«ما مسکن را از دید وسیع‌تر می‌بینیم: به‌مثابه مشکلی اقتصادی–سیاسی. امر مسکونی سیاسی است؛ به این معنی که شکل نظام مسکن همواره نتیجه مبارزه بین گروه‌ها و طبقات مختلف است… امروزه مبارزات ناشی از سکونت از دیگر مناقشات قابل تمییز نیست. جنبش‌های مسکن به نوبه خود از بازیگران مهم سیاسی‌اند. ممکن است مسئله مسکن در نظام سرمایه‌داری قابل حل نباشد، اما شکل نظام مسکن می‌تواند موضوع اقداماتی قرار گیرد، اصلاح شود و تغییر کند.»(در دفاع از مسکن؛ پیتر مارکوزه، دیوید مادن)
حداقل ۹ سال (از سال ۱۳۹۷) است که کشور با بحران شدید مسکن مواجه است و موضوع اجاره‌بها و مستأجران به یکی از محورهای مهم رسانه‌ای، کنشگری اجتماعی و سیاست‌گذاری تبدیل شده است. البته مسئله مسکن در دوره‌های مختلف تاریخی نیز مطرح بوده است.

برای نمونه، «مسکن مهر» در دولت محمود احمدی‌نژاد پاسخی به این مسئله بود؛ پاسخی که خود به یک موضوع مناقشه‌برانگیز تبدیل شد. همچنین در دهه ۱۳۷۰ نیز شورش‌های شهری متأثر از مسئله مسکن رخ داد که از جمله می‌توان به شورش‌های کوی طلاب مشهد در سال ۱۳۷۱ و شورش اسلامشهر در سال ۱۳۷۴ اشاره کرد. در سال‌های ابتدایی انقلاب نیز جنبش‌های مسکن یکی از عناصر مهم سیاسی و اجتماعی بودند؛ موضوعی که در آثاری مانند کتاب «سیاست‌های خیابانی» اثر آصف بیات و فیلم‌هایی همچون «اجاره‌نشین‌ها» اثر داریوش مهرجویی، «خارج از محدوده» اثر رخشان بنی‌اعتماد، و مستندهایی مانند «اجاره‌نشینی» (ابراهیم مختاری و کیوان کیانی)، «سرپناه، بحران مسکن و مهاجرین» (محمد تهامی‌نژاد) و «سرپناه، بحران مسکن و اراضی شهری» (فریدون جوادی) بازتاب یافته است.

شکل‌گیری کنشگری مستأجران

از سال ۱۳۹۷ به این سو، مجموعه‌ای از فعالیت‌ها با محوریت اجاره‌نشینی و حقوق مستأجران شکل گرفته است. تعیین موضوع مسکن به‌عنوان محور اصلی مجمع عمومی سازمان مردم‌نهاد «مجمع حق بر شهر باهمستان»، تشکیل کارگروه مسکن و انتشار بیانیه «حقوق اجاره‌نشین‌ها» از جمله این اقدامات است.

در ادامه، نشست «ایدئولوژی پنهان شهر و حذف صدای مستأجران» با حضور پرویز صداقت و ایمان واقفی در بهمن ۱۳۹۸ برگزار شد. مجمع حق بر شهر باهمستان در همان دوره با صدور بیانیه‌های حمایتی (به‌ویژه در شرایط کرونا)، تولید محتوا درباره اتحادیه مستأجران و طرح موضوع بازار نجومی اجاره، فعالیت خود را ادامه داد. از جمله تولیدات این مجموعه، ویدئوی «کابوس مسکن» بر اساس بازتاب توییت‌های کاربران بود.

در کنار این مجموعه، صفحات «حق سرپناه» و «صدای مستأجر» در اینستاگرام نیز به طرح مطالبات مستأجران پرداختند. همچنین برخی جریان‌های سیاسی نیز به این موضوع توجه نشان دادند؛ از جمله بیانیه حزب ندای ایرانیان و فعالیت‌های جریان عدالت‌خواه.

موضوع اجاره در همین سال‌ها در بسترهایی مانند سایت «کارزار» و «فارس من» نیز مطرح شد و کارزارهای متعددی شکل گرفت. از جمله می‌توان به کارزار «درخواست نظارت بر قیمت نجومی رهن و اجاره خانه در کلانشهرها» اشاره کرد که با حمایت مجمع حق بر شهر باهمستان همراه شد.

کارزار «حمایت از حقوق مستأجران»

به‌تازگی کارزاری با عنوان «حمایت از حقوق مستأجران» منتشر شده است. نویسنده این کارزار، هانیه بنی‌هاشمی، دانش‌آموخته برنامه‌ریزی شهری، روزنامه‌نگاری و مردم‌شناسی و پژوهشگر کتاب «ولی خانه من نیست: مردم‌نگاری زیست‌فرهنگ اجاره‌نشینی در تهران» است.

همان‌گونه که این کتاب تلاش می‌کند از طریق روایت تجربه زیسته مستأجران، صدای آنان را تقویت کند، هدف این کارزار نیز تقویت قدرت مستأجران از طریق اصلاح نظام روابط موجر و مستأجر و کاهش تعارض منافع علیه حقوق اجاره‌نشینان است.

این کارزار ۶ مطالبه اصلی را مطرح می‌کند:

حمایت از حق امنیت سکونت مستأجران از طریق تمدید خودکار سالانه قرارداد اجاره، جلوگیری از جابه‌جایی‌های مکرر و ممانعت از تخلیه‌های اجباری قطع پیوند اجاره‌بها با بازار سرمایه (از جمله ارزش زمین، قیمت مسکن، نرخ ارز و قیمت طلا) و تعیین آن بر مبنای ارزش مصرفی شامل هزینه تعمیر، نگهداری و استهلاک تعیین فرمول شفاف و ثابت برای افزایش سالانه اجاره‌بها به‌منظور تنظیم بازار اجاره اصلاح نظام ودیعه و حفظ ارزش اقتصادی آن از طریق سازوکارهایی مانند حساب‌های امانی و ایجاد امکان بهره‌مندی مشترک موجر و مستأجر از منافع آن اصلاح نظام حق‌الزحمه مشاوران املاک از مدل درصدی به تعرفه ثابت مبتنی بر نوع خدمات، برای کاهش تعارض منافع در افزایش اجاره‌بها حمایت از مستأجران در شرایط سخت مانند بیکاری، بیماری و حوادث غیرمترقبه از طریق ایجاد صندوق‌های حمایتی، تقسیط بدهی، اعطای مهلت قانونی و سازوکارهای جبرانی جایگاه این کارزار در سیاست مسکن بدیهی است این کارزار تنها یکی از حلقه‌های کنش برای توانمندسازی مستأجران و تنظیم بازار اجاره است. در کنار آن، مجموعه‌ای از اقدامات مکمل نیز ضرورت دارد؛ از جمله ایجاد تشکل‌های مستقل مستأجران (با الهام از تجربه‌هایی مانند تشکل مستأجران در سال ۱۳۰۷ به ابتکار فرخی یزدی یا تشکل سال ۱۳۳۱ در جریان نیروی سوم خلیل ملکی)، قرار گرفتن جدی مسکن استیجاری اجتماعی و عمومی در دستور کار دولت و شهرداری‌ها، و هدایت سیاست‌های مسکن به سمت عرضه متناسب با تقاضا و استطاعت خانوارها؛ از جمله مسکن کوچک‌مقیاس، سکونت‌سراها و مسکن اشتراکی برنامه‌ریزی‌شده.