«مقدسی» در قرن چهارم به سمنان آمد و گفت: «سمنان مسجدجامعی نیکو در کنار بازار و استخرهای آب دارد.» جالب اینجاست که پس از هزار سال، سمنان هر سه مورد ذکرشده را دارد. نظام تقسیم آب استخری خاص سمنان که بازمانده نظام تقسیم آب ساسانیان است، در ایران تنها در سمنان وجود دارد. هر روز صبح، کشاورزان سمنانی دست‌کم از هزار سال پیش تاکنون در کنار استخرهای تاریخی این شهر تاریخی گرد هم می‌آیند و روش تقسیم آب را بر طبق سیاق گذشته و بر اساس لوح‌ها، برای آبیاری باغ‌ها و خانه‌باغ‌های درون بافت تاریخی خاص سمنان انجام می‌دهند و هیچ دولتی در کار آن‌ها دخالت نمی‌کند. آن‌ها خود یک موزه زنده تاریخی‌اند؛ اما این شهر موزه‌ای، فاقد یک ساختمان درخور موزه است. وزیر گردشگری نیز در سفر به سمنان در بهمن ۱۴۰۴ به این موضوع انتقاد داشت.

بی‌شک ایجاد شهر موزه‌ای در سمنان باعث زنده شدن سمنان، رشد اقتصاد شهری این شهر و شادی و نشاط مردم می‌شود. در حدود شش سال گذشته، زمینی در کنار اداره فرهنگ و ارشاد که در مالکیت میراث‌فرهنگی است گودبرداری داشت. در طول دو سه سال، بخشی از آن بتن‌ریزی شد و درصدی پیش رفت؛ اما اکنون رها شده و بهانه آن، نبود بودجه است.

نگاه شهرداری سمنان به موزه

شهرداری سمنان در زمان شورای قبل، رویکرد خود در حوزه فرهنگ، تاریخ و گردشگری را نسبت به گذشته بسیار تغییر داد و تصمیم داشت اقتصاد شهری را به سمت گردشگری فرهنگی و تاریخی ببرد. برای همین، «دکتر سید محمد ناظم‌رضوی» را به‌عنوان شهردار انتخاب کرد. ایشان برنامه‌ریزی کرد که بیمارستان تاریخی «تدین» سمنان به «موزه سلامت»، «خانه معماریان» به «موزه کودک» (با وجود استاد «پرویز حقیقت» که زیر نظر «جبار باغچه‌بان» تربیت شده بود، تحصیلاتش در حوزه روان‌شناسی در فرانسه بود و شاهنامه‌پژوه بود)، آب‌انبار محله «کدیور» به موزه آب، و موزه سفال و سرامیک نیز ایجاد شود. ایجاد موزه سفال و سرامیک ازآن‌رو ضرورت داشت که پدر سرامیک ایران، «اسدالله فضل‌الله شعبانی»، اهل سمنان است و صنعت سرامیک هنری به‌وسیله ایشان از آلمان به ایران آمد و زمانی شهر سمنان در دهه هفتاد، شهر سرامیک هنری و سفال ایران بود. پروژه‌ها شروع شد و باعث شد کلی بنا و معماری سنتی بومی دوره قاجار جمع‌آوری شود و معماری سنتی در شهر سمنان زنده شود. حتی خشت که در شهر سمنان داشت از بین می‌رفت، زنده شد و شهر موزه‌ای سمنان که ساختار شهرسازی دوران اسلامی‌اش را حفظ کرده بود، داشت جان می‌گرفت. اما از بخت بد، به کرونا خوردیم و منابع مالی کم شد و دوره شورای قبل نیز به اتمام رسید و فقط موزه آب تکمیل شد. با ورود شورای جدید، از همان ابتدا مشخص شد که آن‌ها برنامه‌ها و برنامه‌ریزی شورای قبل را قبول ندارند و به‌مرور تمام پروژه‌های موزه‌ای شهر سمنان راکد ماند. این در حالی بود که شهرداری در این دوره، منابع بسیار خوبی از جمله مالیات ارزش افزوده را در اختیار داشت.

آموزش‌وپرورش استان سمنان نیز در «چهارراه شهربانی» سمنان، تابلویی بر سردر مدرسه تاریخی «مهران» سمنان به نام «موزه آموزش‌وپرورش سمنان» افراشته است و این ساختمان هم مدت‌هاست رها شده است. در نشست مطبوعاتی رئیس آموزش‌وپرورش شهرستان سمنان، «مراد دوست‌محمدیان»، در برابر این پرسش که «شهر سمنان تاریخ آموزش‌وپرورش بسیار غنی‌ای دارد و شخصیت‌های فرهنگی و تاریخی بسیار مهمی مانند «میرزامحمد قدس»، پدر علم ریاضیات نوین سمنان و… که حتی باعث تحول نظام آموزش‌وپرورش شهرهای اطراف مانند «دامغان» شدند (مانند «ناظم‌التجار» که «مدرسه ناظمیه» دامغان را ساخت، یا «مدرسه منوچهری» که به دست مرحوم «شریعت‌پناهی» ایجاد شد) در حال فراموشی هستند و باید آثار و اسناد تاریخی آن‌ها جمع‌آوری شود و این موزه از لحاظ نرم‌افزاری فعالیت کند»، درباره وضعیت موزه آموزش‌وپرورش سمنان گفت: «این مدرسه در اختیار اداره کل آموزش‌وپرورش سمنان است و ما اختیاری نداریم.» و در برابر این پرسش که «چرا قرار است مدرسه قرآنی ساخته شود و با وجود خانه‌های تاریخی فراوان مانند خانه تاریخی «حجت‌الاسلام محمدابراهیم نجفی» یا «حجت‌الاسلام محمدحسین آقانجفی» در بافت تاریخی سمنان، از آن‌ها استفاده نمی‌کنید؟» گفت: «خیری زمین آن را برعهده گرفته است و سازمان همیاری شهرداری سمنان در حوزه مسئولیت اجتماعی تقبل کرده است آن را بسازد.» می‌خواهم از این جمله آخر مدیر آموزش‌وپرورش سمنان که به مسئولیت اجتماعی اشاره کرده است، استفاده کنم و بپرسم: چگونه می‌توان این موزه‌های نیمه‌کاره را به سامان رساند؟

شهر سمنان کارخانه‌ها و معادن بسیاری دارد که مطمئناً با یک برنامه‌ریزی منسجم از طریق ارگان‌های مربوطه، می‌شود این موزه‌های نیمه‌کاره را به سرانجام رساند. میراث‌فرهنگی استان سمنان می‌تواند از طریق «مالیات سبز»، ظرفیت بازدارندگی و عدم صدور مجوز در حوزه محوطه‌های تاریخی معادن، و انجمن خیرین میراث، پول موزه مرکز استان را تأمین کند. استانی که یکی از بزرگ‌ترین استان‌های ایران از لحاظ وسعت و فرهنگ است، مرکز استان آن ساختمان موزه ندارد و در محور اصلی کریدور ایران قرار گرفته است. این در حالی است که رئیس انجمن خیرین میراث، یک ساختمان‌ساز و برج‌ساز مشهور است و عملکردش در این حوزه نامشخص است. آیا میراث استان سمنان می‌خواهد همان روال گذشته را ادامه دهد و در بیرون شهر به حال خود باشد؟

بیمارستان تدین که اکنون در مالکیت اداره بهداشت و درمان است، از شیر و خورشید یا همان هلال‌احمر سابق به آن‌ها رسیده است. این در حالی است که ساختمان اداری شیر و خورشید سابق، بیمارستان و ساختمان درمانگاه «دکتر سید رضی‌خان صحت طباطبایی» در نزدیکی بیمارستان تدین، همگی در مالکیت هلال‌احمر بوده و در دهه سی، مالکیت زمین و ساخت همه آن‌ها از خیرین بوده است. اکنون هلال‌احمر «بیمارستان امداد فامیلی» و ساختمان اداره شیر و خورشید را اجاره داده است و در راستای مسئولیت اجتماعی و نگهداری تاریخچه درمان شهر که خود بخشی از آن است، باید پول اجاره آن‌ها را جهت تکمیل مرمت بیمارستان تدین اختصاص دهد. علوم پزشکی نیز باید از ظرفیت مالی خیرین، پزشکان بومی و مالیات سبز آن‌ها برای تکمیل آن کمک بگیرد. برای تکمیل تمام این موزه‌ها، راه‌های اجرایی مناسب در این شرایط مالی وجود دارد.

همه این‌ها در صورتی ممکن است که بدنه میراث، شهرداری و فرمانداری سمنان بخواهد و باور داشته باشد که شهر سمنان شهر موزه‌ای شود؛ اما باور ندارد، چون آموزش ندیده‌اند. به قول یک عضو فعال سابق شهر: «ما در زمان ناظم‌رضوی در حوزه شهرداری سمنان یک کار نکردیم و آن هم آموزش در حوزه میراث‌فرهنگی میان مدیران بالا و میانی بود.» نمونه‌اش این‌که در همان دوران ناظم‌رضوی، با کمک «مهندس علی رنگچیان»، طرح موزه مینیاتوری را در کنار «یخچال چوب‌مسجد سمنان»، جایی که شهرداری می‌خواست پارک «شیخ علاءالدوله سمنانی» را ایجاد کند، ارائه کردیم؛ اما با وجود دو سه جلسه، در میان راه متوجه شدیم بدنه معاونت زیربنایی شهرداری سمنان طرح ما را باور ندارد. می‌گفتند این طرح برای شهر سمنان بزرگ است و می‌خواستند همان کار کارمندی و دفتری خود را ادامه دهند: چهار خط بکشند و دو درخت به نام پارک بکارند. همان جا من مأیوس شدم.

موزه آب سمنان اکنون بسته است و استراتژی برای ادامه کار ندارد. خانه معماریان که برای موزه کودک در نظر گرفته شده، متأسفانه نیمه‌کاره رها شده است و می‌توان با واگذاری رایگان آن به بخش خصوصی فرهنگ‌دوست، فعال و معتمد در حوزه کودک و اعطای حق بهره‌برداری بیست‌ساله یا ده‌ساله به‌شرط مرمت، همراه با دادن وام، آن را تکمیل کرد. «گاراژ کلانتر» و «مدرسه حکمت» در کنار آن نیز با واگذاری به صنف هنرمندان تجسمی و سفالگران شهر و اعطای حق بهره‌برداری بیست‌ساله یا ده‌ساله مجانی به‌شرط مرمت و دادن وام کم‌بهره، به‌راحتی قابل‌بهره‌برداری است.

سمنان، شهری که هر محله‌اش یک استخر تاریخی دارد، هر محله باغ و خانه‌باغ دارد، هر محله یک قلعه تاریخی دارد و بافت زنده تاریخی همراه با خانه‌های قدیمی و دالان‌ها و ساباط‌ها. اما ازآنجایی‌که شهر مشاور مرمت نداشته است، کل شهر خلاصه شده است در پروژه «امامزاده یحیی» و پهنه شرقی «مسجد سلطانی» که یک مجموعه کامل است نه فقط امامزاده یحیی و بر مبنای متون شهرسازی کهن بازار و مسجد جامع در کنار کهن دژها ساخته شده‌اند. بازار و مسجد جامع در کنار «کهن‌دژ» ایجاد شده‌اند و سمنان کنونی همان ساختار را حفظ کرده است. جوی آب بازارش که باغ مسجد جامع از طریق استخر «ناسار» آبیاری می‌شود، کوچه «سکت‌العباد» در ضلع غربی مسجد جامع با آن ساختار زیبایش که نمای ایوان و منار مسجد از کوچه مشخص است، و بازار شیخ علاءالدوله غربی که در قسمتی از راه شاهی باستانی مهم کشور بوده است؛ همه نادیده گرفته شده‌اند و موزاییک یا سنگ‌فرش‌کردن جنوب امامزاده یحیی، کل پروژه شهر موزه‌ای زنده ایران شده است!

در کهن‌دژ پایین تکیه، آب‌انبار پایین کهن‌دژ با آن مجموعه تکیه صفوی سمنان و «خانه شمس‌الحکما» با سردر و دالان زیبا قرار دارد؛ خانه‌ای که «آیت‌الله میرزا هاشم میردامادی نجف‌آبادی» در زمان تبعیدش در واقعه «گوهرشاد» در آن سکونت داشت. چندین خانه شناسنامه‌دار مهم دیگر نیز در این بافت وجود دارد که همگی با بی‌توجهی مواجه شده‌اند و خود یک بافت تاریخی و خانه‌موزه هستند.

محله‌های تاریخی مانند «کوش‌مغان»، «لتی‌بار»، «پاچنار» و… هم با وجود قلعه، بافت تاریخی، استخرها و نظام آب، این قابلیت را دارند و در کنار آن، سمنان زمانی محل ضبط چند فیلم سینمایی تاریخی بود: فیلم «وقتی آسمان بشکافد» با بازی «محمدعلی کشاورز»، «فرامرز قریبیان»، «فخری خوروش» و… در «تکیه عباسیه» سمنان، «کاروان‌سرای شاه‌عباسی»، «مسجد سلطانی» و «تکیه پهنه»؛ و فیلم «روز باشکوه» «کیانوش عیاری» در استخرها و بافت خاص دالانی سمنان در کهن‌دژ و خانه‌هایی که اکنون وجود دارند؛ ولی توجهی به آن‌ها نمی‌شود؛ و سریال «عطر گل یاس» با بازی مرحوم «داوود رشیدی» و «اکبر رحمتی» و… در تکیه ناسار و بازار سمنان؛ و بخشی از سریال «کمال تبریزی» با بازی «شهاب حسینی». این مکان‌ها جزو لوکیشن‌های فیلم حساب می‌آیند و بخشی از تاریخچه سینمای ایران هستند.

ساختمان تاریخی «کارخانه نساجی سمنان» نیز با وجود تخریب گسترده، هنوز بخش مهم اداری پارچه‌بافی و منبع آب آن باقی مانده است. این کارخانه در سال ۱۳۱۰ دومین یا سومین کارخانه بزرگ نساجی ایران بود. وسایل قدیم کارخانه طبق شنیده‌ها در سرخه است و این بنا قابلیت زنده شدن دارد.

سمنان می‌تواند با وجود نظام تقسیم آب خاص خود در ایران و زیرساخت‌های ایجاد موزه‌های متعدد، به شهر موزه‌ای خاص ایران تبدیل شود؛ اگر اراده‌ای در مسئولانش و مردم باشد و مانند پروژه منار هزارساله، ایده‌پردازان آن نادیده گرفته نشوند و کنار گذاشته نشوند.

با وجود محوطه کاوش شده «چرمنه» یا به قول سمنانی‌ها «طلین گره» (talin gorah) یعنی گهواره طلایی و سایت تپه سفالی «شاهجوی» که ثبت ملی نشده است با باغ‌های زیبای اطرافشان، این محوطه قابلیت تبدیل‌شدن به سایت موزه را دارد.

امید آنکه روزی، با وجود نظام زنده تقسیم آب سمنان در ایران و بافت‌های تاریخی‌اش، در ورودی و کمربندی شهر بنویسند: «به شهر موزه‌های زنده ایران و نظام تقسیم آب خاص ایران، سمنان خوش آمدید.»