«ابو رضا» که نخلستانش در روستای کوت‌شنوف دهستان منیوحی طعمه حریق شده بود، به «پیام ما» می‌گوید: «چند روز بعد از آتش‌سوزی مسئولان به روستا آمدند و قول دادند خسارت اهالی را جبران کنند. از طرف بیمه هم آمدند و نخل‌های سوخته را ثبت کردند، ولی دیگر از آنها خبری نشد تا الان که شنیدیم جلسه گرفته‌اند، ولی هنوز نتیجه‌اش مشخص نشده است.»

نخلداران روستاهای منیوحی حالا روزهایشان را به کارگری می‌گذرانند یا روی لنج‌ها سپری می‌کنند و یا برای دیگر نخلدارها خرماهایشان را بسته‌بندی ‌می‌کنند. أبو رضا هم در خانه‌اش و به‌صورت خانوادگی کار بسته‌بندی خرما انجام می‌دهد: «در این روستا هر خانواده حدود ۲۰۰ نخل دارد. عمویم بیشترین نخل را داشت که ۳۰۰ نفر بود و همه آنها در آتش سوخت. نخل‌های این منطقه به‌خاطر نبود آب، در این سال‌ها ثمرشان کم شده بودند و درآمدشان کفاف خانواده‌ها را نمی‌دهد؛ به‌ناچار کارهای دیگر در کنار نخلداری انجام می‌دهیم.»

آیا امیدی به آبادی دوباره نخلستان‌های سوخته هست؟ أبو رضا می‌گوید: «نمی‌دانم، کار سختی است و پول زیادی می‌خواهد. پاکسازی نخلستان از شاخه‌ها و تنه سوخته نخل‌ها دشوار است و هر نهال شاید ۱۰ سال طول بکشد تا به ثمر بنشیند. ولی مشکل اصلی ما بی‌آبی و شور شدن آب است؛ نمی‌شود یک روز آب باشد و یک هفته نباشد، مگر اینکه دولت کمک کند. اگر آب بود و زمین خشک نبود، آتش‌سوزی اینقدر گسترده نمی‌شد.»

مصوبه‌ای برای جبران خسارت

«خسرو پیرهادی»، سرپرست فرمانداری ویژه آبادان، در گفت‌وگو با «پیام‌ ما» از جبران خسارت نخلستان‌ها براساس مصوبه شورای تأمین خوزستان خبر می‌دهد: «براساس این مصوبه که در هفته گذشته (اواخر شهریور) ابلاغ شد، مقرر شد تأمین خسارت نخل‌ها و بیمه محصولات انجام شود. این مصوبات تمام دغدغه‌های ما را برطرف کرد و قرار شد بیمه نخلستان‌ها پرداخت و خسارت نخل‌های سوخته جبران شود. همچنین، محصول درجه ۲ و ۳ نخلستان‌ها با قیمت درجه یک خریداری شود.»

به‌گفته او، اما مشکل تأسیس آتش‌نشانی در دهستان منیوحی هنوز حل نشده است: «مکاتباتی که با سازمان همیاری شهرداری‌ها برای گرفتن مجوز آتش‌نشانی انجام شده، هنوز به نتیجه نرسیده و با توجه به الزام به‌کارگیری نیروی متخصص در آتش‌نشانی، محدودیت قانونی وجود دارد.»

۴.۵ میلیون نخل خسارت‌دیده

خوزستان با ۶.۸ میلیون نفر نخل در سطح ۴۱ هزار هکتار، رتبه دوم سطح و تولید خرمای کشور را دارد. ۴.۵ میلیون از آنها در شهرستان‌های آبادان، خرمشهر و شادگان، در انتهای رودخانه‌های کارون و جراحی است. جنگ و بی‌آبی میلیون‌ها نخل خوزستان را از بین برد و حالا آتش به جان نخلستان‌ها افتاده است.

«محمد حسنی‌نسب»، مدیر امور باغبانی جهادکشاورزی خوزستان، در گفت‌وگو با«پیام‌ ما»، خسارت آتش‌سوزی نخیلات آبادان را براساس آخرین ارزیابی‌ها در سطح ۱۷۷ هکتار عنوان می‌کند که باعث سوختن ۲۸ هزار و ۸۵۰ نفر نخل شده است.

او از سوی دیگر، از خسارت سنگین‌تر به همه نخلستان‌های جنوب خوزستان می‌گوید که به‌دنبال تنش آبی در حوضه رودخانه‌های کارون و جراحی رخ داده است: «در تابستان امسال همه نخیلات شهرستان‌های آبادان به مساحت ۱۲ هزار هکتار، خرمشهر سه هزار هکتار و شادگان ۱۴ هزار هکتار دچار تنش آبی شده و خسارت بر محصول حادث شده است. برآورد اولیه نشان‌دهنده کاهش عملکرد مجموع به میزان حدود صد هزار تن محصول در سطح سه شهرستان است که پس از ارزیابی نهایی توسط کارشناسان بیمه و اتمام برداشت محصول مشخص خواهد شد. به‌طور میانگین، ۳۵ درصد کاهش محصول داشتیم که این خسارت در مناطق مختلف متفاوت، در برخی صد درصد و در برخی کمتر، بوده است.»

حسنی‌نسب می‌گوید: «با پیگیری استاندار و سازمان جهادکشاورزی خوزستان و براساس انعقاد تفاهم‌نامه سه‌جانبه در سفر معاون وزیر جهادکشاورزی و رئیس صندوق بیمه کشاورزی کشور، مقرر شد تمام سطح نخیلات سه شهرستان آبادان، خرمشهر و شادگان همچنین سطح دچار حادثه آتش‌سوزی مشمول بیمه شوند. از جمله این مصوبات پرداخت خسارت سطوح آسیب‌دیده از تنش آبی و آتش‌سوزی بود که مقدمات کار و انعقاد تفاهم‌نامه انجام شده و کارشناسان صندوق بیمه درحال ارزیابی خسارت به تفکیک هر بهره‌بردار هستند. همچنین، مقرر شده بود درصورت وجود محصول مازاد بر نیاز بهره‌برداران یا عدم خرید محصول توسط بخش خصوصی، تعاون روستایی نسبت به خرید محصول اقدام کند که این فرایند نیز در حال انجام است.» 

نخل‌های تشنه در انتظار آب

وزارت نیرو امسال را جزو شدیدترین خشکسالی‌های ۶۰ سال اخیر اعلام کرده است. تابستان، رودخانه‌های خوزستان خشک‌تر و تنش آبی در حوضه کارون، جراحی و کرخه بیشتر بود. سدسازی و طرح‌های انتقال آب و برداشت‌های غیرمجاز نیشکر و شلتوک‌کاری و آبزی‌پروری‌ها هم مزید بر علت شد تا آبی به پایین‌دست نرسد و بی‌آبی و شوری ناشی از نفوذ آب دریا، نخلستان‌ها را از پا درآورد. به‌گفته «سیدمحمدرضا موالی‌زاده»، استاندار خوزستان، شوری آب در تابستان در پایین‌دست ‌کارون (اروندرود و بهمنشیر) تا ۴۰ هزار واحد رسیده که مشابه شوری اقیانوس است.

«احمد شهابی»، نخلدار و کنشگر اجتماعی اهل دهستان منیوحی آبادان، به «پیام ما» می‌گوید: «آتش‌سوزی در چند نقطه متصل، بیشتر در فضای خبری پررنگ شد، وگرنه آتش‌سوزی‌های پراکنده در سایر روستاهای آبادان اتفاق افتاده که خبر آنها منتشر نشده‌اند؛ مثل نخلستان‌های روستاهای «ابودیره» و «البوحمید». طبق برآوردهای ما، آتش‌سوزی‌های امسال حدود ۶۰ هزار نخل را در آبادان از بین برده است.»

او همچنین نسبت به خسارت به محصول نخلستان‌ها در سال آینده هشدار می‌دهد و خواستار رهاسازی آب برای نخلستان‌های می‌شود: «الان هم آب نخلستان‌ها قطع است، درحالی‌که این روزها یکی از زمان‌های اصلی برای تأمین نیاز آب نخل است؛ چون وقت رویش خوشه‌های جدید (طارونه یا غلاف گل نخل) است. با این اوضاع مشخص است که ما سال دیگر هم محصولی نخواهیم داشت. هر نخلدار اول سعی می‌کند نخلش خوشه‌های بیشتری بزند تا محصول بیشتری بدهد. امسال محصول داشتیم، ولی شوری آب آن را از بین برد.»

شلتوک‌ها سهم نخل را بلعیدند

اولویت توزیع آب به‌ویژه در شرایط خشکسالی، ابتدا با آب شرب و بعد محیط‌زیست است و کشت‌های دائم مثل نخیلات و باغات در رده بعدی و مقدم بر نیشکر و کشت‌های فصلی و صنایع هستند. سازمان آب و برق خوزستان اما نتوانست مدیریت درستی داشته باشد و تابستان امسال هم آب شرب و هم محیط‌زیست و نخلستان‌ها با تنش مواجه بودند. هزاران هکتار مزرعه نیشکر و شلتوک در حالی آب کارون را بلعیدند که نخلداران حقابه‌دار اصلی بودند. شهابی می‌گوید: «ما یک بار هم نشنیدیم که شرکت نیشکر اعتراض کند و بگوید آب نداریم. درحالی‌که نخل‌های ما چند ماه است دچار تنش آبی هستند. از خرداد امسال تنها چهار نوبت آب برای نخلستان‌ها از سد رهاسازی کردند. این مقدار آب اصلاً برای نخیلات کافی نیست، به‌علاوه اینکه توزیعش هم با مشکلات زیادی مواجه بود. مثلاً وقتی آب به انهار رسید، آبگیرها خراب بود یا میراب نداشت یا شوری بالایی داشت که در برخی مواقع به ۱۲ هزار واحد هم می‌رسید. بااین‌حال، حتی وقتی شوری بالا بود، جهاد پمپ‌ها را روشن می‌کرد؛ چون می‌گفتند کشاورزان از میزان شوری اطلاعی ندارند و همین آب را که در نهرها می‌بینند آرام می‌شوند و اعتراض نمی‌کنند. نتیجه این شد که خیلی از نخلستان‌ها در روستاهایی که در انتهای مسیر قرار داشتند، مثل «ابوعقاب»، «ابودیره» و «البوحمید»، حتی یک قطره آب هم نگرفتند. این نخلستان‌ها دیگر سبزینگی ندارند و برگ‌هایشان زرد و خشکند.»

او همچنین درباره علت بیمه نکردن نخلستان‌ها می‌گوید: «چیزی که باعث شد دیگر نخل‌هایمان را بیمه نکنیم، این است که به ما می‌گفتند نمی‌توانیم درخت نخل را بیمه کنیم و فقط ثمر و محصولش را بیمه می‌کنیم؛ آن‌هم به قیمت ناچیز که به‌طور مثال معادل قیمت یک کیلو خرمای «برحی» بود. این درحالی‌است که ما همیشه در معرض آسیب شوری آب و بی‌آبی هستیم و این مبلغ در مقابل خسارت‌ها نه‌تنها ناچیز، بلکه مضحک به‌نظر می‌رسد. در واقع حتی اگر نخلدار می‌خواست نخل‌هایش را بیمه کند، شرایطش مهیا نبود و شرایط فعلی بیمه اثری در ضرر به کشاورز نداشت.»

شهابی از واگذاری ساختمان جهادکشاورزی اروند نیز انتقاد می‌کند: «ما اصلاً دلسوز نداریم. مثلاً از یک ماه پیش ساختمان جهادکشاورزی اروندکنار را که یک سوله بود و خدماتی مثل کود و نهاده به کشاورزان می‌داد، به سپاه واگذار کردند و کارمندانش در یکی از اتاق‌های شیلات مستقر شده‌اند. با اینکه پیگیری کردیم، جوابی نگرفتیم.»

او پیشنهاد می‌کند به نخلداران کپسول‌های آتش‌نشانی بدهند: «این‌طورکه شنیدیم به دهیاری‌های هفت‌هشت روستا مبالغی در حدود ۴۰۰ میلیون تومان داده‌اند که بروند ماشین آتش‌نشانی بخرند، در‌حالی‌که قیمت هر خودروی آتش‌نشانی چند میلیارد تومان است. از سوی دیگر، دهیاری‌ها امکان استخدام نیرو ندارند. بنابراین این پول حیف‌و‌میل می‌شود و کاری هم از پیش نمی‌رود و کسی پاسخگو نیست. بهترین راه این است که به اهالی کپسول‌های آتش‌نشانی مناسب بدهند و سالانه آنها را شارژ کنند.»