«حجت تیموری»، رئیس پارک ملی «قطرویه» است، یک روز اردیبهشت‌ماه همراه با او این منطقه را گشت زدیم، در تمام بیش از ۵ ساعت زمانی که با او گذراندیم، از حفاظت گفت و چالش‌هایش. به گفته تیموری، پارک ملی قطرویه به واسطه بارش‌های امسال چنین سبز شده است. «اوایل اردیبهشت سال گذشته پارک ملی عملاً به یکی از کانون‌های ریزگرد در منطقه تبدیل شده بود. شدت خشکسالی و کاهش بارندگی باعث شد پوشش گیاهی منطقه به‌شدت آسیب ببیند.»

بخش‌هایی از منطقه که به دشت «ریگ جمشید» شناخته می‌شود، در نتیجه خشکسالی‌های پی‌درپی از سال ۱۳۹۸ تقریباً هیچ بارندگی مؤثری دریافت نکرده و زیستگاه گورخر آسیایی به‌شدت تخریب شده بود. تیموری مدیریت این زیستگاه را در چنین شرایطی را تحویل گرفت. «در آن دوره، جمعیت گورها به دلیل کمبود شدید منابع غذایی طبیعی، وابسته به علوفه‌رسانی دستی شده بود. آب منطقه نیز عمدتاً از چشمه عین‌الجلال تأمین می‌شد و به همین دلیل بخش بزرگی از گورها در همان محدوده باقی مانده بودند. تمرکز بیش از حد گورها در یک بخش امن و دارای آب، باعث شد پوشش گیاهی منطقه کاملاً تحت‌فشار قرار گیرد و از بین برود. حتی در ارتفاعات نیز آثار تخریب زیستگاه دیده می‌شد.»

به گفته تیموری همین خشکسالی‌های پی‌درپی در نهایت باعث شد گورها جابه‌جایی‌های گسترده‌ای را آغاز کنند؛ چه جابه‌جایی‌های روزانه، چه فصلی و چه مهاجرت‌های طولانی‌تر برای یافتن علوفه. در نتیجه تعداد زیادی از آنها به سمت مزارع کشاورزی حاشیه منطقه حفاظت‌شده بروند. «یکی از دلایل این وضعیت، وضعیت پراکندگی منابع آب در منطقه حفاظت‌شده بود. منابع آبی عمدتاً در اطراف پارک متمرکز شده بودند و در بخش‌های دشتی که زیستگاه اصلی گور محسوب می‌شد، منابع آبی مناسبی برای تأمین آب وجود نداشت. در نتیجه، بخشی از حیات‌وحش به سمت مزارع کشاورزی ده‌چاه و حسن‌آباد حرکت کردند.»

برای حل این چالش تیموری و محیطبانان منطقه با هم فکری و همکاری در قطرویه چند منبع آبی قدیمی را بازسازی کردند، چشمه‌ها مرمت و تانکرهای جدید آب نیز نصب شدند. «این اقدامات ساده باعث شد شرایط زیستگاه تا حدی بهبود پیدا کند.»

وسعت منطقه حفاظت شده بهرام گور که در مجاورت پارک ملی قطرویه قرار دارد و زیستگاه مهم گورهای آسیایی است به ۴۰۸ هزارهکتاری می‌رسد و با تعارض‌های متعددی روبه‌رو است. وجود معادن فعال، جاده آسفالتی «نی‌ریز» به «سیرجان» که از دل دشت عبور می‌کند و حضور گسترده دام از مهم‌ترین این تعارض‌هاست، جاده‌ای که یکی از کریدورهای اصلی رفت‌وآمد گورها است.

به گفته رئیس پارک ملی قطرویه، حضور دام تنها مشکل منطقه نیست و سگ‌های گله نیز فشار زیادی به حیات‌وحش وارد می‌کنند. «سگ‌ها به‌محض مشاهده هر جانوری آن را تعقیب می‌کنند. یک‌بار چند سگ گله به دنبال یک اسب افتاده بودند، همین اتفاق می‌تواند برای کره‌گور، جبیر رخ دهد.»

حذف کامل دام نه در بهرام گور، در هیچ‌کدام از مناطق دیگر تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط‌زیست ممکن نیست. بااین‌حال تیموری معتقد به کاهش دام و یا تغییر شکل دامداری صورت است، در غیر این صورت تمرکز گورخر و سایر گونه‌های حیات‌وحش در پارک ملی قطرویه به‌عنوان تنها منطقه امن منطقه ادامه خواهد داشت، وضعیتی که در نهایت به تخریب پوشش گیاهی و ضعیف‌شدن زیستگاه منجر می‌شود. «جمعیت گورها در مقطعی به حدی رسید که ظرفیت برد زیستگاه تحت‌فشار قرار گرفت و گورها ناچار به جابه‌جایی شدند.»

در شرق پارک ملی «قطرویه» زیستگاه کوهستانی قرار دارد که زیستگاه کل و بز و قوچ و میش است و در حوزه شهرستان سیرجان واقع شده اما همچنان بخشی از منطقه حفاظت‌شده بهرام گور محسوب می‌شود. در شمال غرب منطقه نیز محدوده‌ای دشتی به نام قره‌تپه در استان یزد قرار دارد که اکنون به‌عنوان منطقه «شکارممنوع» معرفی شده و یکی از زیستگاه‌های تاریخی گورخر آسیایی محسوب می‌شود.

«قره‌تپه علاوه بر گورخر، یکی از زیستگاه‌های بسیار مهم هوبره نیز به شمار می‌رود. این منطقه، زیستگاه یکی از بهترین کلونی‌های زادآوری هوبره بوده و در آن می‌توان دسته‌های ۳۰ تا ۴۰تایی این گونه را مشاهده کرد.»
تیموری پیش از انتقال به قطرویه رئیس محیط‌زیست شهرستان «خاتم» بود. در آن دوره او و تیم همکارش تلاش کردند کریدوری امن بین منطقه شکارممنوع قره‌تپه به شمال منطقه بهرام گور ایجاد کنند. «در ابتدا ۲۲ هزار هکتار منطقه شکارممنوع بود؛ اما حدود ۴۰ هزار هکتار دیگر به آن افزوده شد تا در نهایت محدوده‌ای حدود ۶۵ هزار هکتار شکل بگیرد؛ منطقه‌ای دشتی که زیستگاه جبیر، گورخر، زاغ بور و هوبره است.»

استقرار نیروهای گشت، تجهیز موتورسیکلت و خودرو، لایروبی چشمه‌ها، بازسازی آب‌انبارها و نصب تانکرهای آب از دیگر اقدامات تیموری در شهرستان خاتم بود. حاصل این فعالیت‌ها در سرشماری پاییز ۱۴۰۴ مشخص شد، بر اساس این سرشماری ۳۸۶ فرد گور آسیایی در قره‌تپه زندگی می‌کنند.

به گفته رئیس پارک ملی قطرویه مشکل در استان کرمان و منطقه ریگ سفید است، در این نقطه تلفات گور به واسطه شکار غیرمجاز بارها گزارش شده است. «ما برای حفاظت از گورخر آسیایی نیاز به مشارکت سه استان داریم، به شکل نقطه‌ای نمی‌توان این گونه را حفظ کرد.»

زندگی ناامن گورخرها

بخش اصلی جمعیت گورخر آسیایی در منطقه بهرام گور قرار دارد و حفاظت از این گونه از تعهدات ایران در کنوانسیون تنوع زیستی است. اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم تنها جمعیت باقی‌مانده این زیرگونه در ایران در استان فارس حضور دارد. این گفته «لیلا جولایی»، رئیس اداره حفاظت و مدیریت حیات‌وحش اداره کل حفاظت محیط‌زیست استان فارس است. «در سال‌های گذشته نگرانی اصلی کارشناسان این بوده که افزایش جمعیت گورخر در نهایت به ظرفیت برد زیستگاه برسد و در صورت وقوع بحران‌هایی مانند خشکسالی، جمعیت با کاهش شدید روبه‌رو شود.»

بر اساس آمار سال‌های ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹، تعداد دام موجود در بخشی از زیستگاه بهرام گور حدود سه برابر دام مجاز است. همین عامل یکی از مهم‌ترین عوامل فشار بر زیستگاه به‌حساب می‌آید به گفته جولایی، یکی از راهکارهایی که در سال‌های گذشته مطرح شد، خرید سامانه‌های عرفی دامداری در منطقه بود تا فشار دام از زیستگاه کاهش پیدا کند. در این راستا مذاکراتی با اداره کل منابع طبیعی انجام و حتی اعتباری نیز برای اجرای طرح در نظر گرفتند؛ اما در عمل با چالش‌هایی مواجه شد. «ما نمی‌توانیم دامداری سنتی را به شکل کامل حذف کنیم؛ زیرا مشکلات اجتماعی ایجاد می‌کند، در مقابل باید دامداری را ساماندهی شود. برای این کار هم سازمان جهاد کشاورزی و ادارات منابع طبیعی می‌توانند دام مازاد را از مراتع خارج و دامداری در منطقه را به سمت دامداری نیمه‌صنعتی هدایت کنند.»

رئیس اداره حفاظت و مدیریت حیات‌وحش اداره کل حفاظت محیط‌زیست استان فارس معتقد است این همکاری و هماهنگی بایستی در بهره‌برداری از مراتع برای بهره‌برداران از آنغوزه نیز وجود داشته باشد؛ زیرا حضور بی‌ضابطه این افراد امنیت زیستگاه را به خطر می‌اندازد.

در حال حاضر جمعیت گورخر در بهرام گور به‌اندازه‌ای رسیده که بخشی از آن به سمت استان‌های یزد و کرمان پراکنده شده است. این اتفاق گرچه باعث جلوگیری از تمرکز گورها در یک نقطه می‌شود؛ اما درعین‌حال امن شدن سایر زیستگاه‌های مقصد این گونه را هم ضروری می‌کند. به گفته رئیس اداره حفاظت و مدیریت حیات‌وحش اداره کل حفاظت محیط‌زیست استان فارس، یکی از مهم‌ترین برنامه‌های آن‌ها شناسایی و ایمن‌سازی کریدورهای مهاجرتی گورخرهاست. «پس از چند سال پیگیری، در شهریور سال گذشته جلسه‌ای برای تشکیل کمیته بین‌استانی حفاظت از گورخر با پیشنهاد اداره کل حفاظت محیط‌زیست استان فارس در قطرویه برگزار شد. بر اساس جمع‌بندی این جلسه بنا شد کارگروه ملی حفاظت از گورخر با مشارکت استان‌های فارس، یزد، کرمان و حتی سمنان تشکیل شود.»

به گفته جولایی، بهترین حالت برای حفاظت از گورخر این است که مدیریت زیستگاه‌ها و کریدورهای مهاجرتی در قالب برنامه‌ای مشترک میان سه استان انجام شود و مناطقی که گورخرها به آنها مهاجرت می‌کنند، از سطح حفاظتی بالاتری برخوردار شوند. «آخرین آمار ثبت‌شده نشان می‌دهد در سال ۱۴۰۳ حدود ۱۳۵۸ فرد گورخر در این منطقه زندگی می‌کردند که این عدد در سال ۱۴۰۴ به حدود ۱۱۵۶ رأس رسیده است؛ جمعیتی که اکنون در سه استان فارس، یزد و کرمان پراکنده شده‌اند، هرچند بخش عمده آن‌ها همچنان در بهرام گور حضور دارند.»

مسئولیت اجتماعی، راه تأمین اعتبار حفاظت

مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان فارس هم تدوین برنامه مدیریتی منطقه‌ای توسط معاونت محیط طبیعی برای حفاظت از گورخر در استان‌های فارس، یزد و کرمان را مؤثر می‌داند. به گفته «لیلا تاجگردون» اما مسئله مهم پس از تدوین، به اجرای برنامه برمی‌گردد که در شرایط کنونی اقتصادی کشور بسیار دشوار است. «در این راستا نمی‌توان از موضوع مسئولیت اجتماعی و نقش پشتیبانی صنایع منطقه در حفظ این گونه ارزشمند غافل بود. انتظار می‌رود باتوجه‌به اصل ۵۰ قانون اساسی، همگان نقش خود را در حفاظت از تنوع زیستی ایفا کنند.»

مراقب کریدورها هستیم

«حسن اکبری»، مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان یزد معتقد است رفت‌وآمد گورخرها از منطقه بهرام گور به زیستگاه‌های استان یزد، به‌ویژه قره‌تپه شهرستان خاتم، سابقه‌ای طولانی دارد. به گفته او، در دوره‌هایی که جمعیت گورخر در بهرام گور افزایش پیدا کرده بود، این رفت‌وآمدها بیشتر شد و در برخی فصل‌ها گورها در زیستگاه‌های استان یزد مشاهده می‌شدند، هرچند به‌صورت دائمی در منطقه نمی‌ماندند. «در سال‌های اخیر امنیت منطقه شکار ممنوع قره‌تپه افزایش یافته است؛ این محدوده تنها به واسطه حضور گورخر اهمیت ندارد؛ بلکه گونه‌هایی مانند هوبره، زاغ بور، باقرقره و جبیر نیز در آن زیست می‌کنند.»

به گفته مدیرکل حفاظت محیط‌زیست یزد امکانات حفاظتی منطقه در سال‌های اخیر تقویت شده است. «موتور و خودرو به منطقه اضافه شده و یکی از باتجربه‌ترین نیروهای محیط‌بانی مسئولیت حفاظت آن را بر عهده گرفته‌ایم.»
او همچنین از برنامه‌های تأمین آب در منطقه خبر می‌دهد. بر اساس این برنامه، برای سه نقطه مختلف، مخازن ۲۰ هزارلیتری خریداری و نصب شده تا منابع آبی حیات‌وحش در فصل گرم تقویت شود. «مهم‌ترین چالش کنونی در قره‌تپه، تعارض میان گورخرها و مزارع کشاورزی است. بر اساس آخرین سرشماری، بیش از ۳۰۰ رأس گور در این منطقه حضور دارند و این جمعیت اکنون ماندگار شده است. همین ماندگاری باعث شده ورود گورها به مزارع کشاورزی افزایش یابد و خسارت‌هایی به کشاورزان وارد شود.»

جداکردن اراضی کشاورزی و محصور کردن آنها هزینه بسیار بالایی دارد و ازآنجاکه گورها شبانه وارد مزارع می‌شوند، کنترل این تعارض دشوار است. «مردم منطقه با وجود خسارت‌هایی که به مزارعشان وارد می‌شود، به گورخرها آسیب نمی‌زنند و از تنوع زیستی منطقه حمایت می‌کنند.»

در کنار این تعارض ما حضور دام دارای پروانه چرا را هم در منطقه داریم. «در سال‌هایی که بارندگی مناسب باشد، دامداران در ابتدای بهار وارد منطقه می‌شوند. حضور دام و سگ‌های گله موجب پراکندگی گورها در بخش‌هایی از زیستگاه می‌شود؛ اما پس از خروج دام، گورها دوباره در سراسر منطقه پراکنده می‌شوند.»

اعتبار برای حفاظت تأمین نشده

مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان کرمان نیز یک پروژه مشترک برای حفاظت از گورخر آسیایی میان سه استان فارس، یزد و کرمان را ضروری می‌داند، این پروژه باعث حفاظت از گورخر آسیایی را به‌صورت هماهنگ و با برنامه‌ریزی مشترک می‌شود. «در صورت اجرای این برنامه، احداث پاسگاه‌های حفاظتی در کریدورها و محل‌های تردد گورخر، استفاده از روش‌های نوین پایش و تقویت برنامه‌های حفاظتی در دستور کار قرار می‌گیرد، هرچند اجرای این اقدامات نیازمند تأمین اعتبار است.»

به گفته «ساسان کفایی»، اداره محیط‌زیست «شهربابک» مسئول پیگیری وضعیت گورخر، هوبره و زاغ بور در منطقه «ریگ سفید» استان کرمان است. «حفاظت از گونه‌های ارزشمند محدود به مناطق رسمی حفاظت‌شده نیست و اگر گونه‌ای ارزش حفاظتی بالایی داشته باشد، باید در هر زیستگاهی مورد حفاظت قرار گیرد. در استان کرمان به همین منظور مناطق مستعد حضور گورخر شناسایی شده‌اند و تلاش می‌شود پایش گسترده‌تری در این مناطق انجام شود.»