مسجد تاریخانه دامغان بی‌تردید یکی از مهم‌ترین اسناد معماری ایران است. این بنا که حلقه اتصال معماری ساسانی و اسلامی محسوب می‌شود، روایت‌گر دوره‌ای از تحول فکری و هنری در این سرزمین است.
«مرتضی امیرجان»، کارشناس معماری، در گفت‌وگو با «پیام ما» می‌گوید: «آنچه تاریخانه را در تراز جهانی قرار می‌دهد، تلفیق بی‌نظیر نقشه شبستانی مساجد نخستین اسلامی با فنون نیارشی دوره ساسانی است. این تلفیق را در هیچ بنای دیگری در ایران نمی‌توان یافت.»

ستون‌های مدور آجری با ابعاد ۳۴×۳۴×۷ سانتی‌متر، طاق‌های بیضی‌شکل موسوم به «مازه‌دار» و آجرکاری خفته‌راسته، همگی نشانه‌هایی از دانش فنی معماران ساسانی است که در این مسجد به کار رفته است. در کنار این ویژگی‌ها، وجود صحن مرکزی، رواق‌های پیرامونی و محراب رو به قبله، نشان‌دهنده اقتباس از الگوی مساجد صدر اسلام است.

امیرجان با اشاره به تحقیقات باستان‌شناختی می‌افزاید: «بر اساس شواهد، تاریخانه بر روی بقایای یک آتشکده زرتشتی از دوران ساسانی ساخته شده است. این تداوم مکانی، نشان‌دهنده پیوند عمیق فرهنگی و تحول تدریجی باورهاست؛ جایی که تقدس از آتش به محراب تغییر می‌کند، اما هویت معماری ایرانی همچنان پابرجاست.»

قدمت مسجد به سده دوم هجری (بین سال‌های ۱۳۲ تا ۱۷۰ هجری قمری) بازمی‌گردد و مناره آجری ۲۶متری آن که در اوایل سده پنجم هجری و در دوره آل‌زیار به مجموعه افزوده شده، خود به‌تنهایی یک اثر تاریخی ارزشمند محسوب می‌شود.

ثبت یک بنا، روایت یک تمدن

«کورش نیکنام»، فعال میراث فرهنگی دامغان، در گفت‌وگو با «پیام ما» ثبت جهانی تاریخانه را نه یک رویداد میراثی، که به‌رسمیت‌شناختن تداوم یک تمدن کهن در پهنه تاریخ می‌داند. او می‌گوید: «تاریخانه سند زنده پیوند معماری زرتشتی و اسلامی است؛ جایی که آتشکده به مسجد بدل می‌شود، اما هویت ایرانی همچنان در ستون‌ها و طاق‌های آن جاری است. جهانی‌شدن این بنا، روایت‌گری فرهنگ، باورها و آیین‌های مردمی است که هزار سال پیش در این سرزمین می‌زیسته‌اند.»

نیکنام با اشاره به جایگاه تاریخانه در پرونده جامع «زنجیره مساجد ایرانی» تأکید می‌کند: «تاریخانه تنها یک پرونده مستقل نیست؛ بلکه یکی از مهم‌ترین حلقه‌های این زنجیره محسوب می‌شود. در این پرونده، تاریخانه به‌عنوان نقطه آغازین سیر تحول معماری مسجد در ایران معرفی شده که تا دوران قاجار امتداد می‌یابد. این جایگاه ویژه، مسئولیت حفظ و ساماندهی این اثر را دوچندان می‌کند.»

معارض در مسیر یونسکو

«حسین خلیل‌نژاد»، فعال حوزه میراث فرهنگی دامغان، در گفت‌وگو با «پیام ما» از موانعی می‌گوید که سال‌ها ثبت جهانی تاریخانه را با تردید مواجه کرده بود. او با اشاره به دو مانع اصلی بیان می‌کند: «یکی از این موانع، یک آپارتمان شخصی با دو طبقه مازاد بود که منظر بصری مسجد را مخدوش کرده بود. دکتر وطن‌دوست، مدیر پرونده، پس از بازدید در اواخر سال ۱۴۰۳ تأکید کرد که این دو طبقه باید حذف شوند. خوشبختانه این آپارتمان خریداری شده و اکنون طبقات مازاد آن در آستانه تخریب است.»

دومین مانع، نمازخانه یا مسجد جدیدی است که حدود ۴۵ سال پیش، بدون مجوز و روی پی مسجد قدیمی ساخته شده است. خلیل‌نژاد می‌گوید: «این بنا در محدوده شبستان زمستانی مسجد تاریخی احداث شده و اکنون یکی از مهم‌ترین موانع به شمار می‌رود. شورای شهر و شهرداری در حال تملک زمینی در نزدیکی مسجد هستند تا امکان انتقال این نمازخانه و مجموعه ملحقات آن، از جمله مغازه‌ها و زینبیه، فراهم شود.»

به گفته خلیل‌نژاد، تعیین حریم جدید مسجد نیز در شرف نهایی‌شدن است و امید می‌رود پرونده تاریخانه به‌زودی به یونسکو ارسال شود.

تعمیرگاه‌ها در همسایگی تاریخانه

با وجود پیشرفت‌های چشمگیر در رفع موانع اصلی، هنوز چالش‌هایی باقی مانده است که کارشناسان را نگران می‌کند. خلیل‌نژاد در ادامه به آسیب‌های دیگری اشاره می‌کند: «چند تعمیرگاه موتورسیکلت در اطراف مسجد فعالیت می‌کنند که با شأن این اثر تاریخی تناسبی ندارد. این تعمیرگاه‌ها، علاوه بر آلودگی بصری، آلودگی صوتی و زیست‌محیطی نیز ایجاد می‌کنند.»

او به سنگ‌فرش مقابل مسجد نیز انتقاد دارد: «سنگ‌فرش فعلی نه‌تنها با هویت تاریخی بنا هماهنگ نیست، بلکه کیفیت فنی مناسبی ندارد و مورد انتقاد مردم و کارشناسان قرار گرفته است.»

وجود پست زمینی برق در نزدیکی مسجد نیز از دیگر مواردی است که به گفته خلیل‌نژاد باید جابه‌جا شود. او تأکید می‌کند: «این مسائل جزئی اما مهم، گاهی در سایه موانع بزرگ‌تر نادیده گرفته می‌شوند، درحالی‌که برای ثبت جهانی، تمامی جزئیات حریم و منظر بصری اثر اهمیت دارد.»

ائتلاف محلی برای نجات پرونده جهانی

اکبرپور، مدیر اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی دامغان، در گفت‌وگو با «پیام ما» با اشاره به اقدامات گسترده یک سال اخیر اظهار می‌کند: «ثبت جهانی یک اثر، تنها ثبت یک بنا نیست؛ بلکه ثبت بخشی از هویت یک ملت است. با جهانی‌شدن تاریخانه، فرهنگ، باورها، آیین‌ها و پیشینه تاریخی دامغان نیز در معرض دید جهانیان قرار خواهد گرفت.»
اکبرپور درباره سه موضوع اصلی که پس از اعلام ایرادهای یونسکو در دستور کار قرار گرفت، بیان می‌کند: «تعیین حریم جدید، رفع معارض ساختمانی و جابه‌جایی نمازخانه فلزی، سه گره اصلی بودند. نقشه حریم جدید در مهرماه ۱۴۰۴ به تصویب وزارت میراث فرهنگی رسید که گامی بسیار مهم بود، زیرا بدون حریم دقیق، امکان پیگیری ثبت جهانی وجود ندارد.»

اکبرپور درباره ساختمان نیمه‌تمام مزاحم می‌گوید: «تفاهمی میان اداره کل میراث فرهنگی استان، شهرداری، شورای شهر و فرمانداری شکل گرفت و مالکیت ساختمان به شهرداری منتقل شد. تخریب طبقات مازاد در تیرماه امسال و هم‌زمان با بازدید دکتر وطن‌دوست آغاز شد. این همکاری بین‌بخشی نشان داد که با عزم جمعی، موانع تاریخی قابل رفع هستند.»

او بیان می‌کند: «به‌دلیل ملاحظات شرعی و اجتماعی، هماهنگی‌های گسترده‌ای انجام شد. با همکاری امام‌جمعه، روحانیون و مراجع دینی، استعلام‌های لازم اخذ و مکان جدید برای احداث مسجد جایگزین به تأیید قرارگاه مساجد شهرستان رسید. این نشان داد که می‌توان میان الزامات میراث فرهنگی و نیازهای اجتماعی جامعه محلی تعادل برقرار کرد.»

چشم‌انداز؛ روشن‌تر از همیشه

«عبدالرسول وطن‌دوست»، مدیر پرونده ثبت جهانی مساجد ایران، که سال گذشته پس از بازدید از تاریخانه با نگرانی دامغان را ترک کرده بود، در بازدید اخیر خود از تغییرات چشمگیر ابراز خرسندی کرد. او با قدردانی از همکاری فرمانداری، شهرداری، شورای شهر و اداره میراث فرهنگی می‌گوید: «بخش مهمی از مشکلات این پرونده با همکاری مسئولان محلی و همراهی مردم در حال برطرف‌شدن است. آغاز تخریب ساختمان چهارطبقه و پیشرفت جابه‌جایی نمازخانه فلزی، گره‌های اصلی را باز کرده است.»

وطن‌دوست می‌افزاید: «ثبت جهانی تاریخانه، صرفاً یک مطالبه محلی یا استانی نیست، بلکه اتفاقی ملی است که جایگاه میراث فرهنگی ایران را در سطح جهانی تقویت خواهد کرد. این اثر در کنار تخت جمشید و میدان نقش جهان، نام ایران را در فهرست جهانی یونسکو بلندآوازه‌تر می‌کند. تاریخانه به‌عنوان نقطه آغازین زنجیره مساجد ایرانی، نقشی کلیدی در روایت سیر تحول معماری مسجد در ایران ایفا می‌کند و ثبت آن می‌تواند الگویی برای حفاظت از سایر مساجد تاریخی باشد.»

آخرین گام‌ها تا یونسکو

با وجود چالش‌های باقی‌مانده، مجموعه اقدامات یک سال اخیر نشان می‌دهد پرونده تاریخانه از مرحله بحران عبور کرده است. تخریب طبقات مازاد، آغاز جابه‌جایی نمازخانه و تعیین حریم جدید، سه گره اصلی را گشوده است. اما ساماندهی تعمیرگاه‌ها، اصلاح سنگ‌فرش و جابه‌جایی تأسیسات مزاحم، همچنان انتظار عزمی جدی از سوی مسئولان محلی دارد.
ثبت جهانی تاریخانه نه‌فقط برای دامغان، بلکه برای میراث فرهنگی ایران دستاوردی ماندگار خواهد بود؛ میراثی که شایستگی آن را دارد تا در کنار تخت جمشید و میدان نقش جهان، نام ایران را در جهان بلندآوازه‌تر سازد. حال باید دید آیا کوتاهی‌های باقی‌مانده، این فرصت تاریخی را به تأخیر می‌اندازد یا همت مسئولان، راهی به‌سوی جهانی‌شدن این گنجینه کهن خواهد گشود. آنچه مسلم است، تاریخانه میراثی برای تمام بشریت است و حفظ و معرفی آن، وظیفه‌ای ملی و فراملی محسوب می‌شود.