشینه خود، بتوانند از آموزش مناسب بهره‌مند شوند. جوامعی که از عدالت آموزشی نیرومندتری برخوردارند، کمتر تنش‌های اجتماعی را تجربه می‌کنند و سطح مشارکت مردمی در آن‌ها بالاتر است؛ موضوعی که در نهایت زیست‌پذیری را افزایش می‌دهد. در شهرهایی که برای ثروتمندان مدارس خصوصی درجه‌یک و برای سایر شهروندان مدارس دولتی بی‌کیفیت و ناکارآمد وجود دارد، کاهش کیفیت زیست‌پذیری نباید چندان شگفت‌آور باشد.

اما فراتر از همه این‌ها، صلح نیز از عوامل مؤثر بر زیست‌پذیری شهری است. گزارش سال ۲۰۲۶ اکونومیست درباره شهرهای زیست‌پذیر جهان، از کاهش رتبه برخی شهرهای خاورمیانه حکایت می‌کند. برای نمونه، شهرهایی مانند مسقط به رتبه‌های پایین‌تری سقوط کرده‌اند که یکی از دلایل آن، جنگ اخیر در منطقه خلیج فارس عنوان شده است.نگاهی دقیق‌تر به این گزارش، اهمیت صلح در ثبات و توسعه را نشان می‌دهد. تمامی شهرهای دارای رتبه‌های بالا در مناطقی قرار دارند که از صلح و آرامش برخوردارند و سایه جنگ بر سر آن‌ها نیست. تهران از این مزیت بی‌بهره مانده است و دو جنگ ۱۲ روزه و ۴۰ روزه اخیر به امنیت و ثبات آن آسیب زده‌اند. شاید بتوان این نتیجه را نیز گرفت که بدون صلح، تحقق زیست‌پذیری شهری دشوار خواهد بود.