همه ما در فیلم‌ها و سریال‌ها دیده‌ایم که افراد در جست‌وجوی نقشه گنج و شیوه خواندن و تفسیر آن چه رنج‌هایی برده‌اند. ولی حالا تنها سرچ یک کلمه در گوگل و یا فضای مجازی کافی است تا با انواع شیوه و وسایل گنج‌یابی آشنا شد. این کلیپ‌ها توضیح می‌دهند چگونه هر نشانه کوچکی می‌تواند راه گنج و ثروت را به ما نشان دهد تا بتوانیم یک‌شبه پولی هنگفت به دست آوریم و زندگی‌مان را ازاین‌رو به آن رو کنیم. البته اکثر این راه‌ها به ترکستان می‌رود و چیزی نصیب کسی نمی‌شود. در این میان اما ثروتی واقعی و غیرقابل‌جایگزین است که از دست می‌رود و آن، میراث‌فرهنگی است. میراثی که تاریخ ایران را در خود حفظ کرده و با تخریب آن، تاریخ یک کشور از بین خواهد رفت. همین امر بهانه‌ای شد برای نشست «حفاری‌های غیرمجاز؛ بلای جان آثار و محوطه‌های تاریخی» در کتابخانه ملی ایران؛ نشستی که در پی واکاوی دلایل این امر بود.

در این نشست «محمدمهدی کلانتری»، دبیر پویش ملی نجات بناها و بافت‌های تاریخی ایران، گفت: «در فضای مجازی بدون هیچ‌گونه نظارتی فلزیاب تبلیغ و راه‌های دستیابی به گنج آموزش داده می‌شود. افرادی که این تبلیغات را انجام می‌دهند، بنا به قانون مجرم‌اند، اما نظارتی وجود ندارد و این افراد بدون ترس ‌و نگرانی حتی چهره خود را در کلیپ‌هایشان نشان می‌دهند.» به باور او: «در حال حاضر در کشور ما فرهنگ سوداگری و دفینه‌یابی جای فرهنگ حفاظت را گرفته است. وزارت میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری به‌عنوان نهاد متولی انگار در خواب است و هیچ پیگیری‌ای انجام نمی‌دهد.» 

«حکمت‌الله ملاصالحی»، استاد تمام گروه باستان‌شناسی دانشگاه تهران، نیز معتقد است: «باستان‌شناسی نوعی رابطه، گفتمان و آگاهی ما از گذشته است که به‌نوعی انسان نوین را کشف می‌کند. در کشور ما اما متولیان امر از هیچ خودآگاهی تاریخی بهره نبرده‌اند و با بی‌توجهی‌شان تیشه به ریشه هویت ایرانی می‌زنند.»

شوق جست‌وجوی گنج، نتیجه آموزش غلط

«سیداحمد محیط‌طباطبائی»، رئیس کمیته ملی موزه‌های ایران (ICOM)، درباره موضوع محوری این نشست گفت: «میراث‌فرهنگی متعلق به مردم است و مردم باید حافظ آن باشند. افراد باید به میراث‌فرهنگی حس تعلق داشته باشند. اما الان این حس وجود ندارد و همه دنبال آن هستند که هر چیزی برای آنها سودی داشته باشد. حفظ این آثار مستلزم فرهنگسازی است و با نیروی زور و پلیس نمی‌توان جلوی آن را گرفت.» او از نحوه معرفی باستان‌شناسی در برنامه‌های مختلف انتقاد کرد: «آموزش در این حوزه بیشتر حالت ماجراجویانه گرفته است. در یکی از این برنامه‌ها مثلاً مدارک فرهنگی را در زیر خاک پنهان می‌کنند و از کودک می‌خواهند از روی نقشه به جست‌وجوی آن بپردازد. این آموزش بیشتر سودای گشتن و پیدا کردن گنج را در کودک تقویت می‌کند و تأثیر منفی بر فرهنگ حفاظت از میراث‌فرهنگی می‌گذارد.»

میراث‌فرهنگی، جلوه مادی هویت ایرانی

«محمدعلی عزت‌زاده»، دبیر انجمن ایران‌شناسی ایران، معتقد است: «هویت ایرانی چهار رکن اصلی دارد که عبارت‌اند از تاریخ ایران، زبان فارسی و فرهنگ ایرانی. آخرین رکن آن میراث‌فرهنگی است که جلوه‌ مادی هویت ایرانی را تشکیل می‌دهد.» او به وسعت جغرافیایی ایران اشاره کرد و گفت: «توان و بودجه دولتی کافی برای حفاظت از تمامی این آثار وجود ندارد و ۳۵ درصد از سهم حفاظت هم به مردم داده شده است.» او به تجارب کشورهای دیگر در این زمینه اشاره کرد و گفت: «در کشوری مانند آلمان فرهنگ صرفاً امری در اختیار دولت نیست و وظیفه دولت تنها بسترسازی و حمایت است.»

عزت‌زاده در ادامه از تأثیر همکاری‌های بین‌المللی گفت. به باور او، همکاری‌هایی که می‌توانند توجه جهانیان را به آثار فرهنگی ایران جلب کند: «باعث ایجاد شفافیت در عملکرد مسئولین نیز می‌شود؛ زیرا باید در رابطه با نحوه نگهداری از این میراث به جهانیان پاسخگو باشند.»

«قدیر افروند»، مدیر پایگاه ملی ری، از بی‌قانونی و رعایت نشدن ضوابط میراث‌فرهنگی در شهر ری گفت: «اتوبان امام‌علی، بخشی از خط متروی تهران، محل دفن زباله و بسیاری از پروژه‌های عمرانی از حریم آثار تاریخی عبور می‌کردند که توانستیم با شکایت علیه بعضی از آنها، مسیرشان را تغییر دهیم و یا متوقفشان کنیم.»

دفینه‌یابی وظیفه میراث‌فرهنگی!

«قسمت تلخ ماجرا آنجاست که متوجه می‌شویم برخی از مدیران میراث‌فرهنگی در امر دفینه‌یابی و گنج‌یابی فعال هستند. وقتی خبرنگار از وزیر وزیر سابق میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی درباره حفاری‌هایی که در کاخ نیاوران انجام شده می‌پرسد، او اعلام می‌کند دفینه‌یابی از وظایف میراث است! یا معاون میراث از اختصاص نیرو برای گنج‌یابی می‌گوید. درواقع، وزارت خودش به‌دنبال دفینه‌یابی است.» این را کلانتری می‌گوید. گویا این روند مصداق ضرب‌المثل «هرچه بگندد نمکش می‌زنند، وای به روزی که بگندد نمک» است. وقتی نهادی که وظیفه‌اش حفاظت از میراث‌فرهنگی است، خط‌مشی قاچاقچیان آثار تاریخی را دنبال می‌کند، دیگر چه انتظاری می‌توان از سایر افراد داشت؟