وضعیت کنونی صنعت گردشگری ایران را می‌توان «تعطیلی کامل» توصیف کرد. از خرداد سال گذشته تاکنون، درآمد بخش عمده‌ای از فعالان این حوزه صفر یا حتی منفی بوده است. بسیاری از فعالان گردشگری برای حفظ نیروهای خود، هزینه حقوق و بیمه پرداخته‌اند، بی‌آنکه درآمدی داشته باشند و همین مسئله زیان آنها را بیشتر کرده است. نیروهای متخصص تعدیل شده‌اند و بسیاری از فعالان این صنعت ناچار شده‌اند از گردشگری یا حتی از کشور مهاجرت کنند. شرایط به‌اندازه‌ای دشوار شده است که به برخی همکارانم توصیه کرده‌ام برای گذران زندگی، موقتاً به مشاغلی غیر از گردشگری روی بیاورند.

این بحران تنها نتیجه جنگ، تحریم یا وضعیت سیاسی نیست. زیرساخت‌های نامناسب حمل‌ونقل، نبود ثبات اقتصادی، مدیریت سنتی، فقدان ارتباط علمی با جهان و نداشتن برنامه‌ای مدون برای بازگرداندن گردشگران، مجموعه‌ای از موانع را ایجاد کرده‌اند که حتی در صورت دستیابی به توافق سیاسی نیز به‌سرعت برطرف نخواهند شد.

در مقاصد گردشگری، توسعه حمل‌ونقل معمولاً ابتدا به‌دلیل نیاز شهروندان ساکن آن منطقه اتفاق می‌افتد و گردشگران نیز از آن بهره می‌برند. پس از شکل‌گیری جریان گردشگری، سرمایه‌گذاری برای توسعه مقصد آغاز می‌شود و به‌تبع آن، حمل‌ونقل متناسب با نیاز گردشگران نیز گسترش می‌یابد. متروی پاریس برای ساکنان این شهر ساخته شد و گردشگران بعدها از آن استفاده کردند؛ هرچند برخی مسیرها نیز متناسب با نیاز گردشگران توسعه یافت.

در ایران، اما مشکلات متعدد حمل‌ونقل به مانعی جدی در مسیر گردشگری تبدیل شده است. برنامه‌ریزی برای سفر با قطار، به‌دلیل دشواری رزرو بلیت، محدودیت ظرفیت، نبود امکان رزرو گروهی و عوامل دیگر، مدت‌هاست بسیار محدود شده یا عملاً از دسترس خارج شده است.

لغو پروازها به دلایل جنگی و برای حفظ امنیت مسافران گریزناپذیر است، اما کنسلی یا تأخیر پروازها به‌دلیل نبود زیرساخت یا برنامه‌ریزی‌های خلق‌الساعه، حتی سفرهای عادی داخلی را نیز با مشکل مواجه می‌کند. در چنین شرایطی، سخن‌گفتن از توسعه گردشگری معنای چندانی ندارد.

سال‌هاست که در زمان‌های خاصی از سال، با صدور بخشنامه، ناوگان اتوبوس‌رانی به‌سمت مرزها هدایت می‌شود. نخستین سال اجرای این تصمیم با فصل پرفروش تورهای خارجی به ایران هم‌زمان بود. بدون اطلاع قبلی، رزرو ناوگان اتوبوس‌رانی فعالان گردشگری لغو شد و آنها نتوانستند به تعهدات خود در برابر گردشگران عمل کنند. پس از آن، بسیاری از فعالان صنعت گردشگری ترجیح دادند در آن بازه زمانی از فروش و بازاریابی تور خودداری کنند.

نبود قطعیت مالی نیز امکان فعالیت حرفه‌ای را از بین برده است. وقتی نرخ دلار در دو روز به شکل غیرمنتظره‌ای بالا می‌رود و قیمت‌ها لحظه‌ای تغییر می‌کنند، امکان قیمت‌دهی به تورهای خارجی وجود ندارد. این در حالی است که تصمیم‌گیری برای سفر به یک مقصد ناگهانی نیست و گاهی تورگردانان و مسافران یک یا دو سال زودتر برای رزرو تور اقدام می‌کنند. چشم‌انداز آینده نیز چندان روشن نیست. براساس برخی پژوهش‌های انجام‌شده درباره بازگشت گردشگری پس از جنگ و بحران، به‌طور متوسط شش ماه تا یک سال پس از تثبیت شرایط سیاسی و امنیتی، جریان گردشگری ــ در صورت وجود برنامه‌ریزی و تلاش مقصد ــ بازمی‌گردد. شرایط ایران، اما متفاوت است.

ایران پیش از این بحران‌ها نیز در منطقه خاورمیانه جایگاه بالایی در گردشگری نداشت. اعتبار بین‌المللی کشور آسیب دیده و برنامه مدونی برای بازگرداندن گردشگران وجود ندارد. بنابراین، احتمال بازگشت جریان گردشگری بسیار کندتر است و ممکن است حتی پس از هرگونه توافق یا صلح، دست‌کم دو سال زمان لازم باشد تا نشانه‌های بهبود دیده شود.
از سوی دیگر، برداشته‌شدن تحریم‌ها الزاماً به‌معنای نجات بخش خصوصی فعلی گردشگری ایران نیست. در صورت رفع تحریم‌ها، شرکت‌های بزرگ فراملیتی با برخورداری از فناوری، سرمایه و تجربه وارد بازار خواهند شد و نمایندگی‌ها و سهم بازار را در اختیار خواهند گرفت. بخش خصوصی سنتی ایران برای مواجهه با چنین شرایطی آماده نیست و اگر خود را به‌روز نکند، از صحنه رقابت حذف خواهد شد.

ریشه بخشی از مشکلات گردشگری ایران را باید در ذهنیت سنتی مدیران و فعالان این صنعت جست‌وجو کرد؛ ذهنیتی مبتنی بر مدیریت کاروان‌های راه ابریشم، به‌جای مهمان‌نوازی مدرن در عصر فناوری. نبود استراتژی نوین و درک‌نکردن تحولات جهانی از مشکلات اساسی و مؤثر در این صنعت است. فعالان گردشگری ایران به‌دلیل سال‌ها انزوا، به‌سختی توانسته‌اند دانش خود را به‌روز کنند و تعاملات بین‌المللی محدودی داشته‌اند. به همین دلیل، بسیاری از مفاهیم نوظهور گردشگری هنوز واژگان و مفاهیمی بیگانه در این صنعت به شمار می‌روند. حتی پس از برقراری ثبات در ایران و منطقه، کارهای بسیار زیادی برای بازسازی این صنعت باید انجام شود.

فعالان گردشگری باید به‌جای اصرار بر ادامه شکل سنتی مشاغل در صنعت مهمان‌نوازی، به‌دنبال طراحی محصولات جدید باشند. تحقق این هدف به آموزش، دسترسی به دانش روز و بهره‌گیری از مشاوران خبره و بین‌المللی در حوزه مدیریت مقصد و گردشگری نیاز دارد. مدل قدیمی صنعت گردشگری در ایران دیگر کارایی ندارد و تغییر، اجتناب‌ناپذیر است.