در مهرماه سال ۱۳۴۵، سیل عظیمی در زاوقان جاری شد که به ویرانی حدود دویست خانه و بخشی از بافت تاریخی از جمله یک حمام تاریخی انجامید. پس از آن، برای سیل‌زدگان، خانه‌های سازمانی جدیدی به نام «چهل دستگاه» و مدرسه‌ای به نام «مدرسه انوری» ساخته شد. این اقدامات با همت مرحوم «حسن معتمدی» از فعالان اجتماعی شهر، و مرحوم «اسدالله وفا» رئیس وقت جمعیت شیر و خورشید سرخ ایران (هلال‌احمر فعلی) و هیئت‌مدیره این نهاد صورت گرفت. اکنون خانه‌های آجری و مدرسه باغ زیبای انوری از آن دوران به‌یادگارمانده است.

ازآنجاکه ساختار محله مانند سایر محله‌های سمنان شیب‌دار و عمودی است، سیل، محله را به دونیم تقسیم کرد. مسیر عبور سیل به خیابانی تبدیل شد و این موضوع، ایده کشیدن خیابان را در ذهن مسئولان وقت ایجاد کرد. این خیابان ابتدا «شمس» نام گرفت و امروزه «خیابان امام حسین» نام دارد. این خیابان، شامل خانه‌های کوچک خشتی مربوط به دوره قاجار، خانه‌های آجری، باغ‌ها، آب‌انبارها و یخچال‌های تاریخی در کوچه‌ها و همچنین منظر فرهنگی زیبای مصلای تاریخی شهر بود. پس از سال‌ها از گذشت سیل و ویرانی‌هایش، طرح تعریض خیابان‌های زاوقان از حدود یک دهه پیش آغاز شد. این موضوع در شورای شهر پیشین پیگیری شد؛ اما ازآنجاکه سیاست اعضا بر گردشگری و پیشبرد شهرسازی انسان‌محور استوار بود، برخلاف نظر رئیس کمیسیون عمران و مطالبه فرهنگ‌دوستان برای حفظ ساختار شهری زاوقان، این طرح در سطح بسیار جزئی اجرا شد.
در اردیبهشت ۱۴۰۰، مقاله‌ای در «خبرگزاری مهر» با عنوان «باغشهر و بافت تاریخی سمنان در معرض خطر جدی» منتشر شد. در این مقاله با اشاره به قوانین حفظ کاربری باغ‌ها و زمین‌های کشاورزی مصوب سال ۱۳۷۴، درخواست شد باتوجه‌به وجود باغ‌ها و بافت تاریخی، زاوقان به یک کمربند سبز، پیاده‌راه سبز و قطب گردشگری کشاورزی تبدیل شود. اما با شروع فعالیت شورای شهر جدید و تغییر رویکرد شهرداری به سمت سیاست آسفالت و جدول‌کشی، طرح تعریض خیابان به‌طورجدی در دستور کار قرار گرفت.

فعالان فرهنگی و اجتماعی شهر پیگیری‌های خود را آغاز کردند. این تلاش‌ها در ۲۱ دی‌ماه ۱۴۰۱ به صدور نامه‌ای از سوی اداره میراث‌فرهنگی شهرستان سمنان به اداره کل میراث‌فرهنگی استان انجامید. این نامه، یک مکاتبه مهم برای اطلاع‌رسانی و بررسی بود. درخواست مطرح شده در این نامه این بود که گزارش خانه‌ها و باغ‌های محدوده به وزارت میراث‌فرهنگی ارسال و این آثار ثبت ملی شوند. اما این درخواست تاکنون از سوی اداره کل و معاونت میراث‌فرهنگی استان بی‌پاسخ مانده است.

باوجوداینکه هنوز به خانه‌های خشتی، بافت دالانی و باغ‌های منطقه آسیب جدی وارد نشده، متأسفانه ساختمان‌های چندطبقه در این گذر تاریخی سر برآورده‌اند و حتی منظر فرهنگی مصلای تاریخی شهر نیز در معرض خطر قرار گرفته است. در همین حال شورای شهر کنونی و شهردار قصد دارند با شتاب، این منطقه را بر اساس ذهنیت خود طراحی کنند. اما برای تملک خانه‌های اطراف گذر با ممانعت جدی ساکنان قدیمی و کهن‌سال محله روبه‌رو شده‌اند؛ افرادی که حاضر به ترک محله نیستند و می‌خواهند تا پایان عمر در زادگاه خود بمانند. این مقاومت مردمی باعث شده مدیریت شهری به پیشنهاد کمیسیون عمران به سراغ زمین‌های بزرگ محله برود تا در آنجا برای کهن‌سالان خانه بسازد.
به نظر می‌رسد اعضای شورای فعلی شهر سمنان نه تاریخ را مطالعه کرده‌اند و نه ساختار اجتماعی و فرهنگی را درک می‌کنند. همان کسانی که از تهاجم فرهنگی سخن می‌گویند، با نابودی محله، باغ‌های تاریخی، ساختار اجتماعی و خاطرات گذشته، خود به این تهاجم دامن می‌زنند.

زاوقان، ورودی تاریخی سمنان، با وجود بناهای تاریخی ذکرشده، امامزاده «سیدجلال»، «امامزاده مهدی» (ع) و «امامزاده اشرف»، باغ‌ها، استخر تاریخی آب و جوی‌های جاری، ظرفیت تبدیل‌شدن به یک قطب مهم تاریخی، فرهنگی، مذهبی و گردشگری را دارد. در گذشته، مردم سمنان شب‌های جمعه پیاده از میان باغ‌ها به امامزاده اشرف می‌رفتند، آش نذری می‌پختند و شب را در آنجا اتراق می‌کردند. اما اکنون نه‌تنها این امامزادگان با بناهای قدیمی خود یک مهمان‌سرا برای اقامت ندارند، بلکه زیرساخت‌های فرهنگی و طبیعی زاوقان با این تعریض در حال نابودی است.

حال با این شرایط چه باید کرد؟ مصوبات شورای‌عالی معماری و شهرسازی در مهرماه ۱۴۰۳ تکلیف را روشن کرده است: اداره راه و شهرسازی استان سمنان باید طرح‌های ویژه حفاظت و احیای محدوده بافت‌های تاریخی – فرهنگی را در برنامه‌وبودجه سالانه خود بگنجاند. همچنین، میراث‌فرهنگی، راه و شهرسازی و وزارت کشور باید به ایجاد ساختار اداری حفاظت و احیا در شهرداری‌ها بپردازند که این امر در سمنان محقق شده است. براین‌اساس، اداره راه و شهرسازی استان موظف است طرح ویژه حفاظت و احیای بافت تاریخی را با همکاری شهرداری و از طریق مشاور ذی‌صلاح تدوین و پس از تأیید وزارت میراث‌فرهنگی و گردشگری به اجرا درآورد.

بنابراین، زاوقان تاریخی را که می‌تواند منبع درآمدی مهم برای سمنان در حوزه گردشگری مذهبی و طبیعی در مسیر کریدورهای اصلی سفر در کشور (تهران – مشهد، تبریز – مشهد، قم – مشهد و…) باشد، حفظ کرد. شاید امروز برخی از مردم که خانه‌شان در طرح تعریض ارزش افزوده پیدا کرده، برای این کار عجله داشته باشند؛ اما چند صباح دیگر، درست مانند ماجرای تعریض کهن‌دژ سمنان، همین افراد به کسانی که هویت و معماری محله‌ها را نابود کرده‌اند، ناسزا خواهند گفت. آیندگان، گذشتگانی را که باعث نابودی درآمد پایدار و هویت فرهنگی و تاریخی شهر شده‌اند، نخواهند بخشید.

زاوقان تاریخی، با وجود آنکه بخشی از آن در آخرین سیل بزرگ از میان رفت، هنوز ساختار کهن شهرسازی خود را حفظ کرده و لایه‌های تاریخی پرشماری از دوره‌های ایلخانی، تیموری، قاجار و معماری تاریخ معاصر را در خود دارد. امید است این گنجینه، اسیر خودخواهی و منیت گروهی خاص نشود و نهادهای مسئول (میراث‌فرهنگی، شهرداری، اداره راه و شهرسازی و فرمانداری) به وظایف قانونی خود عمل کنند.

اما مسئله دیگر محیط‌زیست و آب هوای سمنان است که با تعریض کامل درختان قدیمی، از بین می‌روند. ایجاد آپارتمان در کنار بلوار، مانع انتقال هوای خنک باغ‌های غربی شهر به سمنان می‌شوند و بال خنک‌کننده غربی شهر و حتی باغ‌های شهر که ریه تنفسی و خنک‌کننده آن محسوب می‌شوند از کار می‌افتند. این شهر سبز تاریخی با ظرفیت موجود در همین باغ‌ها در کنار بیابان زیست کرده و با تشویق آپارتمان‌سازی به‌جای تشویق احیای باغ، آب‌وهوای شهر دگرگون می‌شود.