گودبرداری انجام‌شده در محدوده مجموعه زندیه، در مجاورت برخی از مهم‌ترین بناهای تاریخی شیراز، از جمله عمارت نقاره‌خانه، بازار وکیل، ضرابخانه و جبه‌خانه صورت گرفته است؛ محدوده‌ای که هرگونه مداخله عمرانی در آن با حساسیت‌های جدی میراث فرهنگی همراه است. از همین رو، ورود شهرداری به این محدوده بار دیگر با اعتراض فعالان میراث فرهنگی و مسئولان اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان فارس مواجه شده است.

اهمیت تاریخی این محدوده ایجاب می‌کند هرگونه گودبرداری، عملیات عمرانی یا دخل‌وتصرف با هماهنگی و نظارت میراث فرهنگی انجام شود؛ چراکه در زیر لایه‌های شهری امروز، احتمال وجود شواهد و بقایای تاریخی همچنان وجود دارد و هر عملیات بدون نظارت می‌تواند به این لایه‌های ناشناخته آسیب وارد کند.

حفر یک گودی عمیق

گودی عمیقی در ضلع شمالی بازار وکیل ایجاد شده که همچنان دست‌نخورده باقی مانده است. از سوی دیگر، عملیات گودبرداری به‌دلیل اعتراض‌های اداره‌کل میراث فرهنگی استان فارس و کنشگران میراث فرهنگی فعلاً متوقف شده است؛ اما شهرداری شیراز ثابت کرده است به‌محض اینکه فرصت را مغتنم ببیند، مجدداً به فعالیت‌های خود بازمی‌گردد.

اداره‌کل میراث فرهنگی استان فارس نیز بارها با پروژه‌ها و طرح‌هایی که تخریب یا آسیب به بافت تاریخی و آثار باستانی شیراز را به همراه دارد، موافقت کرده است.

«محمدمهدی کلانتری»، دبیر پویش حفاظت از بافت‌های تاریخی، به خبرنگار «پیام ما» می‌گوید: «عملیات گودبرداری در محدوده پشتی بازار وکیل صورت گرفته که به‌موجب آن یک گودی عمیق ایجاد شده و در جریان این عملیات، تعدادی سازه نیز در زیر زمین پیدا شده است.»

او می‌افزاید: «موضوع دیگری که باید به آن توجه کرد، اتفاقی است که در بافت تاریخی ۳۶۰ هکتاری ثبت ملی و در مجاورت بازار وکیل رخ داده است. در این محدوده نیز اقداماتی انجام شده که نگرانی‌هایی را درباره وضعیت بافت تاریخی ایجاد کرده است.»

محله تاریخی سنگ

او درباره محله تاریخی سنگ بیان می‌کند: «شهرداری در این محدوده عملاً شرایطی ایجاد کرده که امکان مرمت بناها با مشکل مواجه شده است. مجوز مرمت صادر نمی‌شود و گفته می‌شود این بناها باید برای اجرای «طرح بصیرت» تخریب شوند.»

کلانتری ادامه می‌دهد: «پیش از این نیز طرح‌هایی برای اتصال محدوده حرم شاهچراغ به نقاط مختلف شهر مطرح شده بود. یکی از این طرح‌ها مسیر اتصال شاهچراغ به سیدتاج‌الدین غریب را دربرمی‌گرفت که محله سنگ سیاه را نیز تحت تأثیر قرار می‌داد. این طرح جدا از طرح ۵۷ هکتاری بود که پیش‌تر درباره آن صحبت شده بود.»

کلانتری تأکید می‌کند: «اکنون شهرداری مجوز مرمت برخی از بناهای این محدوده را صادر نمی‌کند و دلیل آن را قرار گرفتن بناها در محدوده طرح بصیرت عنوان می‌کند؛ به این معنا که قرار است این بناها برای اجرای طرح تخریب شوند. البته تا این لحظه گزارشی از تخریب در این محدوده نداریم، اما اینکه طرحی روی این بافت تاریخی قرار گرفته و بناها را در معرض چنین سرنوشتی قرار داده، به‌خودی‌خود نگران‌کننده است.»

او می‌گوید: «وقتی یک بافت تاریخی ثبت ملی است، نمی‌توان بدون توجه به ارزش‌های تاریخی و فرهنگی آن، طرح‌هایی را اجرا کرد که در نهایت به تخریب یا از بین رفتن هویت بافت منجر شود. حتی اگر هنوز تخریبی اتفاق نیفتاده باشد، جلوگیری از مرمت بناهای تاریخی و بلاتکلیف گذاشتن آن‌ها می‌تواند زمینه تخریب تدریجی را فراهم کند.»

احداث تونل مترو در سکوت ادامه دارد

اگرچه گودبرداری متوقف شده است، اما احداث تونل مترو در شیراز در سکوت ادامه دارد که حتی ممکن است آسیب بیشتری به بافت تاریخی و آثار باستانی این شهر وارد کند؛ چراکه این عملیات زیرزمینی صورت می‌گیرد.

«امین طباطبایی»، کنشگر میراث فرهنگی و دبیر انجمن خانه فرهنگ جاودان در استان فارس، به خبرنگار «پیام ما» می‌گوید: «در ضلع غربی بازار وکیل شمالی عملیات گودبرداری صورت گرفته است.»

او می‌افزاید: «فعلاً طرح حرم تا حرم متوقف شده، اما تونل مترو در حال احداث بوده و مدیرکل میراث فرهنگی استان فارس هیچ اقدامی در این زمینه انجام نداده است. البته هنوز ایستگاه‌های مترو را احداث نکرده‌اند.»

شهرداری شیراز با اداره میراث فرهنگی هماهنگ نبود

شهرداری شیراز طی روزهای اخیر بیانیه‌ها و جوابیه‌هایی مبنی بر هماهنگی و کسب مجوز از اداره‌کل میراث فرهنگی استان فارس منتشر کرده است، اما اداره‌کل میراث فرهنگی استان فارس این امر را تکذیب می‌کند.

«صادق زارع»، معاون میراث فرهنگی اداره‌کل میراث فرهنگی و گردشگری استان فارس، به خبرنگار «پیام ما» می‌گوید: «یکی از موضوعات، بحث کف‌سازی و سنگ‌فرش میدان زندیه است. این عملیات بخشی از طرح بازار شهرداری شیراز است که بدون اطلاع اداره‌کل میراث فرهنگی صورت گرفته است.»

او می‌افزاید: «اگرچه اصل طرح، یعنی طرح احیای میدان نقاره‌خانه که بخشی از پروژه بازآفرینی مجموعه زندیه است، مورد تأیید میراث فرهنگی قرار دارد، اما بخش مربوط به ساخت‌وسازهای پیرامونی میدان هنوز به تصویب نهایی نرسیده است.»

زارع تأکید می‌کند: «توده‌گذاری، جانمایی ساختمان‌ها و ضوابط ارتفاعی ساختمانی که قرار است شهرداری شیراز در این محدوده احداث کند، هنوز به جمع‌بندی و تأیید میراث فرهنگی نرسیده است و شهرداری نباید پیش از تصویب نهایی، عملیات اجرایی را آغاز می‌کرد.»

او می‌گوید: «حتی اگر طرح مصوب هم باشد، در زمان اجرای فونداسیون باید باستان‌شناس در محل حضور داشته باشد تا در صورت برخورد با لایه‌های تاریخی یا آثار فرهنگی، عملیات متوقف و بررسی‌های لازم انجام شود؛ اما این روند قانونی رعایت نشده است.»

زارع می‌گوید: «عملیات اجرایی در «میدان زندیه (نقاره‌خانه)» شامل دو بخش است که با یکدیگر تفاوت‌هایی دارند؛ بخش کف‌سازی و سنگ‌فرش که براساس تراز تاریخی منفی ۱۶۰ سانتی‌متر نسبت به خیابان طالقانی صورت گرفت، در مسیر جلسات متعدد «شورای فنی استان» و با هماهنگی‌های تخصصی، به تأیید رسیده و با نظارت مستقیم این اداره اجرا شده است.»

او می‌افزاید: «اما درباره بخش دوم، یعنی توده‌گذاری و احداث بناهای پیرامونی، ابتدا نیازمند اصلاح توده‌گذاری و سپس تأیید نهایی نقشه‌های معماری، سازه و به‌ویژه جزئیات اجرایی (فاز دو) از حیث متریال و مصالح است.»

او می‌گوید: «این موضوعات در جلسات تخصصی با حضور مشاور پروژه و جمعی از صاحب‌نظران به‌تفصیل بررسی شده است؛ اما تا این لحظه، نقشه‌های نهایی به تصویب قطعی اداره میراث فرهنگی استان فارس نرسیده‌اند و در نتیجه، هرگونه اقدام به خاک‌برداری در این محدوده، پیش از اخذ مجوز نهایی و بدون هماهنگی نظارتی بوده است.»

احداث مترو با همکاری میراث فرهنگی استان فارس

زارع درباره احداث متروی شیراز می‌گوید: «در این پروژه، شهرداری در هماهنگی کامل با اداره‌کل میراث فرهنگی بوده و این طرح مورد تأیید است. تعامل و همکاری‌های متقابلی در احداث متروی شیراز وجود دارد؛ به‌طوری‌که کارشناسی را به این امر اختصاص داده و همواره از این پروژه بازدید می‌کند.»

او می‌افزاید: «پیشنهاداتی نیز در جهت حساسیت موضوع ارائه داده‌ایم که بتوانیم ارتعاشات مورد نیاز را سنجیده و با دستگاه‌های پایش، به‌صورت دیجیتال بر طرح احداث مترو نظارت داشته باشیم.»

البته بی‌تفاوتی و همکاری اداره‌کل میراث فرهنگی استان فارس با شهرداری در حوزه احداث متروی شیراز جای بحث دارد.

علاوه بر آثار باستانی ارزشمند شیراز، بافت تاریخی آن نیز از اهمیت بالایی برخوردار است؛ بافت تاریخی شیراز با وسعتی حدود ۳۶۰ هکتار در قلب این شهر قرار گرفته است و نزدیک به ۲.۸ درصد از مساحت کل شیراز را دربرمی‌گیرد. این محدوده که در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده، هسته اولیه شکل‌گیری شهر شیراز به شمار می‌رود؛ بافتی که در طول دوره‌های مختلف توسعه شهری، بارها با تخریب و مداخلات عمرانی مواجه شده است. این محدوده تاریخی مجموعه‌ای از آثار و نشانه‌های برجای‌مانده از دوره‌های مختلف، به‌ویژه صفویه، زندیه و قاجار را در خود جای داده است. گودبرداری‌های انجام‌شده در سال‌های گذشته نیز نشان داده‌اند که زیر لایه‌های شهری امروز، همچنان شواهد و بقایای تاریخی قابل‌توجهی وجود دارد. در مواردی که گودبرداری‌های شهرداری بدون مجوز میراث فرهنگی انجام شده، توقف عملیات عمرانی و بررسی‌های باستان‌شناسی به شناسایی و کشف بقایایی از دوره‌های زندیه تا قاجار منجر شده است.

بیش از ۴۰۰ اثر تاریخی ارزشمند، هشت دروازه، ۱۲ مرکز تاریخی و چندین محور فرهنگی در این بافت قرار دارد؛ مجموعه‌ای که هر یک بخشی از تاریخ شیراز را روایت می‌کنند و بازتابی از شیوه زندگی، مناسبات سیاسی و اجتماعی، آداب‌ورسوم، باورها و هنر مردمان این شهر در دوره‌های مختلف هستند.