در شب‌هایی که تالار وحدت میزبان جمعی از علاقه‌مندان موسیقی بود، ارکستر سمفونیک تهران رویدادی متفاوت را تجربه کرد و برای نخستین‌بار چوب رهبری مهمان در دستان یک زن قرار داشت. «پانیذ فریوسفی»، در شب‌های ۲۱ و ۲۲ آبان‌ماه، با ایستادن بر سکوی رهبری مرزهای حضور زنان در موسیقی ایران را جابه‌جا و گروهی از نوازندگان را در اجرای آثاری از آهنگسازان زن ایرانی هدایت کرد. این اتفاق کم‌سابقه، در شرایطی که دهه‌هاست رهبری ارکستر در ایران مردانه تعریف شده، به‌مثابه گامی مهم در مسیر دیده‌شدن زنان و به‌رسمیت‌شناختن توانایی‌های آنان در جایگاه‌های تخصصی موسیقی تلقی می‌شود؛ رویدادی که بسیاری آن را نشانه‌ای از تغییر تدریجی ساختارهای فرهنگی و گشودن درهایی می‌دانند که سال‌ها بسته مانده بود.

سیمرغ، زمزمه، دیار و قطعات کلاسیک

کنسرت ارکستر سمفونیک تهران با عنوان «دیار سیمرغ» با اجرای دو موومان «سیمرغ» و «زمزمه» از مجموعه «هفت شهر عشق عطار» ساخته «گلفام خیام» آغاز شد. پس از پایان این اجرا که با استقبال مخاطبان همراه بود، فریوسفی آهنگساز اثر را به حضار معرفی و خیام نیز با تقدیر از تشویق‌های حضار، احترام خود را به مخاطبان ابراز کرد.

در ادامه برنامه، ارکستر به اجرای قطعه تازه‌ای از «آفتاب درویشی»، آهنگساز زن ایرانی، با عنوان «دیار» برای ویولن سولو و ارکستر سمفونیک پرداخت. در این اجرا، «پدرام فریوسفی» به‌عنوان تکنواز ویولن، ارکستر را همراهی کرد. «دیار» برای نخستین بار توسط ارکستر سمفونیک تهران روی صحنه رفت. پس از این اجرا نیز، آهنگساز معرفی شد و با تقدیر از تشویق‌های مخاطبان، به آنان ادای احترام کرد.

در بخش پایانی کنسرت، ارکستر سمفونیک تهران قطعات کلاسیکی از بزرگان موسیقی جهان را اجرا کرد. «ایمپرومپتو اپوس ۵» اثر ژان سیبلیوس، دو موومان «آلگرو مدراتو» و «آندانته کُن موتو» از «سمفونی ناتمام شماره ۸ در سی مینور» اثر فرانتس شوبرت و درنهایت «رقص شمشیر» از باله گایانه ساخته «آرام خاچاطوریان». این اجراها با ترکیب آثار معاصر و کلاسیک، تنوعی قابل‌توجه در برنامه ایجاد و توجه مخاطبان را به تجربه‌ای متفاوت از موسیقی جلب کرد.

کنسرت «دیار» ارکستر سمفونیک تهران شبی متفاوت را رقم زد و اجرای مسلط فریوسفی توانایی زنان را در مقام رهبری ارکسترهای بزرگ به نمایش گذاشت. همچنین، آثار اجراشده از آهنگسازان زن، خلاقیت و مهارت برجسته آنان را به مخاطبان معرفی کرد و بار دیگر نقش مهم زنان در موسیقی معاصر را برجسته ساخت.

«آفتاب درویشی» متولد ۱۳۶۶ نوازنده سازهای پیانو و ویولن و آهنگساز است. او در یادداشتی درباره ساخت «دیار» و ویژگی‌های آن نوشته است: ««دیار» قطعه‌ای در سه بخش برای ارکستر سمفونیک و ویولن سولوست. در این قطعه، سولیست ویولن راوی سفری است از اعماق تاریکی به روشنایی. سفری از اعماق درون که رفته‌رفته رنگ امید می‌گیرد. در این اثر، ویولن پروانه‌وار، گاهی همراه ارکستر، گاهی در سکوت و گاهی به‌تنهایی پرواز می‌کند. این پرواز در هم‌صدایی همه سازها و در اوج، پایان می‌گیرد.» او در ادامه نوشته: «دیار صدای این یکی شدن است که برای اولین بار، در دیار خودم «ایران» اجرا می‌شود.»

«گلفام خیام» متولد ۱۳۶۱ آهنگساز و نوازنده گیتار کلاسیک است. او در یادداشتی ساخت «هفت شهر عشق» را این‌طور شرح داده: «در دوران کرونا به‌طور اتفاقی با «منطق‌الطیر عطار» مواجه شدم؛ متنی که انگار مرا از خواب بیدار کرد؛ گویی کسی از دالان ۹ قرن تاریخ پشتم زد و گفت: «برگ را نگاه کن! صدای کلاغ را دریاب! جاروی صبحگاهی کوچه را بشنو!» محو سیمرغ عطار شدم که جهان بیرون را با یک قطره‌ای در خود، به انتزاعی‌ترین شکل و امروزی‌ترین حالت تصویر می‌کند. درنهایت مجموعه‌ای از هفت موومان برای ارکستر زهی به دنیا آمد.»

او درباره قطعات سیمرغ و زمزمه توضیح داده: «قطعه زمزمه به پرواز دسته‌جمعی پرندگان اشاره دارد که بداهه‌وار تغییر شکل می‌دهند و مسیرهای غیرقابل پیش‌بینی طی می‌کنند. پرندگان اشکال خارق‌العاده‌ای در آسمان به تصویر می‌کشند. این روند غیرقابل‌پیش‌بینی انگار در ریتم‌ها و تم‌های متغیر زهی‌ها نمایان شده است. سیمرغ، تقلای تزئینات زهی‌ها برای پرواز را به تصویر می‌کشد. فرم موومان به‌شکل دو بال سیمرغ و بدنه وسط آن با گذر از روی دیلمان، انگار ما را تماشا می‌کند و سپس اوج می‌گیرد.»

در ایران رشته رهبری ارکستر را به‌طور آکادمیک نداریم

فریوسفی درباره اولین‌ تجربه رهبری ارکستر سمفونیک تهران به‌عنوان یک زن به «پیام ما» می‌گوید: «از نظر موسیقایی تجربه‌ای فوق‌العاده بود، اما در روزهای اول با چالش‌هایی روبه‌رو بودم. به‌تدریج همه‌چیز بهتر شد و ارتباط خوبی میان من و نوازندگان شکل گرفت.»

او درباره این چالش‌ها توضیح می‌دهد: «اینکه یک زن ارکستر سمفونیک تهران را رهبری کند، اتفاقی است که پیشتر رخ نداده بود و شاید در ناخودآگاه برخی افراد مقاومت کوچکی ایجاد می‌کرد. خوشبختانه این موضوع خیلی زود برطرف شد. اکثر نوازندگان مرا به‌عنوان نوازنده ویولن می‌شناسند و ازآنجاکه دو سال است که ارکستر زهی «دیالوگ» راه‌اندازی شده و پارسال هم با همین ارکستر در تالار وحدت اجرا داشتیم، هنوز بسیاری با من به‌عنوان رهبر ارکستر آشنا نبودند. انتخاب من توسط شورای ارکستر سمفونیک انجام شد که از اعتمادشان سپاسگزارم.»

علاقه او به رهبری ارکستر به دوران کودکی‌اش بازمی‌گردد: «بعد از فارغ‌التحصیلی از هنرستان موسیقی و ورود به ارکستر سمفونیک تهران در سال ۷۸، رهبران مختلفی می‌آمدند و این برایم بسیار جذاب بود. هنگام تحصیل ویولن در ارمنستان شرایطی فراهم شد که بتوانم دوره‌های رهبری را بگذرانم. بعد از بازگشت به ایران با ارکستر هنرستان موسیقی همکاری کردم و اجراهای خوبی داشتیم. البته یکی از پیشکسوتان، که ترجیح می‌دهم نامش را نبرم، کاری کرد که نتوانم با آن ارکستر ادامه دهم، اما این موضوع علاقه من به رهبری را کم نکرد. تا اینکه ارکستر مؤسسه «دیالوگ» را تشکیل دادیم که هر هفته فعالیت دارد و رویکردی آموزشی و اجرایی را دنبال می‌کند.»

فریوسفی درباره اینکه آیا اقدام بنیاد رودکی می‌تواند مسیری برای توجه بیشتر به زنان در حوزه رهبری ارکستر باز کند، توضیح می‌دهد: «در ایران رشته رهبری ارکستر به‌صورت آکادمیک نداریم، اما می‌دانم برخی از همکاران در آموزشگاه‌های خصوصی دوره‌های تخصصی برگزار می‌کنند. اگر زنان توانایی لازم را داشته باشند، قطعاً این مسیر می‌تواند گشوده شود.»

او درباره تجربه هدایت نوازندگان ارکستر سمفونیک تهران می‌گوید: «نوازندگان ارکستر سمفونیک تجربه کار با رهبران مختلف و اجرای رپرتوارهای گوناگون را دارند. ساختار و نظم ارکستر نیز کاملاً تثبیت شده است. خوشبختانه نوازندگان در این همکاری بسیار منعطف بودند و از نظر موسیقایی هیچ مقاومتی وجود نداشت.»

در این کنسرت آثار دو زن آهنگساز اجرا شد که از دیدگاه فریوسفی دو هنرمند درخشان در سطح بین‌المللی هستند: «قطعه دیار برای نخستین‌بار اجرا شد و خودِ آفتاب درویشی نیز آن را به‌صورت زنده اولین‌بار شنید. چالش خاصی در اجرای این قطعه وجود نداشت و اجرای این قطعه همراه با برادرم برایم تجربه‌ای جذاب بود. اما هر دو موومان اثر گلفام خیام پیچیدگی‌هایی دارند و در هر دو، با زبانی تازه مواجه‌ایم؛ زبانی که کمتر در موسیقی ایران اجرا شده است.»

زنان دیگر

به‌جز فریوسفی که برای نخستین‌بار زنی بود که رهبری یک ارکستر را برعهده داشته از دو زن دیگر هرچند با سرنوشت‌های متفاوت می‌توان نام برد؛ «نزهت امیری» و «نازنین آقاخانی».

سال ۱۳۸۹ قرار بود نازنین آقاخانی رهبری ارکستر سمفونیک تهران را برعهده داشته باشد، اما به‌دلیل کارشکنی‌هایی که صورت گرفت، این موضوع اتفاق نیفتاد. او که یکی از رهبران برجسته در عرصه بین‌المللی است، درنهایت به اتریش بازگشت و ۱۵ سال گذشت تا زنی دیگر بتواند در این جایگاه قرار بگیرد.

آن زمان «بابک رضایی»، مدیرعامل انجمن موسیقی، درباره این اتفاق گفته بود ارکستر سمفونیک تهران پس از هر اجرا تمرینات خود را ادامه می‌دهد. به همین دلیل از نازنین آقاخانی دعوت شد به‌عنوان رهبر ارکستر تمرینات گروه را همراهی کند: «هیچ صحبتی مبنی‌بر رهبری ایشان در اجراهای رسمی از ابتدا وجود نداشته است.»

چنین تجربه‌ای پیشتر فقط در ارکستر ملی رقم خورده بود. «نزهت امیری» در دهه ۹۰ چوب رهبری «ارکستر ملی» را در دست گرفت، اما رهبری ثابت آن در دست هیچ زن دیگری نبوده است که خودش آن زمان در گفت‌وگو با ایسنا این موضوع را «تصادفی» خوانده بود: «برای من همیشه به‌شکل تصادفی امکان رهبری ارکستر و حضور روی صحنه به‌وجود آمده است. در سال ۸۴ دانشجوی استاد دهلوی بودم و به این دلیل موفق شدم نت‌های ایشان را بگیرم و ارکستر مضرابی ایران را روی صحنه ببرم. سال گذشته نیز به‌شکل تصادفی با ارکستر نغمه باران آشنا شدم و از من برای رهبری ارکسترشان دعوت کردند. امسال هم اگر من برای کار دیگری به بنیاد نرفته بودم، شاید این اتفاق رخ نمی‌داد؛ این موضوع خیلی زیبا نیست. در تاریخ «تصادف»ها خیلی کم باعث اتفاقات ویژه شده‌اند… .»

حالا رهبری پانیذ فریوسفی، نقطه‌عطفی در تاریخ ارکستر سمفونیک تهران به شمار می‌رود و حضور او نشان داد می‌توان مرزهای سنتی و محدودیت‌های دیرینه را شکست. اجرای آثار آهنگسازان زن در این برنامه هم بر اهمیت خلاقیت و نقش زنان در موسیقی معاصر تأکید کرد و به مخاطبان فرصتی داد تا با بخشی از استعدادهای درخشان آنان آشنا شوند. این شب، بیش از یک کنسرت بود؛ گواهی بود بر اینکه زنان می‌توانند جایگاه‌های کلیدی در موسیقی ایران داشته باشند.