تخریب بناهای تاریخی در محله درب زنجیر کاشان با بهانه توسعه بقعه امامزاده‌ محله، سابقه‌ای چندین‌ساله دارد. اما هم‌زمانی انتشار خبر پیوستن کاشان به شهرهای خلاق یونسکو با انتشار تصاویر تخریب این بنا، انتقادات بسیاری را متوجه مسئولان میراث‌فرهنگی و مدیران شهری کاشان کرده است. آنها که بر موج خبر توجه یونسکو به معماری این شهر سوار شده‌اند، اما در مقابل اخباری که سال‌هاست درباره تخریب بناهای تاریخی شهر منتشر می‌شود، ترجیحشان سکوت بوده است.

نام کاشان تصاویری از خانه بروجردی‌ها، عامری‌ها و طباطبایی‌ها و خانه‌های تاریخی دنج و آرامی را در ذهن متبادر می‌کند که تبدیل به بوتیک‌هتل یا اقامتگاه بومگردی شده‌اند. هرچند تعداد این بناها هم کم نیست، اما بخش تلخ داستان آنجاست که تعداد بناهایی که در سال‌های اخیر در کاشان تخریب‌ شده‌اند، به‌مراتب بیشتر از بناهایی است که احیا شده‌اند و معیاری برای یونسکو بودند تا این شهر را با معماری بدیعش به جهان معرفی کند. هرچند بناهایی مثل خانه بروجردی‌ها و طباطبایی‌ها هم از گزند گروه‌های فیلمبرداری و بی‌توجهی مسئولان در امان نبوده‌اند و زخم‌های بسیاری بر چهره دارند، اما این زخم‌ها زیر آن ظرافت‌ها و تزئینات کم‌نظیر این بناها پنهان مانده است. 

بنایی که قابل مرمت بود، اما تخریب شد

«مرتضی سامان‌فر»، مرمتگر بناهای تاریخی که ویدئوی تخریب کارگاه شعربافی و تصاویر قبل از تخریب آن را در شبکه‌های اجتماعی منتشر کرده است، درباره این بنا و اتفاقاتی که در محله درب زنجیر برای بناهای تاریخی می‌افتد، به «پیام ما» می‌گوید: «در چند سال اخیر چند بار از این بنا بازدید کردم، تصاویر زیادی هم از این بنا تهیه کرده بودم. تخریب این بنا از اوایل تابستان امسال آغاز شد. روزی که این ویدئو را تهیه کردم، اولین بار بود که دیدم بنا به‌کلی تخریب شده و کارگران در آن مشغول به کار بودند. تاریخ دقیق تخریب را نمی‌دانم.» 

او به اظهارات اهالی محله اشاره می‌کند، اما چندان به صحت آن اطمینان ندارد: «همسایگان بنا وقتی استوری‌های من را دیدند، به من پیام دادند که گویا قرار است این بناها برای توسعه امامزاده تخریب شود. در میان اهالی این‌طور نقل می‌شود که قبور امامزاده نزدیک این محله بین ۴۰۰ میلیون تا یک میلیارد فروخته می‌شود، اما بناهای تاریخی قاجاری متری ۱۰ تا ۱۵ میلیون معامله می‌شود. به همین دلیل، قرار است این زمین‌ها تبدیل به قبرستان شود. اینکه این اخبار که بین اهالی محله نقل می‌شود، چقدر صحت دارد را من نمی‌دانم؛ اما این کاملاً مشخص است این بنا عامدانه تخریب شده؛ چون طاق و سقف بنا کاملاً سالم بود.»

سامان‌فر که تخصص مرمت بناهای تاریخی را دارد، درباره اینکه این بنا چقدر قابل مرمت و احیا بود، می‌گوید: «ما بناهایی با شرایط بدتر از این بنا را مرمت کرده‌ایم. سقف این بنا و طاق‌ها و قوس‌هایش کاملاً سالم بود. کارگاه شعربافی نیاز به مرمت آنچنانی نداشت؛ جز چند تیغه‌چینی و دیوارکشی. نسبت به بناهای دیگری که من دیده بودم و کار مرمتشان را انجام دادم، خیلی سالم‌تر بود.» 

او به این موضوع هم اشاره می‌کند که در کنار این بنا، سه بنای تاریخی و یک گذر تاریخی مسقف هم قرار داشت که همگی آنها در ماه‌های اخیر تخریب شده‌اند. این کارگاه شعربافی آخرین بنای خشتی سالم‌مانده در این کوچه بود.

این مرمتگر بناهای تاریخی به مسئله پیوستن کاشان به شهرهای خلاق یونسکو در حوزه معماری هم اشاره می‌کند و می‌گوید: «کاشان به‌دلیل وجود همین بناهای تاریخی به‌عنوان شهر خلاق شناخته شده است. اما در همین محله درب زنجیر حداقل ۱۰ تا ۱۵ خانه خشتی تخریب‌شده وجود دارد که تبدیل به پارکینگ شده‌اند.» 

او معتقد است کاشان با بناهای خشتی و تاریخی معروف است و مورد توجه جهان قرار گرفته، تخریب این بناها چیزی از هویت شهر باقی نمی‌گذارد. او به بنایی که در بافت تاریخی کاشان و در مجاورت بازار در حال ساخت است، اشاره می‌کند و می‌گوید: «این بنای بتنی در بافت تاریخی در محلی ساخته شده است که سه خانه زیبای قاجاری قرار داشت، این سه بنای تاریخی تخریب شده تا این ساختمان بتنی به جایشان ساخته شود و قرار است کاربری آن موزه فرش باشد. هر بنایی بسازند جای آن سه بنای تاریخی را نمی‌گیرد.»

استمرار در تخریب

تخریب بناهای تاریخی در کاشان تنها محدود به یک یا دو مورد نمی‌شود؛ بلکه به روندی مستمر تبدیل شده است که سکوت و بی‌توجهی مسئولان و در مواردی همراهی میراث‌فرهنگی با تخریبگران به آن دامن می‌زند. اما سؤال اینجاست که در شهری که به‌عنوان شهر خلاق یونسکو معرفی شده، چرا رئیس شورای شهر از استاندار اصفهان خواسته با اضافه‌شدن یک طبقه به ضوابط ارتفاعی در بافت تاریخی شهر موافقت کند؟ مگر نه این است که این شهر را با میراث معماری و خانه‌های زیبای تاریخی‌اش می‌شناسند. 

در این میان، وزارت میراث‌فرهنگی کجاست و آیا به‌زعم مدیران میراث‌فرهنگی، این تصمیمات و درخواست‌های مدیران شهری با حفظ هویت تاریخی شهر هم‌راستاست؟ اگر پاسخ منفی است، چرا اقدامی در مخالفت با این اظهارات و پیشنهادات صورت نمی‌گیرد؟ کاشان به‌عنوان شهری با قدمت تاریخی و معماری منحصربه‌فرد، به‌راحتی می‌تواند الگوی توسعه‌ای باشد که هم‌زمان با حفظ میراث خود به‌سوی رشد و توسعه گام بردارد. اما شواهد نشان می‌دهد در این شهر اتفاقات دیگری در حال وقوع است.