ترک‌های عمیق در بدنه مسجد جامع، نم‌زدگی گنبدها و فرونشست خطرناک در اطراف مسجد سید، تنها بخشی از بحرانی است که میراث فرهنگی اصفهان را تهدید می‌کند. کارشناسان هشدار می‌دهند که هر بارندگی یا زلزله‌ای کوچک می‌تواند نقطه پایان بر حیات برخی از این بناها باشد. اگر امروز جهان، اصفهان را به‌عنوان گنجینه‌ای از معماری اسلامی و ایرانی می‌شناسد، فردا ممکن است تنها خاطره‌ای سوخته از این شکوه باقی بماند.

این بحران نه تازه است و نه ناشناخته؛ بارها جلسه‌های اضطراری با حضور نمایندگان مجلس، مسئولان استانداری و نهادهای مختلف برای مرمت فوری این بناها برگزار شده، اما هیچ‌کدام به نتیجه نرسیده است. تصمیم‌ها در حد حرف مانده‌اند و مصوبات، روی کاغذ پوسیده‌اند. گویی فرسایش بناها از دیوارها آغاز شده، اما اکنون به ذهن‌ها و اراده‌ها نیز رسیده است.

مسجد جامع اصفهان تنها یک مکان مذهبی نیست؛ سندی زنده از بیش از هزار سال تاریخ ایران است. مسجد سید نیز نه فقط یک یادگار مذهبی، بلکه بخشی از هویت فرهنگی این شهر است. اما وضعیتی که امروز این بناها و ده‌ها اثر تاریخی دیگر اصفهان با آن روبه‌رو هستند، بیش از یک هشدار است؛ این یک فاجعه است که در حال وقوع است.

بافت تاریخی اصفهان، که روزگاری مایه فخر و غرور جهانی بود، هر چند اقدامات ارزشمندی برای صیانت و حفاظت از آن توسط برخی دستگاه‌ها صورت گرفته اما به‌واسطه جزیره‌ای عمل کردن دستگاه‌ها اکنون به‌تدریج  در حال تبدیل شدن به «بافت فراموش‌شده» است. بناهای تاریخی در اثر فرونشست در حال تخریب‌اند هرروز بخشی از حافظه شهری را می‌بلعد. این بناها تنها خشت و آجر نیستند؛ شناسنامه و هویت مردمی‌اند که قرن‌هاست در سایه آن‌ها زیسته‌اند. نابودی‌شان، نابودی بخشی از حافظه جمعی یک ملت است.

هیچ دستگاهی حتی هزار تومان برای نجات مسجد جامع و مسجد سید خرج نکرده است

«امیر کرم‌زاده» مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان در آخرین نشست خبری خود با اصحاب رسانه با انتقاد شدید از کم‌کاری دستگاه‌های مسئول در زمینه مرمت و نجات بناهای تاریخی شاخص این استان از جمله مسجد جامع اصفهان و مسجد سید گفت: «درباره مرمت مسجد جامع و مسجد سید اصفهان، اداره کل میراث فرهنگی استان اصفهان به اندازه اعتبارات موجود کار می‌کند. شما خبرنگاران لطفاً از مالکین بنا و از افرادی که متولی هستند بخواهید که بیایند توضیح دهند برای مرمت بناهای تاریخی که در اختیارشان است چه هزینه‌ای کرده‌اند. به غیر از میراث فرهنگی هیچ کس حتی به اندازه هزار تومان برای مرمت مسجد سید و مسجد جامع خرج نکرده است.»

او با بیان اینکه بارها تأکید کردم که میراث فرهنگی به تنهایی قادر به انجام تمام پروژه‌های مرمتی و تأمین اعتبارات نیست، افزود:«چه کسی گفته متولی مرمت بناهای تاریخی میراث فرهنگی است؟ بروید قانون را نگاه کنید، بنای تاریخی مالک دارد و سند آن به نام فرد دیگری است. ما یک اشتباه بزرگ انجام دادیم و آن هم این بود که بناها را ثبت کردیم؛ این اشتباه بزرگ یک کنایه است. حال سؤال این است که میراث فرهنگی چه مسئولیتی دارد؟ قانون برنامه ششم توسعه تصریح کرده که مالک بنا باید خودش برای مرمت آن اقدام کند.»

رسانه‌ها فقط میراث را می‌کوبند، چرا از هیأت امنا و مالکان بناها نمی‌پرسند پول مرمت کجا رفت؟

مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان با اشاره به وظایف دستگاه‌های مختلف گفت: « قانون‌گذار برای هر کسی وظیفه‌ای تعیین کرده است. شهرداری وظیفه دارد و قانون‌گذار گفته باید اعتبار بگذارد. اوقاف وظیفه دارد و قانون‌گذار گفته باید هزینه کند. میراث فرهنگی هم وظیفه‌ای دارد که انجام می‌دهد. همه دستگاه‌هایی که هستند وظیفه دارند. اگر ما بخواهیم به غیر از وظایف قانونی دستگاه‌ها از آنها انتظاری داشته باشیم، در آن صورت باید بیایند و بگویند میراث فرهنگی چیزی فراقانونی از آنها می‌خواهد. اما برعکس، برخی دستگاه‌ها از من کار فراقانونی می‌خواهند و می‌خواهند قانون را به نفع خودشان بشکنم. وقتی این کار را انجام نمی‌دهیم، برای ما حاشیه و مشکل ایجاد می‌کنند.»

او تاکید کرد: «درباره مرمت و نجات مسجد جامع اصفهان و مسجد سید از تخریب، تا جایی که میراث فرهنگی استان پول و اعتبار مالی داشته باشد کار می‌کنیم، اما در مقابل رسانه‌ها تیتر می‌زنند که میراث فرهنگی برای مرمت و نجات این دو بنا اقدامی انجام نمی‌دهد! رسانه‌ها نمی‌روند تیتر بزنند که این بناها مالک، متولی و هیأت امنا دارند و این افراد چرا هیچ کاری برای مرمت بنا انجام نمی‌دهند. چرا رسانه‌ها نمی‌نویسند مسجد خیابان به نامش بوده و ۶۰ دهنه مغازه داشته و اجاره این مغازه‌ها برای مرمت مسجد بوده اما آمدند این دهنه مغازه‌ها را فروختند؟»

هیچ کس به حرف ما گوش نمی‌دهد

کرم‌زاده همچنین گفت: «مسجد جامع و مسجد سید تاریخی است، قبول؛ اما من یک اشتباهی کردم و یک کاغذ دادم و گفتم این مکان‌ها ثبت ملی هستند، اما نگفتم این مکان‌ها از فردا گردن من است و باید مرمتشان کنم. این دیدگاه اشتباه است. ما نمی‌توانیم اهرم فشار برای مرمت این بناها باشیم. بارها اداره کل میراث فرهنگی استان به بازرسی، دادگستری و سایر نهادها شکایت کرده اما هیچ کس به حرف ما گوش نمی‌دهد.»

او ادامه داد: «مگر من ورود نکردم و نگفتم بازار ناایمن است؟ مگر جلسه بحران نگذاشتیم؟ مگر دادستانی ورود نکرد؟ اما هیچ کس به وظیفه خود عمل نکرد. بله، من صراحتاً می‌گویم هیچ کس به وظیفه‌اش عمل نکرده است. بازاری که سقف مغازه‌اش را درست نمی‌کند و می‌گوید میراث فرهنگی باید بیاید درست کند، چه باید گفت؟ مگر میراث فرهنگی عوارض مغازه را می‌گیرد یا درآمد مغازه یا مالک مغازه برای میراث است که انتظار دارند میراث بیاید سقف مغازه بازاری را درست کند؟»

مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان با اشاره به مشکلات اوقاف گفت: «وقتی برای درست کردن سقف مغازه ورود می‌کنیم، مغازه‌دار می‌گوید مالک آن اوقاف است و چرا باید من هزینه کنم. اوقاف باید تعمیر کند. سراغ اوقاف می‌رویم، می‌گوید ما مبلغ کمی بابت اجاره می‌گیریم، چرا باید سقف را تعمیر کنیم؟ مشکل ما این است که دستگاه‌ها کار خودشان را انجام نمی‌دهند. بعد خبرنگاران مشکلات را گردن میراث می‌اندازند، چرا؟ چون از میراث فرهنگی دیوار کوتاه‌تری پیدا نمی‌کنند.» او تأکید کرد: «اینکه می‌گویند به دستگاه یا فردی اجازه مرمت نداده‌ام دروغ محض است. آن فرد را بیاورید پیش من تا ببینیم به چه کسی مجوز مرمت نداده‌ام.»

مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان در ادامه درباره گذر تاریخی کمرزرین گفت: « باید بگویم شهرداری اصفهان به وظیفه خود عمل نمی‌کند. جدی می‌گویم عمل نمی‌کند. ده روز است پول کارگری که در فاز دوم کمرزرین در حال فعالیت است را نمی‌دهد. پول دانشگاه هنر اصفهان به عنوان باستان شناس ناظر را نمی‌دهد. کارگر تأمین نمی‌کند. از شهرداری خواستم فاز یک گذر کمرزرین را برای تردد شهروندان آماده کند، اما انجام نمی‌دهد.»

کرم‌زاده گفت: «شهرداری اصفهان یک سال است فاز یک گذر تاریخی کمرزرین را خوابانده و بعد می‌گوید میراث نمی‌گذارد. در حالی که پروژه‌های گردشگری شهری و میراثی با شهرداری است و خبرنگاران باید زمان‌بندی اتمام پروژه را از شهرداری اصفهان بگیرند نه از اداره کل میراث فرهنگی استان. من کارم نظارت است.»

کرم‌زاده درباره فاز دوم گذر کمرزرین گفت: «در بحث پژوهش قرار بود استانداری اصفهان هزینه آن را بپردازد، اما حوزه پژوهش ما بدون پول آن کار را انجام می‌دهد. همچنین قرار بود شهرداری اصفهان روزی ۲۵ نفر کارگر برای پروژه تأمین کند، اما در کل ۱۰ نفر بیشتر تأمین نکرده است و اکنون نزدیک به هشت روز است که شهرداری کارگری برای پروژه تأمین نکرده است. قرار بود برای درست کردن مسیر تردد مردم در فاز نخست این پروژه اداره کل میراث فرهنگی به شهرداری اصفهان مجوز دهد. ما نزدیک به ۱۰ مجوز برای شهرداری صادر کرده‌ایم اما هیچ اقدامی برای مسیر تردد مردم تاکنون انجام نداده است. منِ مدیر میراث فرهنگی چه کار می‌توانم بکنم؟ شما خبرنگاران باید برای اصلاح مسیر تردد از شهرداری اصفهان مطالبه کنید.»

اگر اختیار دهند، مسجد جامع و مسجد سید را احیا می‌کنیم

«علی قاسم‌زاده» شهردار اصفهان در پاسخ به «پیام ما» درباره علت ورود نکردن شهرداری به مرمت بناهای شاخص تاریخی این شهر از جمله مسجد جامع و مسجد سید، تاکید کرد: «شهرداری اصفهان در صیانت از بافت تاریخی هیچ مشکلی ندارد، اما به شرطی که به ما اعتماد شود و این مسئولیت به شهرداری واگذار شود. به عنوان نمونه، تپه اشرف سال‌هاست رها شده است؛ اگر آن را به شهرداری بسپارند، کاوش‌های لازم را انجام می‌دهیم و آن را به سایت موزه‌ای تبدیل خواهیم کرد تا گردشگران بتوانند از آن بازدید کنند. همان‌طور که در گذر تاریخی کمر زرین، فاز نخست آن اجرا شد. مسجد سید و مسجد جامع نیز از این قاعده مستثنی نیستند؛ ما در مرمت و احیای این بناها مشکلی نداریم، به شرط اینکه همچون بسیاری دیگر از بناها و مکان‌های تاریخی که به شهرداری واگذار شده، این مکان‌ها نیز به شهرداری سپرده شوند و البته دستگاه‌های متولی هم نظارت داشته باشند. در این صورت شهرداری مشکلی نخواهد داشت.»

مشکل مرمت آثار تاریخی، نبود اراده مشترک است

او در ادامه با انتقاد از مدل پیشنهادی برخی دستگاه‌ها افزود: «مدلی که دوستان پیشنهاد می‌دهند، مورد پذیرش شهرداری اصفهان نبوده و نخواهد بود. به نظر می‌رسد این مدل به نفع شهر نیست. در واقع، آنچه مطرح می‌کنند این است که شهرداری اصفهان به صندوق تأمین منابع مالی برای مرمت بناهای تاریخی تبدیل شود. می‌گویند شهرداری پول بدهد تا مرمت کنیم یا پول بدهد تا کاوش انجام شود. در حالی‌که شما یک وزارتخانه و یک نهاد دارای بودجه و اعتبار مالی هستید. اگر اعتماد کنند و بگویند شهرداری تپه اشرف را کاوش کند و ما فقط نظارت می‌کنیم، یا اگر اختیار مرمت مسجد سید، مسجد جامع اصفهان و یا هر بنای تاریخی دیگری را به شهرداری بسپارند، ما این کار را انجام می‌دهیم. مشکل اصلی بیش از هر چیز، نبود جمع اراده‌هاست که تاکنون فراهم نشده است.»

میراث هزارساله، گروگان تضاد و تعلل دستگاه‌ها

بناهای تاریخی اصفهان امروز قربانی اصلی تضادهای سازمانی و بی‌تدبیری برخی مسئولان شده‌اند؛ هر نهاد توپ مسئولیت را به زمین دیگری می‌اندازد و در این میان، هیچ‌کس حاضر نیست یک گام عملی برای نجات مسجد جامع، مسجد سید و ده‌ها اثر دیگر بردارد. میراثی که شناسنامه فرهنگی ایران است، حالا میان اختلاف‌نظرها و تعلل‌ها به حال خود رها شده و هر روز بیش از دیروز در مسیر نابودی قرار می‌گیرد.

هیچ مسئولی پاسخ نمی‌دهد که این سکوت و بی‌عملی تا کی ادامه خواهد داشت؟ تاریخ هزارساله اصفهان نمی‌تواند قربانی بی‌ارادگی امروز باشد. اگر این رویه ادامه یابد، فردا چیزی جز ویرانه‌ای از «نصف جهان» باقی نخواهد ماند و دیگر هیچ توجیهی برای فرار از مسئولیت این فاجعه تاریخی وجود نخواهد داشت.

پی‌نوشت: پیگیری و تلاش‌های خبرنگار «پیام ما» برای گفت‌وگو با مدیر کل اوقاف و امور خیریه استان اصفهان تا زمان تنظیم این گزارش بی‌نتیجه ماند، اما این حق برای ایشان محفوظ است تا در اولین فرصت به ابهامات و انتقادات مطرح‌شده پاسخ دهد و توضیحات خود را ارائه کند.