سهراب هفتمین میدان نفتی در جنوب‌غربی خوزستان و آخرین آنهاست که در قلب هورالعظیم قرار دارد. حفاری چاه‌های این میدان نفتی بدون مجوز محیط‌زیستی آغاز شد و در سال ۱۴۰۱ مجوزش را از سازمان حفاظت محیط‌زیست گرفت. توسعه میدان سهراب در حساس‌ترین منطقه زیستگاهی هورالعظیم که قبلاً نیز به تخریب‌های نفتی منجر شده بود، با اعتراض کنشگران و کارشناسان محیط‌زیست و جامعه محلی مواجه شده و هنوز نتوانسته مجوزهای محیط‌زیستی را اخذ کند. 

سایت‌ها و کارگاه‌های سهراب در شهر کوچک رفیع قرار گرفته و آن‌طورکه اهالی این شهر به «پیام‌ ما» می‌گویند، اعتراض اهالی حدود ۱۱ صبح شنبه، ۲۴ آبان، در حالی رخ داد که شورای اشتغال رفیع در بخشداری تشکیل شده بود و تعدادی از جوانان جویای کار که در مقابل ساختمان بخشداری تجمع کرده بودند، خواستار بررسی استخدام اخیر نیروهای غیربومی در شرکت‌های پیمانکاری مستقر در میدان نفتی سهراب و اخراج آنها شده بودند. عملی‌نشدن این درخواست تجمع‌کنندگان را خشمگین و راهی سایت‌های سهراب کرد و منجر به درگیری و تعطیلی این سایت‌ها شد.

«باسم»، یکی از اهالی رفیع، در گفت‌وگو با «پیام‌ ما» مشکل اصلی را استخدام نشدن بومی‌ها در شرکت‌های نفتی فعال در میدان سهراب می‌داند: «از زمان استقرار میدان سهراب قرار بود، جوانان بومی در اولویت استخدام باشند و جذب نیرو زیر نظر شورای اشتغال و براساس قرعه‌کشی بین افراد جویای کار انجام شود، اما این شرکت به قول‌وقرارها عمل نکرد.»

او می‌گوید: «شرکت مدعی است استخدام‌هایش برای نیروی متخصص بوده ولی این‌طور نیست و آنها حتی نیروی خدمات و کارگر و آشپز را هم از نیروهای غیربومی به‌ کار می‌گیرند، وقتی هم به استخدام بومی‌ها می‌رسد، آنقدر سختگیری می‌کنند تا جوانان منطقه را رد کنند. مثل آخرین بار که چهار نفر در قرعه‌کشی اسمشان برای نیروی خدماتی درآمد، اما به‌خاطر آزمون‌ها و مصاحبه‌های سخت هنوز هم سر کار نرفته‌اند.»

باسم درباره افراد بومی استخدام‌شده توضیح می‌دهد: «بیش از ۲۰ نفر از بومی‌ها در عوض دادن اسناد زمین‌هایشان استخدام شدند؛ این زمین‌ها یا تبدیل به کمپ و سایت شد یا از آن برای خاکبرداری استفاده کردند. اما اخیراً که شرکت با مشکل بودجه روبه‌رو شد، تعدیل نیرو را از پرسنل بومی شروع کرد و کسانی که به‌کار گرفته بود را هم اخراج کرد.»

او می‌گوید: «از قدیم گفته‌اند چراغی که به خانه رواست، به مسجد حرام است. ما آب برای کشاورزی نداریم و تابستان هم کشت نداشتیم. الان هم آب نیست که زمین‌هایمان را بکاریم. رودخانه و هور را خشک کردند و صیادی هم نمی‌توانیم بکنیم. دام‌هایمان در بی‌آبی تلف شدند. هفت‌هشت ماه است که دود آتش‌سوزی هورالعظیم نفس‌هایمان را تنگ کرده، آن وقت شرکت‌های نفتی از جوانان منطقه نیرو استخدام نمی‌کنند. پس تکلیف مردم اینجا چه می‌شود؟»

اخباری که به‌تازگی از استخدام دوباره تعدادی نیروی غیربومی برای کارهای خدماتی و کارگری دست‌به‌دست می‌شود، اهالی رفیع را رنجانده است. به همین دلیل است که به‌گفته باسم، «مردم رفتند پشت درهای شورای اشتغال در بخشداری منتظر ماندند تا شاید فرجی شود و کار تعدادی از جوان‌ها درست شود، اما مسئولان گفتند نمی‌توانند غیربومی‌ها را اخراج کنند. این بود که تعدادی از همان جوانان محلی رفتند به سایت‌های نفتی و خودشان غیربومی‌ها را اخراج کردند. از آن روز سایت شرکت تعطیل شده است».

سهراب تعطیل نیست

«عباس پورعاطف»، فرماندار هویزه، اما در گفت‌وگو با «پیام‌ ما» درگیری و تعطیلی سایت‌های میدان نفتی سهراب را رد می‌کند: «این یک حرکت اعتراضی از سوی جوانان جویای کار منطقه به‌خاطر عدم به‌کارگیری نیروهای بومی بود. درگیری خاصی اتفاق نیفتاده و تاکنون شکایتی دریافت نکردیم. در حال حاضر امنیت برقرار است، تولید متوقف نشده و تأسیسات صدمه‌ای ندیده. نیروهای نظامی و انتظامی حضور دارند و بنا شد اگر شکایتی باشد، از طریق دستگاه قضائی پیگیری شود.»

پورعاطف می‌گوید: «شرکت داناانرژی به مصوبات کارگروه اشتغال و شورای تأمین شهرستان بی‌توجهی کرده و تعدادی نیروی خارج از منطقه استخدام کرده، آن‌هم برای کارهای خدماتی و این باعث ناراحتی جوانان جویای کار شد که بی‌امکاناتی، دود و آلودگی محیط‌زیستی و تنش آبی را در این سال‌ها تحمل کرده‌اند. باید در نظر داشت که این حق مردم منطقه است. ثروتی که در شهرستان است حاصل جانفشانی و ایثار همین مردم، به‌خصوص در جنگ هشت‌ساله است. خانواده‌ای در شهرستان‌های دشت‌آزادگان و هویزه نداریم که شهید یا جانباز یا ایثارگر نداشته باشد. مردم همه زندگی‌شان را در جنگ از دست دادند و الان هم آب کشاورزی و هور را از دست دادند.»

فرماندار هویزه به تشکیل بانک اطلاعاتی از افراد جویای کار اشاره می‌کند که به همه شرکت‌های مستقر در منطقه ابلاغ شده است: «توقع این بود که به‌خاطر حفظ آرامش و نظم منطقه تابع سیاست‌های نظام، قانون کار و شهرستان باشند. جلسه‌ای با شرکت مهندسی و توسعه نفت (کارفرما) داشتیم و قرار شد شرکت‌های نفتی نیاز به نیروی کار را به ما ارائه دهند و اگر نیروی مورد نظرشان در منطقه نبود، از جاهای دیگر استخدام کنند.»

به‌گفته او «نه‌تنها مردم بلکه دستگاه‌های امنیتی و اعضای شورای تأمین بارها تذکر و هشدار داده‌اند و دادستان شهرستان هم به مسئله وارد شده است. اداره کار نیز از شرکت‌های نفتی به مجامع قضائی شکایت کرده است».

قهر و آشتی نفتی

میدان نفتی سهراب در امتداد مرز ایران و عراق، اردیبهشت ۱۴۰۲ افتتاح شد. شرکت «داناانرژی» پیمانکار اصلی این پروژه و زیرمجموعه شرکت مهندسی و توسعه نفت (متن) فعالیت می‌کند. روابط‌عمومی متن به پیگیری خبرنگار «پیام‌ ما» پاسخ نداد و در یک پیامک اعلام کرد: «اطلاعاتی برای موضوع شما در دسترس نیست.»

اما «مهدیه پورشاد»، مدیر مسئولیت اجتماعی شرکت داناانرژی، به «پیام‌ ما» می‌گوید: «کارگاه‌ها و تولید نفت از روز شنبه تعطیل شده است. تعدادی از کارکنان این شرکت با شلنگ و میلگرد و چوب مورد ضرب و شتم قرار گرفته و آسیب دیده‌اند و تحت درمان هستند. ضمن اینکه مردم محلی را محق می‌دانیم، اما این حرکت را تأیید نمی‌کنیم که عده‌ای بی‌گناه آسیب ببینند. از طرفی به اموال شرکت هم خسارت جدی وارد شده است.»

به‌گفته او، از تیرماه تاکنون پروژه «به‌دلایل خاصی» تعطیل شده است. «با اینکه ۱۷۶ نفر از رفیع استخدام کرده بودیم، با تعطیلی کارگاه‌ها این افراد بیکار شده‌اند. در استخدام جدید هم ازآنجاکه معرفی نیروهای محلی با تأخیر انجام شد، پیمانکار نیروی جدید جذب کرد و همین مسئله باعث تنش شد.»

او مردم محلی را ذی‌نفعان اصلی پروژه توصیف می‌کند که حقشان است مشغول به کار شوند و فرصتی برایشان مهیا شود: «رویکرد ما همیشه تعاملی بوده و سعی کردیم حواسمان به منطقه باشد و می‌خواهیم منافع پروژه به مردم برسد. تلاشمان این بوده که فرایندها و وظایفمان را انجام دهیم، اما به‌نظر می‌رسد سوءتفاهمی رخ داده که باعث شده این تعامل دوطرفه و سازنده نباشد. معتقدیم مردم اگر هم اعتراض می‌کنند، حقشان است و باید راهی برای صلح و آشتی بین مجموعه و مردم پیدا کنیم.»

پرونده سهراب در دادگاه

خوزستان، پایتخت نفت کشور، براساس آخرین آمارها بالاترین نرخ بیکاری کشور را دارد و در صدر شاخص فلاکت استان‌ها نشسته است.

«حیدر سواعدی»، رئیس اداره کار شهرستان هویزه و دبیر شورای اشتغال شهرستان‌های هویزه و دشت‌ آزادگان، در گفت‌وگو با «پیام‌ ما»، شکایت از شرکت‌های نفتی فعال در میدان سهراب را تأیید می‌کند: «بیش از چهارپنج شکایت، به‌دلیل استخدام نیروهای غیربومی برخلاف مصوبات، ارائه ندادن قرارداد به اداره کار و عمل نکردن به قوانین ایمنی، علیه این شرکت‌ها طرح کردیم که آخرین آنها روز یکشنبه بود.»

او بر مصوبات شورای تأمین شهرستان و بخشنامه استانداری و ماده ۴۷ قانون برنامه توسعه ششم تأکید دارد و می‌گوید: «ما مانع تولید نیستیم و هدف افزایش تولید است. براساس مصوبات شورای اشتغال قرار بود ۸۰ درصد استخدام‌ها از میان مردم بومی باشد و درصورتی‌که نیروی متخصص در شهرستان نباشد، از مناطق دیگر استخدام کنند؛ اما شرکت‌های نفتی تمکین نمی‌کنند.»

سواعدی درباره رفتار این شرکت‌ها در استخدام نیرو می‌گوید: «چندین لیست از استخدام‌ها ارائه دادند که همگی با یکدیگر مغایرت دارند. در جلسات قول می‌دهند، اما پشت گوش می‌اندازند و این را در بررسی‌ها و بازدیدها بارها مشاهده کرده‌ایم. مثلاً مدعی می‌شوند نیروی متخصص استخدام کرده‌اند، اما بررسی می‌کنیم و مشخص می‌شود آشپز، انباردار و نیروی کارگری و خدماتی استخدام کرده‌اند که نیاز به تخصص ندارند و شبانه آنها را وارد می‌کنند. برای به‌کارگیری نیروهای خدماتی ایرادهای بی‌مورد می‌تراشند تا استخدامشان نکنند. برای همین است که مردم رفیع ناراحت شدند. ما در مورد نیروهای متخصص حرفی نداریم، هرچند که در منطقه نیروهای متخصصی وجود دارد که شرکت به‌دلیل نداشتن سابقه کار، آنها را نمی‌پذیرد و حتی حاضر به آموزش آنها هم نیست تا در آینده به نیروی متخصص تبدیل شوند.»

به‌گفته او، نام بیش از ۸۰۰ نفر فقط در بانک اطلاعات کارجویان رفیع ثبت شده است. طبق برآوردها در شهرستان هویزه یک هزار و ۳۴ نفر و در دشت‌ آزادگان بالغ‌بر دو هزار نفر بیکار هستند که بیشتر از نیمی از آنها از دهک‌های پایین و زیر خط فقر هستند.

سراب نفت

شهر رفیع با پنج هزار نفر جمعیت، همسایه هورالعظیم و یکی از قطب‌های گاومیش‌داری است. اعتراض مردم این شهر کوچک مرزی در حالی بالا گرفته که شهر در تکاپوی برگزاری یادبود سالگرد آزادسازی رفیع است که پس از حدود ۹ ماه اشغال در جنگ، ۱۰ آذرماه ۱۳۶۰ آزاد شد. رفیع در جنگ هشت‌ساله کاملاً تخریب شد و بیش از ۲۷۰ شهید داشت. بازسازی اما موفقیتی نداشت و بخش زیادی از شهر به‌دلیل خشکیدن هور و بی‌آبی و بیکاری متروکه مانده است.

«مصطفی»، یکی از اهالی رفیع، به «پیام‌ ما» می‌گوید: «مردم رفیع عصبانی هستند؛ چون از مسئولان محلی و نفتی‌ها بی‌عدالتی دیدند و حس می‌کنند مغرضانه است. از وقتی شرکت‌ نفت در منطقه مستقر شده، مخصوصاً میدان سهراب، امیدوار بودیم شرایط اقتصادی منطقه‌مان بهتر ‌شود و زیرساخت و اشتغال و درآمد سرانه شهر بهبود پیدا کند. بعضی‌ها حاضر شدند از زراعت بگذرند و زمین‌هایشان را در اختیار شرکت نفت بگذارند، فقط به این خاطر که زمینه اشتغال جوانان را فراهم کنیم، اما امیدمان ناامید شد.»

او تأکید می‌کند: «ما قبول داریم نفت ملی است، اما نمی‌شود ثروت منطقه، هیچ بهره‌ای برای مردمش نداشته باشد. همه وعده‌هایی که داده بودند، عملی نشد و مسئولیت‌های اجتماعی خود را انجام ندادند؛ اشتغال جوانان فقط یکی از آنهاست. در ماه‌های گذشته باز هم اعتراض کردیم و تجمع مسالمت‌آمیز برگزار کردیم، اما هیچ‌کس اهمیتی نداد. به آنها گفتیم نیروهای غیربومی را اخراج و بومی‌ها را استخدام کنید، ولی قبول نکردند. مثلاً آبدارچی چه تخصصی نیاز دارد که از استان‌های دیگر می‌آورند؟»

مصطفی ادامه می‌دهد: «متوجه شدیم بعضی از استخدام‌ها هم خارج از ضوابط و مصوبات، با توصیه و سفارش بعضی از آقایان در شهرستان بوده، برای همین مردم دیگر حتی به حرف مسئولان محلی مثل شورا و فرمانداری و بخشداری هم اعتمادی ندارند و خودشان دست به کار شدند. مردم توقع زیادی ندارند، فقط می‌خواهند در شهر خودشان کار کنند. هر اتفاقی بیفتد، مسئول و مسببش شرکت نفت است؛ چون دارند تخلف می‌کنند.»