موزه هرمیتاژ (ارمیتاژ) در شهر سن‌پترزبورگ روسیه یکی از بزرگ‌ترین و پربازدیدترین موزه‌های جهان به شمار می‌رود که مجموعه‌ای گسترده از آثار تاریخی و هنری را در خود نگهداری می‌کند. در میان بیش از ۲.۵ میلیون اثر موجود در این موزه، آثار مرتبط با تاریخ و فرهنگ ایران جایگاه قابل توجهی دارند و بخش مهمی از مجموعه‌های مربوط به ایران باستان را تشکیل می‌دهند.

میراث تاریخی ایران از دیرباز در موزه‌های بزرگ جهان، از جمله لوور فرانسه، موزه بریتانیا و متروپولیتن نیویورک حضور داشته است و موزه هرمیتاژ نیز یکی از مراکزی است که مجموعه‌ای گسترده از آثار با منشأ ایرانی را نگهداری می‌کند. بخشی از این آثار در پی روابط تجاری و فرهنگی میان ایران و روسیه و بخشی نیز در جریان جنگ‌های ایران و روسیه در دوره فتحعلی‌شاه از کشور خارج شده‌اند.

در کتاب «آثار ایران باستان» نوشته محمدعلی علوی‌کیا نیز اشاره شده است که با شکل‌گیری روابط تجاری و فرهنگی میان ایران و روسیه و همچنین در پی جنگ‌های دو کشور، آثار بسیاری از ایران خارج شد. از جمله نمونه‌های یادشده، انتقال نسخه‌های خطی کتابخانه شیخ صفی‌الدین است که از بزرگ‌ترین کتابخانه‌های ایران در آذربایجان به شمار می‌رفت و در دوره اشغال این منطقه توسط روس‌ها مصادره شد.

در میان کهن‌ترین آثار ایرانی موجود در هرمیتاژ، ۵۵ ظرف سفالی نقاشی‌شده متعلق به تمدن عیلام دیده می‌شود که قدمت آن‌ها به اواخر هزاره چهارم و سوم پیش از میلاد می‌رسد. این آثار در آغاز قرن بیستم میلادی توسط هیأت باستان‌شناسی فرانسه که در ایران فعالیت می‌کرد، به موزه هرمیتاژ اهدا شد.

بخش دیگری از مجموعه ایرانی این موزه به آثار لرستان مربوط به سده‌های سیزدهم تا هشتم پیش از میلاد اختصاص دارد که شامل دستبندها، سنجاق‌ها، پیکره‌های مفرغی و سفالینه‌ها است. همچنین آثاری از عصر آهن، از جمله ظروف سفالی نوع حسنلو و یک ظرف لعاب‌دار سرخ‌رنگ از منطقه املش که توسط آرتور پوپ به این موزه اهدا شده، در هرمیتاژ نگهداری می‌شود.

مجموعه آثار هخامنشی هرمیتاژ نیز شامل قطعه‌ای از نقش‌برجسته‌های تخت‌جمشید است که سر یکی از سربازان «جاویدان» گارد سلطنتی را نشان می‌دهد. این قطعه در سال ۱۹۳۵ میلادی و هم‌زمان با برگزاری نمایشگاه بین‌المللی هنر ایران، از سوی دولت ایران به موزه هرمیتاژ اهدا شده است. همچنین آثاری مانند جام طلایی دسته‌شیردار، جواهرات زرین، گردنبندهای طلا با سنگ‌های نیمه‌قیمتی، پلاکی با تصویر مرد بالدار و پیکره‌های حیوانی در این مجموعه دیده می‌شود.

دوره اشکانی در هرمیتاژ بیشتر با آثار کشف‌شده از شهر باستانی نِسا شناخته می‌شود. این محوطه باستانی که در ترکمنستان کنونی قرار دارد، یکی از نخستین کاخ‌های شاهان اشکانی را در خود جای داده بود و میان سال‌های ۱۹۴۷ تا ۱۹۶۳ میلادی مورد کاوش قرار گرفت. در این مجموعه چهار ریتون عاجی متعلق به قرن دوم پیش از میلاد و چند لوح سفالی تزئینی نگهداری می‌شود. همچنین بیش از ۲۶۰۰ سند اداری مربوط به انبارهای شراب سلطنتی اشکانی در این موزه وجود دارد که از منابع مهم شناخت اقتصاد و تاریخ این دوره به شمار می‌روند.

یکی دیگر از آثار شاخص این بخش، بشقاب نقره‌ای زراندودی با نقش بز کوهی و کتیبه‌ای به زبان پارتی است که در سال ۱۹۹۶ به مجموعه هرمیتاژ افزوده شد. بر اساس این کتیبه، این ظرف در میانه قرن سوم میلادی به نرسه، پسر اردشیر و نایب‌السلطنه ساسانی قفقاز تعلق داشته است.

موزه هرمیتاژ همچنین یکی از بزرگ‌ترین مجموعه‌های ظروف سیمین ساسانی در جهان را در اختیار دارد. این مجموعه شامل چندین ظرف طلایی و ده‌ها ظرف نقره‌ای متعلق به سده‌های سوم تا نهم میلادی است که بسیاری از آن‌ها صحنه‌هایی از شکار شاهانه را به تصویر می‌کشند. بخش مهمی از این آثار در نواحی رودهای کاما و اُب در روسیه کشف شده‌اند.

در کنار این آثار، مجموعه‌ای گسترده از مُهرهای ساسانی نیز در این موزه نگهداری می‌شود که تعداد آن‌ها به بیش از ۱۲۰۰ قطعه می‌رسد. در میان این آثار، مُهر آمتیست ملکه دینگ، همسر یزدگرد دوم، و مهرهایی با کتیبه‌های فارسی میانه دیده می‌شود.

مجموعه سکه‌های ایرانی هرمیتاژ نیز از بخش‌های قابل توجه این موزه است. بیش از سه هزار سکه اشکانی در این مجموعه نگهداری می‌شود که برخی از آن‌ها از نمونه‌های نادر به شمار می‌روند. علاوه بر این، مجموعه سکه‌های ساسانی این موزه نیز بیش از شش هزار قطعه را شامل می‌شود و از غنی‌ترین مجموعه‌های جهان در این حوزه محسوب می‌شود.

هرمیتاژ علاوه بر آثار مرتبط با ایران تاریخی، مجموعه‌ای از آثار هنر و فرهنگ ایرانی در آسیای مرکزی را نیز در خود جای داده است. از جمله این آثار می‌توان به ظروف بلخی و خوارزمی، آثار سغدی، دیوارنگاره‌ها، پیکره‌های گلی و آثار بودایی اشاره کرد.

بخش هنر سغدی در این موزه جایگاه ویژه‌ای دارد و شامل دیوارنگاره‌ها و مجسمه‌هایی است که از محوطه تاریخی پنجکنت در تاجیکستان امروزی به دست آمده‌اند. برخی از این نقاشی‌ها صحنه‌هایی از داستان‌های «پنجاتنترا»، «مهابهاراتا» و روایت‌های حماسی رستم را به تصویر می‌کشند.

امروزه مجموعه آثار ایرانی موزه هرمیتاژ یکی از مهم‌ترین ذخایر هنر ایران باستان در خارج از کشور به شمار می‌رود و مبنای بسیاری از پژوهش‌های علمی در زمینه هنر، فلزکاری و تاریخ ایران پیش از اسلام محسوب می‌شود.