بیایید به گذشته‌ سرک بکشیم. سابقه قطع اینترنت در بزنگاه‌های تاریخی، به بیش از ۱۵ سال پیش بازمی‌گردد؛ به خرداد ۱۳۸۸. در آن سال که ۴۰ سال از آغاز دوران اینترنت می‌گذشت، تعداد کاربران ایرانی ۲۵ میلیون و ۶۰۰ هزار نفر و ضریب نفوذ اینترنت ۳۵ درصد بود. بااین‌حال، کندی و اختلال در برقراری ارتباط، انتظار طولانی برای باز شدن سایت‌ها و قطعی‌های پیاپی اینترنت و فیلترینگ شدید پلتفرم‌ها، شکایت مدام کاربران بود.
شاید با گذر زمان و تجربه خاموشی‌های دیجیتال سال‌های گذشته، کمتر کسی به خاطر بیاورد که از شب قبل از انتخابات ریاست جمهوری (شامگاه ۲۱ خرداد ۸۸) سیستم پیامک تا ۱۹ روز قطع شد و پس از وقفه‌ای کوتاه در تیرماه، قطعی دوباره‌ای اعمال شد که سرجمع تا ۴۰ روز ادامه یافت. این اختلال را بگذارید کنار قطع سرویس GPRS (اینترنت همراه) و MMS. اختلال در شبکه‌های ارتباطی در ماه‌های بعد هم ادامه داشت. در آن زمان وزیر وقت ارتباطات پیگیر «شبکه ملی اینترنت» بود و در حاشیه «همایش ملی آینده‌نگاری فناوری ایران ۱۴۰۴» ابراز امیدواری کرد این پروژه تا اواخر سال ۸۹ به اجرا برسد. داستان آشنایی نیست؟ اکنون که آخرین روزهای سال ۱۴۰۴ را به پایان می‌رسانیم و در ناچاری، از «شبکه ملی اطلاعات» برای ارتباط و خبر گرفتن استفاده می‌کنیم، می‌بینیم تغییری در سیاستگذاری‌ها رخ نداده است. یک دهه بعد از حوادث ۸۸، این بار در آبان ۱۳۹۸ سناریو تکرار شد؛ قطعی سراسری شبکه جهانی از شامگاه ۲۵ آبان تا پنج روز بعد که اینترنت خانگی وصل شد. محدودیت‌ها را در هفته‌های بعد استان به استان برداشتند و سیستان‌وبلوچستان بعد از ۱۶ روز آخرین نقطه‌ای بود که به جهان متصل شد. در اعتراضات ۱۴۰۱ هم شاهد اختلال شدید و محدودیت‌های متفاوت در دسترسی به اینترنت در استان‌های مختلف و فیلترینگ شبکه‌های اجتماعی بودیم. از اینها بگذریم و به امسال برگردیم.

جنگ اول؛ بیش از ۱۲ روز قطعی
اولین خاموشی دیجیتال در سال ۱۴۰۴ با وقوع جنگ دوازده‌روزه رقم خورد. از دومین روز حمله اسرائیل (۲۴ خرداد) محدودیت‌های فنی شدید اینترنت آغاز شد و از ۲۸ تا ۳۰ خرداد اینترنت کاملاً قطع شد؛ هرچند کمتر از سه درصد ایرانیان به «اینترنت طبقاتی» دسترسی داشتند.
در تمام آن روزها پاسخ‌های رسمی به مطالبات شهروندان به موقتی و هدفمند بودن محدودیت‌های اعمالی اشاره داشت. مسئولان دلیل این قطعی یا «محدودیت موقتی» را «تأمین امنیت مردم» و «جلوگیری از نفوذ سایبری» اعلام کردند؛ هرچند شماری از منتقدان حوزه اینترنت این بهانه را نپذیرفتند.
«حامد بیدی»، فعال حق اینترنت، پیش‌ازاین به «پیام ما» گفته بود: «در جنگ دوازده‌روزه مسئله حمله سایبری یا مباحث فنی امنیتی نبود؛ این موضوع بارها از سوی خود مسئولان دولت اذعان و تأکید شد. تمام آن روایت‌ها نادقیق و نادرست بودند. قطع اینترنت صرفاً به‌خاطر این بود که افکار عمومی نتواند روایت مستقل خود را پیش ببرد و مشاهدات خود را به اشتراک بگذارد. بنابراین، در هر برهه‌ای که بحرانی به وجود بیاید، هر وقت که صلاح بدانند، خیلی راحت‌تر از قبل اینترنت را به‌صورت کامل قطع خواهند کرد.»
«آرین اقبال»، پژوهشگر شبکه و کارشناس حوزه فناوری اطلاعات، هم چنین نظری داشت:‌ «قطع اینترنت برای دشمن مشکلی ایجاد نمی‌کند و به‌جای افزایش امنیت مردم، به دشمن پیام می‌دهد روی اینترنت داخلی نمی‌توان حساب کرد. مهاجمان حرفه‌ای می‌توانند از مسیرهای جایگزین مانند اینترنت ماهواره‌ای یا اتصال به شبکه کشورهای همسایه به‌راحتی به دسترسی مورد نظر برسند.»
درنهایت، روز ۳۱ خرداد رفته‌رفته اینترنت اپراتورهای ثابت برگشت، اما داده‌های رادار کلادفلر همچنان از اختلال در بعضی پروتکل‌ها خبر می‌داد. برخلاف گفته‌های «ستار هاشمی»، وزیر ارتباطات، درباره بازگشت اینترنت به «وضعیت عادی»، ۱۴ روز بعد از آتش‌بس (چهارم تیر) وضعیت اینترنت اندکی بهبود پیدا کرد، اما مشکلات فنی و محدودیت بر برخی پروتکل‌ها همچنان باقی بود تا التهاب سیاسی بعدی.
با اینکه رؤسای جمهور و وزرای دوره‌های پیشین گفته بودند راه‌اندازی شبکه ملی اطلاعات به‌معنای قطع اینترنت جهانی نیست، تجربه این قطعی و قطعی‌های بعد بار دیگر نشان داد دقیقاً به همین معنی است. در طول این دوره آنچه مردم در دسترس داشتند، شبکه ملی اطلاعات بود. قطع اینترنت بین‌الملل مردم را از ارتباط با جهان و دریافت اطلاعات حیاتی محروم کرد؛ هشدارهای تخلیه ناگهانی محله‌ها که در شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌شد به دست مردم نمی‌رسید، کاربران برای ارتباط با دوستان و وابستگان خود به در بسته خوردند و تا شش ماه بعد که دومین خاموشی دیجیتال سال اتفاق افتاد، درباره خسارت‌های این تصمیم صحبت شد.

اعتراضات دی؛ ۲۱ روز تاریکی
دومین خاموشی سراسری اینترنت، با اعتراضات خون‌بار ۱۸ و ۱۹ دی سر رسید. هنوز زمان زیادی نگذشته که از یاد رفته باشد؛ اینترنت، تلفن‌ و پیامک قطع شد و دیگر هیچ راهی برای ارتباط وجود نداشت. خاموشی چنان بود که حتی در دو روز ۱۸ و ۱۹ دی شبکه ملی اطلاعات هم قطع شده بود و مردم برای انجام کارهای روزمره درمانده بودند. در شرایط قطعی شبکه جهانی و خاموشی دیتاسنترها، پروازها مختل شد، کسب‌و‌کارهای وابسته به اینترنت تعطیل‌ و سرویس‌های خدمات آنلاین و حتی پیام‌رسان‌های داخلی درگیر اختلال شدند. وزارت ارتباطات و فناوری در دومین روز قطع شبکه جهانی اعلام کرد این قطعی از سوی «مراجع امنیتی ذی‌صلاح» و به‌علت «شرایط پیش‌آمده در کشور» اعمال شده است؛ درنهایت میلیون‌ها نفر روزها از دسترسی به شبکه جهانی محروم شدند و صدای ایران خاموش شد.
رسانه‌های جهان این دوره از قطعی اینترنت را یکی از گسترده‌ترین خاموشی‌های ثبت‌شده در جهان توصیف کرده‌اند که حدود ۹۲ میلیون نفر را از اینترنت جهانی جدا کرد. سازمان غیرانتفاعی مدافع حقوق دیجیتالAccess Now در ژانویه ۲۰۲۶ میلادی با انتشار بیانیه‌ای، ایران را یکی از نمونه‌های مهم اعمال خاموشی دیجیتال در جهان معرفی کرد.
قطع شبکه جهانی از ساعت ۲۰ پنجشنبه ۱۸ دی تا ساعت ۱۴ سه‌شنبه ۷ بهمن ۱۴۰۴ ادامه یافت. در این بازه دسترسی به اینترنت بین‌الملل و بسیاری از سرویس‌های داخلی به‌طور کامل قطع شد. بعد از حدود ۲۰ روز قطع ارتباط با جهان، از ۸ بهمن به‌بعد امکان اتصال محدود با استفاده از فیلترشکن‌ها فراهم شد، اما وضعیت اینترنت هیچ‌وقت به قبل از اعتراضات برنگشت.
به‌گفته وزیر ارتباطات، در این مدت اقتصاد دیجیتال -که حدود ۱۰ میلیون نفر در آن شاغل‌اند- روزانه حدود ۵۰۰ میلیارد تومان و ‌اقتصاد کلان کشور نزدیک به پنج هزار میلیارد تومان زیان دید.
طبق گزارش انجمن تجارت الکترونیک از ۸ بهمن تا یک ماه بعد (وقوع سومین خاموشی)، اختلال‌ها به‌صورت انتخابی روی پورت‌های خاص و دیتاسنترهای مشخص ادامه پیدا کرد و پایداری شبکه به‌شدت کاهش یافت. کارشناسان شبکه در آن روزها می‌گفتند این بدترین، طولانی‌ترین و شدیدترین قطعی اینترنتی است که تاکنون تجربه کرده‌اند. آنها پیش‌بینی نمی‌کردند دومین جنگ سال ۱۴۰۴ بلافاصله پس از دومین قطعی اینترنت رخ دهد؛ هرچند طبق الگوی رفتاری مدیران سیاسی در دوره‌های گذشته، از بستن شریان‌های ارتباط دیجیتال درصورت وقوع درگیری نظامی اطمینان داشتند.

جنگ دوم؛ خاموشی مطلق
در آخرین هفته اسفند قطعی اینترنت، همراه جنگ، به سومین هفته رسیده است. مثل جنگ دوازده‌روزه، کاربران در روزهای بمباران نگران‌اند در نبود اینترنت، از هشدارهای تخلیه باخبر نشوند. در همین حال، تجربه مشترک آنها از «شبکه ملی اطلاعات» ارتباطی کُند و پراختلال است. در قطعی فعلی (پس از حملات ۹ اسفند) اتصال کشور به حدود یک درصد سطح معمول سقوط کرد، اما از ساعت ۱۶ یکشنبه (۲۴ اسفند) وضعیت باز هم تغییر کرده است.
این آخرین خبری است که درباره اینترنت داریم، چراکه از آن زمان وی‌پی‌ان‌ها از کار افتاده است: براساس بررسی «نت‌بلاکس»، نهاد مانیتورینگ اینترنت از عصر یکشنبه اتصال یک درصدی ایران به اینترنت بین‌الملل قطع شده و خاموشی شبکه جهانی در ایران تقریباً صد درصدی است. نت‌بلاکس پیش از این اعلام کرده بود سطح دسترسی یک درصدی به اینترنت در ایران به‌واسطه لیست سفید، یا همان «سیم‌کارت سفید» برقرار است، اما در شانزدهمین روز قطعی اینترنت وقوع اختلال در یکی از شبکه‌‌های مهم مخابراتی این اتصال یک درصدی را قطع کرده است.
در میان ویرانی جنگ، درباره خسارت‌های این قطعی بزرگ که بیش از ۴۰۰ ساعت از آن می‌گذرد، هنوز اطلاعات دقیقی نداریم؛ اما پیداست کسب‌وکارهای کوچک از کار و درآمدزایی بازمانده‌اند؛ چه آنکه صادرکنندگان کالا و ناوگان حمل‌ونقل هم در این جنگ و خاموشی به بن‌بست خورده‌اند.
آخرین اظهارنظر رسمی درباره این موضوع مربوط به «سیدعباس عراقچی»، وزیر امور خارجه است. روز یکشنبه، ۲۴ اسفند، وقتی «مارگارت برنان» در شبکه CBS در مصاحبه‌ای آنلاین از عراقچی درباره اینکه مردم به اینترنت آزاد دسترسی ندارند پرسید، او چنین دلیلی آورد: «چون من صدای مردم ایران هستم و باید از حقوق آنها دفاع کنم. به همین دلیل، به اینترنت دسترسی دارم تا صدای ما توسط جامعه بین‌المللی شنیده شود. اینترنت به‌دلایل امنیتی بسته شده است، چون ما تحت حمله و تجاوز هستیم و باید هر کاری برای حفاظت از مردم خود انجام دهیم. در هر کشوری در زمان جنگ اقدامات فوری از‌این‌دست اتخاذ می‌شود.»
با این‌همه مطالبه مردم همچنان برقراری دوباره اتصال جهانی است. نامه «درخواست اتصال مجدد اینترنت برای همه مردم» در پلتفرم کارزار تاکنون بیش از ۲۱ هزار امضا گرفته و در نبود دسترسی به شبکه جهانی و امکان جست‌وجو هر ساعت بر شمار امضاکنندگان افزوده می‌شود. این نامه ۱۲ اسفند توسط «گروهی از کاربران، توسعه‌هندگان و خبرنگاران» خطاب به رئیس شورای‌عالی امنیت ملی، رئیس‌جمهور و وزیر ارتباطات نوشته شده است: «… کشورمان در سایه جنگ قرار گرفته و این موضوع قابل درک است که برخورد با شرایط جنگی پروتکل و شرایط مرتبط با خود را دارد، اما لازم به ذکر است که در چنین شرایطی، دسترسی به عزیزان، دوستان، آشنایان و همچنین جلوگیری از پخش اخبار جعلی و نشر اکاذیب از طریق اینترنت نیازی اساسی برای همه آحاد ملت ایران است. از همین رو، تقاضا داریم درصورت صلاحدید، وضعیت اینترنت به حالت عادی خود بازگردد.»
کاربران به‌ناچار از پیام‌رسان‌های بومی استفاده می‌کنند، اما این پلتفرم‌ها هم به‌دلیل محدودیت در ارسال فایل، کندی و قطعی‌های مکرر به نیاز کاربران پاسخ نمی‌دهند. طبق تجربه‌های قبلی خاموشی‌ها و نتایج نظرسنجی‌ها، مردم با شبکه ملی اطلاعات یا همان اینترنت ملی کنار نیامده‌اند و به‌محض اتصال مجدد یا به‌کارافتادن وی‌پی‌ان‌ها، فعالیت در پلتفرم‌های خارجی را از سر می‌‌گیرند و استفاده از پیام‌رسان‌های بومی باز به کمترین حد می‌رسد؛ همین می‌تواند پیام روشنی برای تصمیم‌گیران باشد، اما هنوز نمی‌دانیم تا اتصال دوباره به جهان چقدر باید صبر کنیم.
در دیتابیس جهانی وقوع سه خاموشی بزرگ ایران در کمتر از یک سال ثبت شده و کاربران ایرانی در سه مقطع از اینترنت جهانی جدا افتاده‌اند، اتصال آنها به حدود یک تا سه درصد سطح عادی و حتی به نزدیک صفر سقوط کرده است. در سالی که گذشت، خاموشی دیجیتال در دی و اسفند از نظر طول مدت و استمرار تقریباً بی‌سابقه‌ بود. در تمام این روزهای خاموشی در سال ۱۴۰۴ که تا ۲۹ اسفند به بیش از ۶۰ روز قطعی مدام شبکه جهانی در سراسر کشور می‌رسد، صدای میلیون‌ها شهروند خاموش شد.