«دهدشت» یکی از مهم‌ترین شهرهای جنوب‌غرب ایران در دوران اسلامی بود که در دوره صفوی به اهمیت و شکوفایی قابل‌توجهی رسید. این شهر در آن دوره دارالملک و حاکم‌نشین ولایت بزرگ «کهگیلویه» بود؛ ولایتی که محدوده وسیعی از حوزه کوره «ارجان» در سده‌های پیشین را دربرمی‌گرفت. «دهدشت» در دوره شکوفایی خود ویژگی‌های یک شهر کامل را داشت و از مراکز مهم سیاسی، اجتماعی و اقتصادی منطقه محسوب می‌شد.

با وجود این اهمیت، روند زوال شهر از دوره صفوی آغاز شد و تا دوره قاجار ادامه پیدا کرد. جنگ‌ها، شورش‌ها و غارت‌های پی‌درپی، ناامنی، تخریب شبکه‌های ارتباطی، کاهش رونق تجاری، افزایش مالیات و وخامت شرایط اقتصادی از جمله عواملی بودند که به‌تدریج زمینه افول شهر و خالی‌شدن آن از سکنه را فراهم کردند. براساس مطالعات تاریخی، فروپاشی نهایی و پایان حیات سیاسی و اجتماعی «دهدشت» به نیمه پایانی دوره قاجار بازمی‌گردد.

کشف لایه‌های پیش از تاریخ

«ذبیح‌الله مسعودی‌نیا»، سرپرست نخستین کاوش‌های باستان‌شناسی در بافت تاریخی «دهدشت»، با اشاره به کشف لایه‌های پیش از تاریخ در این محوطه، این یافته را دستاوردی مهم برای شناخت گذشته شهر می‌داند.

او با اشاره به ابهام‌های موجود درباره توالی فرهنگی و دوره‌های استقراری «دهدشت» می‌گوید: «پیش از آغاز این طرح، بسیاری از محققان معتقد بودند این شهر متعلق به دوره صفویه است و تاکنون نیز فعالیت پژوهشی باستان‌شناسی در قالب کاوش علمی در شهر تاریخی دهدشت انجام نشده بود. ازاین‌رو، پروژه اخیر نخستین کاوش علمی در این محوطه به شمار می‌رود.»

مسعودی‌نیا توضیح می‌دهد: «لایه‌های بالایی محوطه متعلق به دوره‌های میانه و متأخر اسلامی است، اما پس از برداشتن این لایه‌ها، تیم کاوش با لایه‌های پیش از تاریخ مواجه شد. براساس مطالعات اولیه، این لایه‌ها به هزاره پنجم پیش از میلاد و فرهنگ‌های موسوم به سوزیانای میانی و سوزیانای جدید تعلق دارند.»

به گفته او، این یافته نشان می‌دهد در این بخش از «دهدشت»، روستایی متعلق به اواخر دوره نوسنگی و اوایل دوره مس‌سنگی وجود داشته که تاکنون اطلاعی از آن در دست نبود. شواهدی از هزاره‌های ششم و پنجم پیش از میلاد، از جمله بقایای سفال و مواد فرهنگی، نیز در جریان کاوش به دست آمده است.

تپه باستانی زیر شهر کنونی

سرپرست کاوش‌های باستان‌شناسی «دهدشت» با استناد به تصاویر هوایی سال ۱۳۳۵ می‌گوید: «در اطراف کاروانسرای موجود در محدوده مورد بررسی، تپه‌ای باستانی وجود داشته که متأسفانه در نتیجه ساخت‌وسازهای شهری از بین رفته است. شواهد به‌دست‌آمده از کاوش اخیر نشان می‌دهد بقایای همان استقرار دوره نوسنگی در زیر بخش‌هایی از شهر کنونی قرار دارد.»

او درباره اهمیت این مطالعات می‌گوید: «برخلاف تصور عمومی، باستان‌شناسی صرفاً کندن خاک نیست؛ باستان‌شناسان لایه‌های خاک را مانند برگه‌های یک کتاب ورق می‌زنند تا هویت فرهنگی محوطه را بازشناسی کنند.»

مسعودی‌نیا همچنین با اشاره به کاوش‌های تعیین عرصه و حریم محوطه می‌افزاید: «این مطالعات براساس یافته‌های باستان‌شناسی و مواد فرهنگی کشف‌شده انجام شده و اکنون درک روشن‌تری از گستره تپه باستانی زیرین شهر دهدشت وجود دارد. خیابان‌ها، خانه‌های مسکونی و کوچه‌های کنونی شهر دهدشت عموماً بر روی بدنه همین تپه باستانی شکل گرفته‌اند.»

کاوش‌های باستان‌شناسی بافت تاریخی «دهدشت» یا «بلادشاپور» در سال ۱۴۰۴ انجام شد و در پایان آن، سرپرست کاوش از کشف شواهدی خبر داد که قدمت استقرار در این محدوده را به هزاره پنجم پیش از میلاد، یعنی حدود هفت هزار سال پیش، بازمی‌گرداند.

بافت قدیمی «دهدشت» یا «بلادشاپور» با حدود ۴۵ هکتار وسعت، یکی از بزرگ‌ترین بافت‌های تاریخی کشور به شمار می‌آمد، اما در نتیجه توسعه شهرنشینی بخش‌هایی از آن تخریب شده و اکنون حدود ۳۷ هکتار از این بافت باقی مانده است. این بافت تاریخی که پیش از این متعلق به دوره صفوی پیش‌بینی می‌شد، در ۲۷ مرداد ۱۳۶۴ با شماره ۱۶۸۹ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

احیای دهدشت؛ میراث تاریخی در مسیر توسعه گردشگری

همزمان با آشکارشدن یافته‌های تازه باستان‌شناسی در بافت تاریخی «دهدشت» و مشخص‌شدن پیشینه‌ای چندهزارساله برای این محدوده، موضوع احیا، مرمت و ساماندهی «بلادشاپور» نیز بیش از گذشته مورد توجه مسئولان محلی قرار گرفته است. مسئولان معتقدند این بافت تاریخی در صورت حفاظت اصولی و فراهم‌شدن زیرساخت‌های لازم، می‌تواند علاوه‌بر صیانت از هویت تاریخی و فرهنگی منطقه، به یکی از ظرفیت‌های مهم گردشگری و اقتصادی «کهگیلویه» تبدیل شود.

«سید ایرج کاظمی‌جو»، فرماندار شهرستان کهگیلویه، با تأکید بر ضرورت اولویت‌بخشی به پروژه احیا و ساماندهی بافت تاریخی «دهدشت» می‌گوید: «این مجموعه از ظرفیت‌های راهبردی شهرستان برای توسعه گردشگری، ایجاد اشتغال و رونق اقتصادی منطقه است و باید با نگاه ویژه‌ای مورد توجه قرار گیرد.»

او می‌افزاید: «توجه به بافت تاریخی دهدشت به‌عنوان یکی از ظرفیت‌های کلیدی در پیشبرد اهداف توسعه گردشگری و تقویت اقتصاد محلی ضروری است و حفاظت و احیای این مجموعه می‌تواند زمینه حضور بیشتر گردشگران و شکل‌گیری فعالیت‌های اقتصادی مرتبط با گردشگری را فراهم کند.»

فرماندار کهگیلویه با تأکید بر اینکه بافت تاریخی «دهدشت» تنها یک مجموعه معماری و تاریخی نیست، می‌گوید: «این بافت می‌تواند به موتور محرک اشتغال و جذب سرمایه در منطقه تبدیل شود. احیا و مرمت اصولی آن نقشی تعیین‌کننده در معرفی هویت فرهنگی کهگیلویه و افزایش ماندگاری گردشگران خواهد داشت و ساماندهی این مجموعه می‌تواند زمینه مناسبی برای رونق کسب‌وکارهای محلی و تحقق الگوی توسعه پایدار در شهرستان فراهم کند.»

کاظمی‌جو با اشاره به ضرورت رفع مشکلات زیرساختی ادامه می‌دهد: «بهره‌برداری حداکثری از ظرفیت‌های تاریخی دهدشت بدون تکمیل زیرساخت‌های رفاهی و گردشگری امکان‌پذیر نیست و برای تبدیل این مجموعه به یک مقصد گردشگری باید نیازهای اساسی آن در حوزه دسترسی، خدمات و امکانات گردشگری برطرف شود.»

او تأکید می‌کند: «توسعه این زیرساخت‌ها علاوه‌بر آنکه به معرفی بهتر ظرفیت‌های تاریخی و گردشگری کهگیلویه در سطح ملی کمک می‌کند، می‌تواند زمینه‌ساز ایجاد فرصت‌های شغلی جدید و تحرک اقتصادی در شهرستان باشد.»

فرماندار کهگیلویه همچنین به پیگیری‌های انجام‌شده در سطح استان و ملی اشاره می‌کند و می‌گوید: «مدیریت ارشد استان و نمایندگان مجلس در سطح ملی پیگیری‌های مستمری برای پیشبرد این پروژه داشته‌اند و رایزنی‌های اخیر با وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و همچنین پیگیری مصوبات سفر مقام عالی وزارت به استان، می‌تواند روند اجرایی پروژه احیا و ساماندهی بافت تاریخی دهدشت را سرعت ببخشد.»

کاظمی‌جو با ابراز امیدواری نسبت به تأمین به‌موقع اعتبارات و تخصیص منابع مورد نیاز، بر چشم‌انداز تبدیل «دهدشت» به یکی از قطب‌های گردشگری جنوب کشور تأکید می‌کند؛ ظرفیتی که به گفته او می‌تواند در کنار حفاظت از میراث تاریخی، به تقویت اقتصاد محلی و افزایش اشتغال در منطقه نیز منجر شود.

اکنون کشف لایه‌های هفت‌هزارساله در زیر بافت تاریخی «دهدشت»، اهمیت این محوطه را بیش از گذشته آشکار کرده است. شهری که پیش از این بیشتر با دوره صفوی و جایگاه آن در ساختار سیاسی و اقتصادی «کهگیلویه» شناخته می‌شد، حالا شواهدی از استقرار انسانی در هزاره پنجم پیش از میلاد را نیز در خود جای داده است.

این یافته‌ها اهمیت حفاظت از عرصه و حریم بافت تاریخی و لایه‌های زیرین آن را دوچندان می‌کند. اگر روند مرمت و ساماندهی بافت باقی‌مانده همراه با حفاظت از شواهد باستان‌شناختی و تکمیل زیرساخت‌های گردشگری دنبال شود، «دهدشت» می‌تواند علاوه‌بر بازشناسی هویت تاریخی خود، به یکی از مقصدهای مهم گردشگری فرهنگی در جنوب‌غرب ایران تبدیل شود.