در بخشی از استیتمنت برگزاری نمایشگاه «هنر و جنگ» گفته شده: «در جهان پرآشوب و ازهم‌گسسته کنونی موزه‌ها می‌توانند با ایجاد پیوندی از طریق هنر، انسان‌ها را به هم نزدیک کنند.» همچنین در بخش دیگری از آن آمده است: «تأمل در آثار به‌جای‌مانده از زمانه‌های گذشته، این امکان را فراهم می‌کند تا با نگاهی معاصر، این وقایع و پیامدهایشان را تحلیل و تفسیر کنیم.»

رویداد «هنر و جنگ» به بررسی تأثیر جنگ‌ها و بحران‌های معاصر بر هنر و هنرمندان جهانی می‌پردازد. در اولین بخش از این مجموعه، شش اثر شاخص از هنرمندان مشهور پاپ آرت همچون «رابرت ایندیانا»، «جیمز روزنکوییست» و «روی لیکتن‌ستاین» به نمایش درآمده است. این آثار واکنش‌های هنرمندان به جنگ‌ها و بحران‌های جهانی را از زاویه هنر به تصویر می‌کشند و بازدیدکنندگان را به بازاندیشی در بحران‌های جهانی دعوت می‌کنند.

جریان هنر پاپ در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ میلادی در واکنشی به هنر انتزاعی و نخبه‌گرایانه پدید آمد و با الهام از فرهنگ عامه، تبلیغات و رسانه‌های جمعی، مرز میان هنر والا و پست را در هم شکست. در توضیح این نمایشگاه درباره هنر پاپ آمده است: «اما پاپ‌آرت صرفاً بازتولید تصاویر تجاری نبود. بسیاری از هنرمندان این جریان را به‌عنوان ابزاری برای نقد اجتماعی و سیاسی به کار گرفتند.» همان‌طور که در دوران جنگ ویتنام برخی از این هنرمندان با تکرار تصاویر خشونت و مرگ، بی‌تفاوتی جامعه را به چالش کشیدند.

«روی لیکتن‌ستاین» یکی از هنرمندان پاپ آمریکایی است که اثرش در «هنر و جنگ» به نمایش درآمده است. او با استفاده از تصاویر برگرفته از کتاب‌های کمیک سعی می‌کند مفاهیم به‌ظاهر «اصیل انسانی» را تقدس‌زدایی کند: «آثار او همچون یک پارودی مرزبندی‌های دوران معاصرش را به سخره می‌گیرد.»

«رابرت ایندیانا» هنرمند دیگری است که شیوه زندگی آمریکایی را در اغلب آثارش به تصویر کشیده است. او مجموعه «نقاشی علائم» را با رنگ‌های زنده و درخشان، اعداد، علائم راهنمایی‌ورانندگی و اشکال هندسی پدید آورد؛ مجموعه‌ای که درآمدی بود بر رویکرد انتقادی او در هنر که همین مضامین را در مجموعه چاپ‌های خود تکثیر کرد. در یکی از آثارش نشان صلح سروته شده و انگار به معنای معکوس آن یکی جنگ اشاره دارد. رنگ‌های زرد و سیاه نیز دارای معنایی نمادین است و به علامت مواد رادیواکتیو اشاره دارد.اثر «جیمز روزنکوییست» در این نمایشگاه هم، چنین معانی‌ای را به مخاطب منتقل می‌کند.

حتی یک اثر موزه‌ای می‌تواند یک روایت باشد

«رضا دبیری‌نژاد»، رئیس موزه هنرهای معاصر تهران، در گفت‌وگو با «پیام ما» درباره دلیل برگزاری نمایشگاه «هنر و جنگ» می‌گوید: «دغدغه‌ای حرفه‌ای داشتم درباره اینکه در این شرایط موزه‌ها چه کاری باید انجام دهند. درست است باید از آثار حفاظت کنیم؛ اما موزه‌ها یک نهاد اجتماعی هستند و نمی‌توانند منفک از جهان پیرامونشان باشند. در دوره افزایش شدت بحران‌ها، اولویت حفاظت‌کردن است؛ اما احساس کردیم حالا که در این فضای گذر هستیم لازم است کاری انجام دهیم.»

به اعتقاد او، موزه‌ها در ایجاد زیستی بهتر و تاب‌آوری نقش مهمی دارند: «حدود سه سال پیش شعار روز جهانی موزه‌ها «موزه‌ها و زیست بهتر» بود؛ به این معنا که چطور می‌توانند به حال بهتر جامعه کمک کنند. شعار امسال می‌گوید که موزه‌ها یک جامعه گسسته را متحد می‌کنند. ما در آستانه روز جهانی موزه هستیم و حیف بود که در این روزها موزه هنرهای معاصر تهران تعطیل باشد. مورد دیگر، نقش هنر در تاب‌آوری جامعه است؛ بنابراین قرار نیست فقط از این گنجینه‌های هنری حفاظت کنیم؛ بلکه باید به‌تناسب شرایط اجتماعی، خوانش‌هایی متناسب با زمانه خودمان از آثار هنری داشته باشیم و موزه را به یک امر کاربردی و زنده تبدیل کنیم.»
دبیری‌نژاد درباره ایده برگزاری نمایشگاه «هنر و جنگ» می‌گوید: «فکر کردیم اگر در این شرایط نمی‌توانیم نمایشگاه بزرگ برگزار کنیم، می‌توانیم با نمایش یک یا دو اثر فرصت ارتباط، تذکر به موضوع و ایجاد حال خوب از تماشای آثار هنری را حفظ کنیم. به نظر می‌آید اکنون جامعه تشنه این است که کمی در فضاهای عمومی حضور داشته باشد و به بهانه آثار هنری گفت‌وگو کند. حتی یک اثر موزه‌ای می‌تواند یک روایت باشد.»
به گفته رئیس موزه هنرهای معاصر تهران درباره حفاظت از این آثار در این دوران توضیح می‌دهد: «هنوز از دوره بحرانی گذر نکرده‌ایم و هر آن ممکن است اتفاقی بیفتد. به همین دلیل نمایشگاه را به‌گونه‌ای طراحی کرده‌ایم که اگر اتفاقی افتاد بتوانیم آثار را به‌سرعت جمع‌آوری کنیم. در واقع شرایط بحرانی و حفاظت را در برگزاری این نمایشگاه در نظر گرفته‌ایم.»

نقش هنر در شرایط بحرانی

در حال حاضر شش اثر در موزه به نمایش گذاشته شده و قرار است هر هفته آثار تغییر کند و به‌جای آنها آثار دیگری نمایش داده شود. دبیری‌نژاد در این باره می‌گوید: «چند ایونت طراحی کرده‌ایم. به این معنا که چند نمایشگاه با تعداد آثار کم برگزار کنیم. قرار است هر هفته چند اثر متناسب با شرایط فعلی نمایش دهیم که بتوانیم چراغ موزه را روشن نگه داریم. ازاین‌رو علاوه بر نمایش آثار، چند برنامه در پیش داریم؛ نشست‌های تاب‌آوری و هنر، اجرای موسیقی در فضای عمومی موزه و برگزاری چند کارگاه پرفورمنس و اجرای آثار هنری. در کنار اینها اگر شرایط اجازه دهد کارگاه کودک و موزه‌درمانی هم خواهیم داشت.»

او معتقد است اگر بخواهیم به زندگی باز گردیم باید از این سرمایه‌های فرهنگی و هنری استفاده کنیم: «در شرایط بحرانی کشور، فرهنگ و هنر فراموش می‌شود و دیگر اولویت نیست. این تجربه را در دوران کرونا هم داشتیم. مشکلی که وجود دارد این است که از ابزارهای جدید استفاده نمی‌کنیم. خیلی از اوقات به روش‌ها و تعاریف ثابت عادت کرده‌ایم. اگر بپذیریم ظرفیت‌های مجازی و انواع ارائه آثار وجود دارد می‌توان به فعالیت‌های فرهنگی ادامه داد. ما پیش‌تر تجربه نمایش یک سالن و یک اثر را داشته‌ایم و چه اشکالی دارد که مردم به بهانه یک اثر به موزه سر بزنند. اکنون همه ما به فضاهایی احتیاج داریم از آن بهره‌مند شویم و حس کنیم جامعه زنده است.»

فرهنگ و هنر چه کاری می‌تواند انجام دهد؟ دبیری‌نژاد در این باره توضیح می‌دهد: «شاید دیدن تجربه‌های تاریخ هنر به ما راحت‌تر بتواند بگوید که نقش هنر چیست و اینکه هنرمندان بزرگ در بحران‌ها و جنگ‌ها چه واکنش‌هایی داشته‌اند. حتی می‌توان گفت بعضی از این مکاتب بعد از جنگ‌ها به وجود آمده‌اند و گاهی اوقات برای انتقال حال خوب به جامعه، روایت مستقیم نداده‌اند و سراغ کارهای انتزاعی رفته‌اند. در واقع صرفاً روایتگری و بازنگری نکرده‌اند. خود این موضوع کمک می‌کند که توقع واقع‌بینانه‌تری از هنر و هنرمندان داشته باشیم و شاید این آثار بتواند الهام‌بخش تولیدات هنری جدید باشد.»

به گفته رئیس موزه هنرهای معاصر تهران، موزه‌ها منبع الهام‌اند: «آثار هنری می‌توانند با موضوعات مختلف الهام‌بخش باشند. به مناسبت‌های مختلف می‌توان سراغ آثار رفت و بین موضوعات اجتماعی و آثار هنری ارتباط برقرار کرد. گنجینه ما ثابت است؛ اما هر بار به بهانه‌ای سراغ آن می‌رویم و می‌توان دید که شرایط اجتماعی و اقلیمی بحران‌ها چه آثار هنری‌ای را ایجاد کرده است.»