چه شد سراغ محیط‌زیست، آن‌هم حیات‌وحش، رفتید؟ آیا در جایی که زندگی می‌کنید حضور زنان در این حوزه پذیرفته شده بود؟

به‌واسطه شغل خانوادگی خانواده پدری که دامداری بود، من تمام کودکی و نوجوانی خودم را در طبیعت گذراندم. خانه پدری‌ام کنار اداره محیط‌زیست بافق بود و رفت‌وآمد من به این اداره از دهه ۸۰ شروع شد. در آن سال‌ها پروژه حفاظت از یوزپلنگ آسیایی در بافق شکل گرفته و در حال انجام بود.

یک روز که از مدرسه برگشته بودم، به‌طور اتفاقی وارد اداره شدم؛ اداره شلوغ بود و چند فرد خارجی هم حضور داشتند. یکی از کارمندها با لفظ «عه باز تو اومدی، برو…» من را خطاب قرار داد، اما آقای جوانی که بعدها فهمیدم آقای هومن جوکار هستند، من را کنار کشیدند و با زبانی کودکانه عکس یوز و پلنگ را نشانم دادند و گفتند دانشمندان خارجی برای کار روی یوزپلنگ‌های شهر شما آمده‌اند.

من هم برایشان تعریف کردم که یک‌روز همراه پدرم و گله بودم و در منطقه آریز توله‌یوزپلنگ‌هایی را دیدم که روی درخت انجیر بازی می‌کردند. تیم آقای جوکار و بعدها آقای مرتضی اسلامی و دیگر دوستانشان برای آموزش به دامداری ما می‌آمدند و ما در مدارس و کانون پرورش فکری کودکان درباره این گربه‌سان آموزش می‌دیدیم؛ حتی نمایشی با عنوان «پیرمرد دانا و یوزپلنگ» برگزار کردیم.

تمام اینها جرقه‌ای در ذهن من ایجاد کرد و علاقه‌ام به حیات‌وحش را شکل داد. البته نقش پدرم بسیار چشمگیر بود؛ او به‌شدت مشوق من بود و هیچ‌وقت من را از کاری منع نمی‌کرد. شعارش همیشه این بود: «درس بخونید و از کار نترسید؛ کار دنیا زن و مرد نداره».

از نوجوانی به من آموزش داد با موتور خودش بروم و این شکستن کلیشه را به‌شدت می‌پسندید و می‌گفت «من پز موتورسواری تو رو به همه می‌دم». همه اینها باعث شد در انتخاب رشته کنکور، محیط‌زیست را انتخاب کنم. در دوره کارشناسی مهندسی منابع‌طبیعی گرایش محیط‌زیست را انتخاب کردم و برای دوره ارشد چون محیط‌زیست بازار کار مناسبی برای زنان نداشت، به‌سمت رشته ایمنی، بهداشت و محیط‌زیست رفتم و کارشناسی ارشد مهندسی این رشته را از دانشگاه علم و هنر یزد گرفتم.

چه فعالیت‌هایی در زمینه محیط‌زیست انجام داده‌اید؟

دوره کارآموزی کارشناسی‌ام را در اداره محیط‌زیست بافق و هم‌زمان در منابع‌طبیعی بافق شروع کردم.

همراه یکی از اساتید، یک مؤسسه محیط‌زیستی با نام «طبیعت گلبو» تشکیل دادیم و کارهای محیط‌زیستی در حوزه طبیعی و انسانی انجام می‌دادیم. یکی از فعالیت‌های مهم این مؤسسه، ثبت «جنگل ارس بایگان» به‌عنوان یک میراث طبیعی بود.

همچنین، دبیر افتخاری درس «انسان و محیط‌زیست» هستم و در کنار کار صنعتی، دو روز را به آموزش این درس در مقطع متوسطه اختصاص داده‌ام. با افتخار امسال چند نفر از دانش‌آموزانم در رشته محیط‌زیست دانشگاه یزد پذیرفته شده‌اند.

در حال حاضر مسئول ایمنی کارخانه کاشی و سرامیک هستم، اما ازآنجاکه کار در صنعت نتوانست عطش و علاقه من را نسبت به حیات‌وحش برآورده کند، با کمک خانم دکتر اعظم حبیبی‌پور، معاون طبیعی اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست یزد و مهندس حجت دهقان، رئیس دفتر حیات‌وحش اداره‌کل به مدیریت قرق علی‌آباد معرفی شدم و نزدیک به دو سال است که با این تیم در قالب کارشناس و مسئول فنی قرق اختصاصی حیات‌وحش علی‌آباد چهل‌گزی کار می‌کنم. هم‌زمان علاوه‌بر کارهای کارشناسی و فنی قرق، آموزش جوامع محلی و مدارس را نیز انجام می‌دهم. به‌علاوه، مشاور محیط‌زیست در صنعت هم هستم.

کار با تیم قرق علی‌آباد یکی از افتخارات من است. زمانی که در استان، حضور یک زن در حوزه طبیعی پذیرفته نبود، مهندس محسن رمضانی‌زاده، مدیریت قرق علی‌آباد چهل‌گزی به من اعتماد کرد و من به‌عنوان تنها زن فعال در حوزه قرق‌های اختصاصی در میان پنج قرق فعال کشور وارد این تیم شدم.

برای اولین‌بار، تنها زنی بودم که خارج از بدنه سازمان، با کمک مهندس جلال موسوی، رئیس اداره محیط‌زیست شهرستان اردکان، وارد برنامه‌های سرشماری علفخواران شاخص استان شدم. چند سالی است که با حمایت مدیران شهرستان، در سرشماری‌ها همراه با دیگر زنان فعال شرکت می‌کنم.

فعالیت در قرق‌ها بیش از سایر فعالیت‌های حفاظتی چالش‌برانگیز است. شما چه مشکلاتی داشتید؟

استان یزد با سه قرق فعال در زمینه قرق‌ها سرآمد کشور است. قرق‌ها زیر نظر مستقیم اداره‌کل و ادارات شهرستان کار می‌کنند و تعامل بسیاری بین ما و کارشناسان سازمان وجود دارد. به همین دلیل، دغدغه و چالش چشمگیری نداشتیم.

گاهی تصمیم‌گیری درباره پروانه‌ها با تأخیر انجام می‌شود که روند اجرای پروانه‌ها را با مشکل مواجه می‌کند و نمی‌توانیم برنامه‌ریزی دقیقی داشته باشیم.

چالش دیگر این است که قرقبانان ما ضابط قضائی نیستند و اختیار چندانی در دستگیری یا تعقیب و گریز متخلفان ندارند. اما سازمان محیط‌زیست اقدام خوبی انجام داده و حضور یک محیطبان مسلح در کنار قرقبانان را برقرار کرده است. همچنین، تعامل بالای مهندس روح‌الله زارع، رئیس اداره محیط‌زیست شهرستان مهریز، نقش مهمی در حمایت از تیم ما در حفاظت دارد.

آیا بین چالش‌های زنان و مردان تفاوتی وجود دارد؟

صددرصد. زنان با چالش‌هایی مواجه‌اند که برای مردان وجود ندارد. حضور ما به‌تنهایی در مناطق چهارگانه امکان‌پذیر نیست و باید همراه با محرم یا حتماً یک خانم دیگر باشد. البته من از روند حضور بانوان در استان یزد تا حدودی راضی‌ام؛ وضعیت امروز بسیار بهتر و آسان‌تر از گذشته است.

فعالیت زنان در دوره‌های پیش از شما چقدر در پذیرش زنان اثرگذار بود؟

سپاسگزار زن‌هایی هستم که مسیر فعالیت را برای ما هموارتر کردند. ما زیر سایه ایستادگی آنها بال‌وپر گرفتیم. هرچند نسل بعد از من هم در کارش متوجه می‌شود که دیده نشدن در حوزه محیط‌زیست، نخواستن و طرد شدن، چه دلزدگی‌ها و اشک‌هایی برای ما به ارمغان آورد.

آیا مادر بودن باعث شده حس کنید فشار اجتماعی به شما وارد می‌شود‌؟ از اینکه بگویند کار بیابان و حیات‌وحش شما را از مسئولیت مادری بازمی‌دارد؟

طبیعی است که برای یک زن در این مسیر، قضاوت‌ها و فشارهای اجتماعی وجود داشته باشد، اما من همیشه سعی کرده‌ام به صدای دلم وفادار بمانم. خوشبختانه فرزندانم نه‌تنها مانع این راه نبوده‌اند، بلکه همراه و علاقه‌مند هم هستند؛ پسر ۱۰ساله‌ام بارها در کنار من بوده و با افتخار می‌گویم هر دو همیاران کوچک محیط‌زیست‌اند. نمی‌توانم انکار کنم که گاهی به‌دلیل شرایط کار از بچه‌ها دور می‌مانم و این برای هیچ مادری آسان نیست. اما تمام تلاشم را کرده‌ام که تعادل را حفظ کنم. امیدوارم روزی فرزندانم عمیق‌تر درک کنند که این مسیر از سر عشق انتخاب شده؛ عشقی به زمین، به آینده و به جهانی که قرار است آنها در آن زندگی کنند و بدانند مادرشان با تمام وجود تلاش کرده سهم هرچند کوچکی در حفظ آن داشته باشد.

فکر می‌کنید اگر مرد بودید، باز هم در این جایگاه قرار داشتید؟

 اگر مرد بودم، قطعاً الان یک محیطبان بودم؛ آرزو و رؤیای کودکی‌ام که به‌واسطه جنسیت نتوانستم به‌شکل دلخواه به آن برسم. اما کارشناسی قرق تا حد زیادی من را به این رؤیا نزدیک کرده است.

آیا خشکسالی‌های اخیر تأثیری بر جمعیت حیات‌وحش در قرق شما داشته است؟

 نمی‌توان تأثیر خشکسالی‌های پی‌درپی را در مناطق نادیده گرفت؛ کاهش بارندگی‌ها تأثیر زیادی بر پوشش گیاهی منطقه و کاهش آب چشمه‌ها و آب‌های طبیعی داشته است. این عامل باعث کوچ حیات‌وحش هم علفخواران و هم گوشتخواران شده و زادآوری را تحت‌تأثیر قرار داده است.

با وجود کاهش دام‌های اهلی در قرق علی‌آباد و اینکه مراتع این قرق از نظر بارندگی و پوشش گیاهی جزو مراتع برتر استان هستند، ما در خشکسالی‌ها با چالش کاهش جمعیت مواجه نبودیم. نرخ رشد جمعیت علفخواران شاخص، افزایشی بود و به ظرفیت برد تغذیه‌ای منطقه رسیده‌ایم. در سال ۱۴۰۴ زادآوری بسیار خوبی در این منطقه داشتیم.

حفظ و افزایش جمعیت حیات‌وحش در قرق مدیون تلاش‌های شبانه‌روزی تیم حفاظتی ماست. به‌واسطه فعالیت خوب تیم، پرونده‌های تخلف در قرق علی‌آباد به صفر رسیده؛ درحالی‌که در مناطق آزاد و چهارگانه، آمار تخلفات بالاست.

بنابراین، می‌توان چنین نتیجه گرفت گرچه خشکسالی‌ها بی‌تأثیر نیستند؛ اما عوامل متعددی در تشدید روند نزولی جمعیت نقش دارند. در قرق‌های مصوب و غیرمصوب، جمعیت حیات‌وحش به‌خوبی حفظ شده، روند افزایشی داشته و بسیاری از گونه‌های ارزشمند مانند پلنگ ایرانی، گورخر آسیایی، آهو و هوبره بعد از شروع حفاظت به این مناطق بازگشته‌اند. همچنین آمارها نشان می‌دهد این مناطق بسیار بهتر از مناطق تحت‌حفاظت سازمان، حفاظت می‌شوند.

به‌نظر می‌رسد سازمان حفاظت محیط‌زیست تمایلی به صدور پروانه ندارد. این رویه چه تأثیری بر قرق‌ها دارد؟

در موضوع پروانه‌های شکار چه صدور یا عدم صدور نمی‌توان سلیقه‌ای عمل کرد. این یک کار کاملاً کارشناسی است و نباید تحت‌تأثیر رسانه‌ها یا افرادی که در حوزه‌های غیرتخصصی فعالیت می‌کنند، قرار بگیرد.

قطعاً کشمکش پیرامون پروانه‌ها تأثیر منفی بر کسانی دارد که در امر قرق‌ها مشارکت دارند.

به‌نظر من سازمان باید شفافیت بیشتری در موضوع قرق‌ها داشته باشد. خدا را شکر در حوزه قرق‌ها افراد دلسوز و علاقه‌مند فعالیت می‌کنند و سربلند بوده‌اند،‌ این امر از آمار منتشرشده از قرق‌ها مشخص است.

ما می‌توانیم الگوی مدیریتی کارشناسی و حفاظتی خود را در اختیار سایر قرق‌ها و حتی سازمان محیط‌زیست قرار دهیم و الگویی برای افراد بومی باشیم که می‌خواهند حفاظت را در منطقه‌شان شروع کنند.

آینده حفاظت را چطور می‌بینید؟

آینده حفاظت بدون ورود جوامع بومی و محلی و تشکیل شبکه‌هایی از مردم بومی علاقه‌مند در کنار سازمان حفاظت محیط‌زیست، ممکن نیست. مردم بومی دلسوزی بیشتری برای مناطق خود دارند؛ فقط کافی است آگاه شوند. به‌علاوه، زنان در مناطق روستایی بسیار تأثیرگذارند و نباید نقش آنها نادیده گرفته شود. خوشبختانه با فضای مجازی و فعالیت برخی کارشناسان و تسهیلگران، آگاهی روزبه‌روز بیشتر می‌شود و این ما را به آینده حفاظت امیدوارتر می‌کند.

افزایش قرق‌های خصوصی و مشارکت در حفاظت، زمانی که برای جامعه محلی سود داشته باشد و بر اقتصاد آنان تأثیر مستقیم بگذارد، دلگرمی بزرگی برای تداوم حفاظت خواهد بود. من معتقدم «تا مردم پای کار نیایند، حفاظت آینده‌ای ندارد.»