زمانی در تمام خانه‌های دزفول با پایین رفتن از چند پله بلند انگار وارد شهری پنهان می‌شدی. شهری زیر شهری دیگر، شهری دستکند و بی‌نیاز از تجهیزات مدرن. شوادان‌ها منفرد نبودند و با کانال‌هایی به‌نام «تال»‌ به هم متصل می‌شدند و شبکه‌ای زیرزمینی شکل می‌دادند. تا جایی‌که در دوران جنگ، زندگی اصلی در آن جریان داشت تا مردم از خطر توپ و موشک دشمن در امان بمانند. این سازه تا سال‌های اخیر به فراموشی سپرده شده بود و بیشتر آنها با خاک و زباله پر شده بودند. اما این سازه حالا دوباره مورد توجه میراث‌فرهنگی قرار گرفته است تا بلکه حداقل بخشی از آنها حفظ شوند.

در پی ایجاد کاربری برای حفظ شوادان‌ها هستیم

«حمید خادم»، سرپرست میراث‌فرهنگی دزفول، در گفت‌وگو با «پیام ما» درباره احیای و حفظ این سازه‌ها می‌گوید: «بسیاری از این شوادان‌ها در خانه‌های مسکونی قرار گرفته‌اند؛ برای همین میراث‌فرهنگی به آنها دسترسی ندارد. اما در پی ایجاد کاربری برای شوادان‌هایی که در مناطق قابل‌بازدید مانند خانه‌های تاریخی و مساجد وجود دارند، هستیم. بعضی از آنها تبدیل به فضاهای خدماتی مانند رستوران‌های سنتی و بعضی به فضاهای فرهنگی مثل موزه و گالری می‌شوند. تمام تلاش ما این است که بتوانیم این زیرزمین‌ها را به‌عنوان یکی از فضاهای کالبدی معماری شهرستان دزفول به همگان نشان دهیم.»

خادم درباره نقش شوادان‌ها در زمان جنگ می‌گوید: «این سازه‌ها به‌دلیل سقف‌های ضخیم سنگی و عمق زیاد، به ایمن‌ترین پناهگاه‌ها برای در امان ماندن از بمباران و موشک تبدیل شده بودند. همچنین، چون این شوادان‌ها به هم متصل بودند، مردم می‌توانستند بدون خروج از فضای امن، در زیر شهر جابه‌جا شوند. همین ویژگی جان هزاران نفر را نجات داد.»

او ادامه می‌دهد: «پس از جنگ و در حال حاضر، بعضی آن را به انباری تبدیل کرده‌اند و بعضی بنا به ذوق و سلیقه خود از آن استفاده می‌کنند؛ زیرا در گرمای سوزان تابستان سرمایی مطبوع و در زمستان گرمایی مناسب دارد.»

مالکیت شوادان‌ها در اختیاران صاحبان خانه است

او درباره ثبت ملی شوادان‌ها می‌گوید: «هر ملکی که ثبت ملکی می‌شود، شوادان هم به‌عنوان قسمتی از بنا ثبت ملی می‌شود. درواقع، شوادان‌ها به‌تنهایی ثبت ملی نشده‌اند. شوادان‌ها هرکدام وسعت و گستردگی متفاوتی دارند و همه مشابه یکدیگر نیستند.»

خادم درباره تعلق شوادان‌ها به سازمان میراث‌فرهنگی می‌گوید: «مالکیت شوادان‌ها نیز به صاحب خانه تعلق دارد و جزئی از خانه است و جداگانه نمی‌تواند به سازمان میراث‌فرهنگی تعلق گیرد. اگر خانه‌هایی، مانند خانه تاریخی گلچین، متعلق به میراث‌فرهنگی باشد، شوادان آن هم به ما تعلق می‌گیرد. هیچ‌کس به‌جز مالک خانه نمی‌تواند ادعایی بر آن داشته باشد.»

شوادان‌ها سازنده شهری زیرزمینی

اولین برخورد من با شوادان شب‌هنگام دومین شب سفر رسانه‌ای به خوزستان بود. در یکی از خانه‌های تاریخی با قدمتی از دوران صفویه، دری رو به زیرزمین در مقابلمان باز شد و دعوت شدیم تا از آن پایین رویم. پله‌ها بلند و تیز بودند و من با تمام احتیاط قدم برمی‌داشتم؛ زیرا هر لحظه غفلت می‌توانست به‌بهای گزافی تمام شود. اما همین که به پله آخر رسیدم، انگار دروازه‌ای به دنیایی دیگر به رویم گشوده شد. شهری زیرزمینی، با سنگ‌های کنگلومرایی که برخلاف گرمای سوزان سطح زمین، هوایی مطبوع و دلنشین داشت.

این سازه‌ها را شوادان می‌نامند. شوادان‌ها واکنشی بودند به گرمای خرماپز دزفول و شوشتر. در این سازه‌های زیرزمینی که در عمق ۵ تا ۱۲ متری زمین حفر شده‌اند، بسته به وسعت آنها، دما بین ۱۸ تا ۲۵ درجه نوسان دارد؛ این یعنی هوایی دلچسب در گرم‌ترین زمان‌های سال. البته نباید گمان کنیم شوادان‌ها تنها یک اتاقک بزرگ برای فرار از گرما بوده‌اند، بلکه اجزای مختلف آن نشان از پویایی زندگی در این مکان دارد.

اولین بخشی که بعد از آن پله‌‌ها با شیب تند رسیدم، پله‌پهن یا پاگرد بود؛ جایی برای نشستن و استراحت موقت تا به‌سلامت به صحن اصلی برسی. صحن شوادان تالاری مرکزی‌ است و سایر فضاها به آن متصل می‌شوند. اطراف آن، اتاقک‌هایی با نام «کٌت» وجود دارد، جایی که محل استراحت خانواده‌ها بود و وسایل زندگی هم در آنجا وجود داشت. در بالای سرمان نیز کانال‌هایی عمودی وجود داشتند که نور و هوا از آن وارد می‌شدند.

زندگی زیرزمینی اجتماعی

اما این شوادان‌ها محدود به خود نیستند، بلکه توسط کانال‌هایی افقی به‌نام تال به یکدیگر متصل می‌شوند. البته این شوادان‌‌ها از ابتدا به هم متصل نبودند، بلکه با گذشت زمان و رشد شهر به‌تدریج و عمداً به ‌یکدیگر راه پیدا کردند. در مقاله «جستاری در گونه‌شناسی شوادان‌های دستکند دزفول» در سال ۱۴۰۱ درباره تال‌ها می‌‌نویسد: «برخی صاحب‌خانه‌ها در شوادان‌های خود تونلی به شوادان‌های همسایه حفر می‌کردند و شبکه‌ای ارتباطی تشکیل می‌دادند. درحقیقت، تال‌ها شبکه‌ای ارتباطی بین اعضای فامیل، همسایگان و گاه چند محله بودند. البته حفر تال هزینه‌بر بود و افراد با توان مالی بالاتر از این امکان استفاده می‌کردند. امروزه اما عمده این راه‌ها مسدود شده‌اند.»

مقاله «بررسی الگوهای پایداری در معماری کویری ایران» درباره اثرات اجتماعی این سازه توضیح می‌دهد: «مطالعات معماری نشان می‌دهند شوادان‌ها با تال‌ها و راهروهای زیرزمینی‌شان، فضای اجتماعی مشترکی خلق می‌کردند. این کانال‌های افقی نه‌فقط به‌منظور گردش هوا بلکه برای اتصال خانوارها و محله‌ها به یکدیگر ایجاد می‌شدند، طوری‌که مردم می‌توانستند بدون بیرون رفتن از فضای خنک، میان خانه‌ها حرکت کنند و با هم در تعامل باشند. این ساختار سبب شکل‌گیری نوعی «زندگی زیرزمینی اجتماعی» شد که خود یک پدیده فرهنگی منحصر به این منطقه است.»

صفویه، قاجار، پهلوی اوج استفاده از شوادان‌ها

شوادان‌ها سازه‌هایی قدیمی هستند و هدف اولیه‌شان رسیدن به آسایش اقلیمی در فصول گرم و سرد سال بوده‌ است. مقاله «بررسی معماری پناهگاه‌های زمینی و نقش آن در شکل‌گیری زیستگاه‌های زیرزمینی»(۲۰۲۱) می‌نویسد: «اطلاعات کافی درباره تاریخ دقیق استفاده از شوادان‌ها وجود ندارد. اما به ‌نظر می‌رسد این سازه‌ها هم‌زمان با شکل‌گیری هسته اولیه شهرهای شوشتر و دزفول شکل گرفته‌اند. مشاهده شوادان‌ها در بناهای تاریخی مانند مسجد جامع دزفول (در سده‌های نخست اسلامی) از این نظر پشتیبانی می‌کند.»

حتی متون تاریخی مانند «تذکره شوشتر» نشان می‌دهند در دوران صفویه، استفاده از شوادان‌ها رونق گرفت. در این کتاب ذکر می‌شود که پیش از آن، مردم در خانه‌های گلی زندگی می‌کردند، اما با افزایش دما و حرارت ساختن شوادان‌ها ضرورت یافت. مقاله «استراتژی‌های سرمایش غیرفعال زیرزمینی و نیمه‌زیرزمینی در اقلیم گرم ایران» نیز نشان می‌دهد اوج استفاده از این سازه‌ها در دوره‌های قاجار و پهلوی بود؛ به‌طوری‌که در هر خانه‌ای از بافت قدیم این شهرها، شوادان دیده می‌شد. اگرچه بیشترین نمونه‌های باقیمانده شوادان‌ها مربوط به دوره‌های صفوی، قاجار و پهلوی اول است، اما این به‌معنای نوظهور بودن آنها نیست؛ بلکه نشان‌دهنده تداوم الگویی قدیمی در طول قرن‌هاست.

پایداری جنس زمین، دلیل احداث شوادان‌ها

اما پیشینیان ما چگونه توانسته‌اند بدون تجهیزات مدرن چنین سازه‌های زیرزمینی وسیعی به‌ وجود آورند؟ شوادان‌ها همان ساختار و بافت طبیعی خود را دارند و با ورود به آن بافت سنگی کتگلومرا بدون هیچ افزوده‌ای مشاهده می‌شود. درباره نحوه ساخت شوادان‌ها مقاله «نقش خاک و ویژگی‌های زمین در معماری بومی ایران و مدیریت انرژی و پایداری» در سال ۲۰۱۶ می‌نویسد: «شوادان‌ها در مناطقی با خاک و سنگ قابل‌حفاری (عمدتاً خاک/کنگلومرا و لایه‌های نرم‌تر) با حفاری مستقیم در دل زمین ایجاد می‌شدند. در این حفاری‌ها از مصالح مصنوعی برای ساخت دیوار و سقف استفاده نمی‌شد؛ زیرا جنس زمین آنقدر پایدار بود که حفر مستقیم در آن پایدار می‌ماند و نیازی به سازه نگهدارنده نداشت. فقط در بخش‌هایی که لازم بود، قسمت‌هایی از دیواره با گچ پوشانده می‌شد تا صاف‌تر و قابل‌استفاده شود.»

قمش‌ها و رودخانه‌ها، سیستم تهویه شوادان‌ها

شوادان‌ها با سیستم‌های آبی منطقه نیز پیوند داشتند. مقاله «شوادان، فضایی برای آسایش اقلیمی» می‌نویسد: «قُمِش، از اندام‌های شهری آبرسان در دزفول، به‌شکل کانال‌هایی برای عبور آب از رودخانه به‌سمت شهر ساخته می‌شد. این کانال‌ها از عمق بیش از ۱۲ متری زمین از زیر بافت مسکونی و شوادان‌ها عبور می‌کردند و امکان دسترسی به آب را فراهم می‌کردند. علاوه‌برآن، حرکت آب رودخانه دز در زیر شوادان‌ها، به تلطیف هوای آنها کمک شایانی می‌کرد. کانال‌های افقی (تال‌ها) شوادان خانه‌ها را به دیواره ساحلی رود دز متصل می‌کردند و نسیم خنک رودخانه نیز به داخل آنها جاری می‌شد که ویژگی خنک‌کننده شوادان‌ها را ارتقا می‌بخشید.»

همچنین مقاله «بررسی معماری پناهگاه‌های زمینی و نقش آن در شکل‌گیری زیستگاه‌های زیرزمینی»(۲۰۲۱) در بخشی دیگر می‌نویسد: «خانه‌هایی که در نزدیکی رودخانه یا قمش قرار داشتند، تال‌ به آنها راه داشت و به جریان و کوران هوای خنک کمک می‌کرد.»

امروزه با ورود یخچال و کولر، نقش حیاتی شوادان‌ها کمرنگ شده و بسیاری از آنها متروکه‌اند. هرچند برخی بازسازی شده‌اند، اما دیگر آن بزرگی و راهیابی به همدیگر را ندارند و تنها خاطره‌ای از مهندسی هوشمند و زندگی زیرزمینی شهرهای کهن باقی مانده است. حال امید است با جلب توجه وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی به این سازه، قدم‌های مؤثری در حفظ و نگهداری این بناهای منحصربه‌فرد برداشته شود.