فتحیه‌السادات نعمت‌الله‌زاده و زنان و مردان دغدغه‌مند همراهش در «جمعیت دوستداران زمین سبز کرمان» با همان شوق سال‌های نخست این طرح را پیش می‌برند. مهرماه امسال در اختتامیه نوزدهمین سال طرح، «ترحم بهزاد»، مدیرکل دفتر آموزش، ترویج و مشارکت‌های مردمی سازمان منابع‌طبیعی و آبخیزداری کشور، ملی شدن این طرح را وعده داد. حالا مجریان این طرح در تکاپوی آماده شدن برای شروع دوره بیستم آن هستند. 

در این طرح هر سال به‌طور میانگین بیش از ۸۰ هزار نفرساعت شناخت و حفاظت از منابع‌طبیعی در مدارس مقطع ابتدایی استان کرمان آموزش داده شده است. جمع این تلاش‌ها طی دو دهه به بیش از یک‌ونیم میلیون نفرساعت آموزش هدفمند می‌رسد؛ رقمی که نمایانگر یکی از بزرگ‌ترین تجربه‌های همکاری میان نهادهای دولتی و سازمان‌های مردم‌نهاد در حوزه حفاظت از منابع‌‌طبیعی کشور است.

انتقال میراث نیاکان به کودکان

نعمت‌الله‌زاده، مدیرعامل جمعیت دوستداران زمین سبز، به آغاز فعالیت تشکلشان در سال ۷۸ اشاره می‌کند: «بسیاری فکر می‌کنند مراقبت و حفاظت از منابع‌طبیعی و محیط‌زیست و توجه به موضوع مهمی مثل آبخیزداری کاری فانتزی یا تفننی است، اما از هزاران سال پیش هم نیاکان ما برای درخت و آب و خاک احترام قائل بوده‌اند و بر پاسداشت زمین تأکید کرده‌اند. در حال حاضر، این موارد از سوی سمن‌ها با اهدافی خاص تعریف می‌شود.»

مدیرعامل جمعیت دوستداران زمین‌سبز کرمان به «پیام‌ ما» می‌گوید: «ما معتقدیم کودکان از تأثیرگذارترین افراد جامعه هستند که علاوه‌بر تأثیری که بر والدین و خانواده خود دارند، وقتی آموزش کافی دیده باشند، در آینده که در مسئولیتی قرار می‌گیرند، رفتار آنها در راستای حفاظت از منابع‌طبیعی و محیط‌زیست خواهد بود.»

این جمعیت از ابتدا تاکنون محور فعالیت خود را در حوزه آموزش و فرهنگسازی و بر دو گروه کودکان و زنان متمرکز کرده است. در سال‌های نخست شکل‌گیری، برنامه‌هایی ساده اما اثرگذار مانند برگزاری نمایشگاه، برگزاری راهپیمایی‌های نمادین و آموزش‌های مناسبتی داشت. به‌گفته نعمت‌الله‌زاده، بعد از مدتی بر موضوع مشخصی تمرکز کردند و ایده «کودکان، دوستان طبیعت» مطرح شد. او می‌گوید: «زمانی که این پیشنهاد را به اداره‌کل منابع‌طبیعی تحویل دادیم، برنامه ما برای دو سال بود و فکر نمی‌کردیم ۲۰ سال حمایت شود.» حالا قرار است این طرح در دیگر استان‌ها نیز اجرا شود.

هر هفته مربی‌ها وارد کلاس می‌شوند تا متفاوت از کلاس‌های ریاضی و علوم و سایر درس‌ها، از خاک و آب و زمین و گیاهان و هر آنچه به طبیعت و زمین مربوط است، برای بچه‌ها بگویند. نعمت‌الله‌زاده توضیح می‌دهد: «در مجموع ۱۰ جلسه آموزشی داریم که محتوای آن متناسب با پایه تحصیلی و اقلیم هر منطقه تنظیم می‌شود. این مباحث براساس مفاهیم پایه منابع‌طبیعی مانند آب و خاک و هوا به طور کلی و مباحث تخصصی مانند جنگل، مرتع، بیابان و آبخیزداری با توجه به اقلیم بومی‌سازی شده‌اند.» تکنیک‌های آموزش سه محور دارد: موضوع‌محور، پروژه‌محور و داستان‌محور.

به‌گفته او، مقایسه نمودارهای سالانه و ارزیابی مدیران مدارس اجراکننده طرح رشد چشمگیر افزایش آگاهی و اطلاعات دانش‌آموزان را نشان می‌دهد. نعمت‌الله‌زاده می‌گوید: «ما به کودکان یاد می‌دهیم زمین فقط خاک نیست، خانه همه ماست. وقتی کودک بفهمد بیابان هم زنده است و هر دانه خاکش تاریخی دارد، دیگر زباله نمی‌اندازد، درخت را نمی‌شکند و حتی نگاهش به یک برگ عوض می‌شود.»

نعمت‌الله‌زاده همچنین بر نقش سازمان‌های مردم‌نهاد در حفظ منابع‌طبیعی و محیط‌زیست تأکید می‌کند: «از دستگاه‌های دولتی می‌خواهم که توجه بیش‌تری به سمن‌ها به‌ویژه سمن‌های حوزه منابع‌طبیعی و محیط‌زیست داشته باشند.» او می‌افزاید: «در حال حاضر، خیریه‌های نیکوکاری زیادی داریم که بسیار مورد حمایت هستند، اما دست‌وپای سمن‌های فعال در زمینه منابع‌طبیعی و محیط‌زیست در بسیاری از حوزه‌ها بسته است. از اواخر دهه ۷۰ تاکنون، بررسی کنید که چه تعداد سمن در این حوزه مجوز گرفته و الان چه تعدادشان فعال هستند؟»

تخصص، استمرار و موفقیت

«ترحم بهزاد»، مدیرکل محترم دفتر آموزش، ترویج و مشارکت‌های مردمی سازمان منابع‌طبیعی و آبخیزداری کشور که از ملی شدن این طرح حمایت کرده است، در گفت‌وگو با «پیام‌ ما» در پاسخ به این پرسش که چه شاخص‌هایی در طرح «کودکان، دوستان طبیعت» موجب شد تصمیم به اجرای آن در سراسر کشور گرفته شود؟ می‌گوید: «موفقیت این طرح به چند عامل کلیدی وابسته است؛ اولین و مهم‌ترین عامل، استمرار و رشد تجربه آن با ۱۹ سال سابقه موفق در استان کرمان است که نشان از توجیه فرهنگی و اجرایی قوی آن دارد. عامل دوم، وجود یک نهاد غیردولتی تخصصی و دلسوز منابع‌طبیعی است که از تربیت مربیان تا تولید محتواهای آموزشی، متعهدانه از مجموعه حمایت کرده است.»

او اضافه می‌کند: «از طرفی، محتواهای مرتبط با جنگل، مرتع، بیابان، آبخیزداری و اهمیت آب و خاک در این طرح گنجانده شده و با بهره‌گیری از ظرفیت‌هایی مانند داستان‌گویی، کتاب‌خوانی و شخصیت‌های جذاب کارتونی، جایگاه خوبی در میان دانش‌آموزان پیدا کرده است.»