تأمین دارو همواره یکی از مهمترین دغدغه‌های دولت‌های مختلف در سراسر جهان است؛ چراکه هرگونه اخلال در زنجیره تأمین می‌تواند اثرات جبران‌ناپذیری بر سلامت بیماران در درجه نخست و سلامت عمومی در درجه دوم بگذارد. بااین‌حال، هر از گاهی وقایع مختلف و سیاست‌های ملی و بین‌المللی بر تأمین این کالای اساسی تأثیر می‌گذارد. جنگ‌ها و تحریم‌های بین‌المللی از جمله این وقایع هستند که در قرن اخیر نمونه‌هایی از آنها جان افراد بی‌شماری را به خطر انداخت.

دشواری تأمین دارو در کشورهای تحریم شده

در دهه ۹۰ میلادی سازمان ملل تحریم‌های شدیدی علیه عراق از سوی شورای امنیت سازمان ملل متحد اعمال شد. این تحریم‌ها موجب ایجاد قحطی شدید و وخیم‌شدن شرایط انسانی در این کشور شد، به‌گونه‌ای‌که سازمان ملل و دیگر نهادهای بشردوستانه تخمین زده‌اند حدود ۱.۵ میلیون نفر در اثر تحریم‌های تجاری و اقتصادی و ایجاد مشکلات در تأمین غذا، آب، دارو و خدمات بهداشتی، تا سال ۲۰۰۳ در عراق جان باخته‌اند، که ۵۶۵ هزار نفر از این جانباختگان را کودکان تشکیل می‌دادند. بر همین اساس، سازمان ملل در سال ۱۹۹۵ برنامه «نفت در برابر غذا» را پیشنهاد داد تا مواد غذایی و دارویی در برابر فروش محدود نفت این کشور اعمال شود.

اگرچه در زمان تحریم‌های اقتصادی علیه کشورهای مختلف هیچ‌گاه دارو مشمول تحریم‌ نمی‌شود، بااین‌حال تجربه تحریم‌ علیه کشورهایی مانند ایران، کوبا، عراق، سوریه، زیمباوه، کره شمالی، لیبی و ونزوئلا نشان می‌دهد تحریم‌های اقتصادی به‌دلیل ایجاد محدودیت‌های مالی، بانکی، حمل‌ونقل و بیمه، آنها را با تحریم دارویی به‌گونه‌ «دوفاکتو» مواجه کرده‌اند. مثلاً تحریم‌های آمریکا علیه کوبا موجب شده است از دهه ۶۰ میلادی تا امروز این کشور از دسترسی به داروها و تجهیزات نوین پزشکی محروم شود. در دهه‌های ۱۹۹۰ و ۲۰۰۰ وزارت بهداشت این کشور گزارش داد بیماران مبتلا به سرطان و همچنین، بیماران نادر در این کشور به‌دلیل تحریم‌های دارویی جان باخته‌اند.

 همچنین، تحریم‌های مالی و نفتی شدید آمریکا علیه ونزوئلا موجب کمبود شدید داروهای حیاتی در این کشور شده است. در سایر کشورهای تحریم‌شده هم این تجربیات وجود دارد.

در ایران نیز در این سال‌ها با وجود معافیت دارو از تحریم‌های بین‌المللی، در مقاطع مختلف تحریم بانکی و محدودیت نقل‌وانتقال مالی موجب کمبود داروهای خاص و تجهیزات پزشکی شده است. از سوی دیگر، این مسئله بر تأمین مواد اولیه وارداتی نیز اثرات مختلفی داشته است. در ژوئیه ۲۰۱۵ امضای برجام توسط کشورهای ۵+۱ دسترسی ایران به داروها و کالاهای اساسی وارداتی دوباره مهیا شد، اما با خروج یک‌جانبه آمریکا از برجام در سال ۲۰۱۸ و ایجاد محدودیت‌های شدید بر نقل‌وانتقال مالی دوباره تأمین داروهای وارداتی با مشکلات متعددی مواجه شد و عملاً کمبودهای دارویی از آن سال به‌بعد همواره سه رقمی بوده و در مقاطعی، به‌ویژه در اواخر دولت سیزدهم، به بیش از ۳۰۰ قلم رسید.

فعال شدن مکانیسم ماشه و بازگشت تحریم‌های سازمان ملل متحد در روزهای اخیر احتمال افزایش کمبودهای دارویی را بیشتر کرده است.

ذخیره استراتژیک؛ راهکار غذا و دارو

«مهدی پیرصالحی»، رئیس سازمان غذا و دارو، یک روز پس از فعال‌شدن مکانیسم ماشه اعلام کرد: «باید به اثرات مستقیم و غیرمستقیم این موضوع بپردازیم‌. اثرات مستقیم اسنپ‌بک در حوزه دارو با توجه به اینکه دارو مستقیماً تحریم نیست، کم خواهد بود و بیشتر در حوزه حمل‌و‌نقل دچار چالش‌هایی خواهیم شد؛ از جمله درباره بازرسی از هواپیماها و کشتی‌ها. اما اثرات غیرمستقیم این موضوع باید بیشتر بررسی شود؛ زیرا جو روانی ناشی از فعالسازی اسنپ‌بک ممکن است در قیمت ارز و قیمت محصولات اثرگذار باشد. در حال حاضر نیز ارز صنعت داروسازی با تأخیر تأمین می‌شود.»

او ادامه داد: «از سوی دیگر، رفتار دنیا قابل پیش‌بینی نیست؛ زیرا جهان رفتاری غیرمنطقی دارد و زمانی که به کشور ما و مراکز اتمی آن حمله می‌شود، جهان هیچ واکنشی نشان نمی‌دهد. ما نمی‌دانیم اگر این کشورها بخواهند دارو را نیز تحریم کنند و مسائل انسان‌دوستانه را نیز زیر پا بگذارند، چه اتفاقی رقم خواهد خورد. بنابراین، این امر کاملاً قابل پیش‌بینی نیست. کاری که ما می‌کنیم ایجاد ذخایر استراتژیک دارو است که اگر اتفاقی در حوزه سیاسی رخ دهد، ذخایر کافی داشته باشیم. اما امیدواریم در حوزه دارو و سلامت مردم اتفاق خاصی رخ ندهد.»

او همچنین با اشاره به ایجاد ذخایر دارویی در کشور گفت: «با توجه به اینکه زمانی که شروع به تأمین ذخایر استراتژیک دارو کردیم، یکی از نگرانی‌های اصلی ما این بود که از موجودی‌های فعلی بازار برای ذخایر راهبردی دارو استفاده نشود، اولویت را بر تأمین نیاز بازار قرار داده‌ایم. تأمین ذخایر استراتژیک از خرداد شروع شده است و تا دوماه آینده ادامه دارد و ما خرید از شرکت‌های تولیدی را به‌تدریج انجام می‌دهیم‌ که به بازار لطمه وارد نشود.»

معاون وزیر بهداشت همچنین یادآور شد: «برخی داروها که از منابع اروپایی تأمین می‌شوند، همین الان بدون اسنپ‌بک نیز در انتقال ارز با مشکل مواجه‌اند و داروهای مربوطه در کشور با کمبود مواجه می‌شوند. در این شرایط مردم و پزشکان به‌دنبال برند اروپایی هستند، در‌صورتی‌که در چنین شرایطی باید برند ایرانی و آسیایی مورد مصرف قرار بگیرد. امروز در شرایط سخت و جنگی اتکا به تولید داخل می‌تواند بیشترین کمک را به صنعت داروسازی داشته باشد و اگر به پایداری و تاب‌آوری و نوآوری این صنعت توجه کنیم، می‌توانیم نیاز کشور را برطرف کنیم.»

مکانیسم ماشه با دارو چه می‌کند؟

گفته‌های پیرصالحی با بیم و امید همراه است و نشان می‌دهد تأمین دارو در زمان مناسب در اثر مکانیسم ماشه ممکن است با دشواری و تأخیر همراه باشد؛ چراکه بانک‌ها و شرکت‌های بیمه (به‌ویژه بازیگران بین‌المللی) معمولاً بلافاصله از انجام تراکنش‌هایی که حتی به‌ظاهر «انسان‌دوستانه» هستند، خودداری می‌کنند؛ چون ریسک نقض تحریم یا مواجهه با تحریم ثانویه (مثلاً از سوی آمریکا) وجود دارد. این ریسک عملی است که عملاً پرداخت و نقل‌وانتقال پول برای خرید دارو و تجهیزات را سخت می‌کند. همچنین، با وجود اینکه شرکت‌های کشتیرانی و بیمه‌گرها ممکن است از حملِ محموله به کشورهای تحریم‌ شده خودداری کنند، یا هزینه و زمانشان را به‌طرز چشم‌گیری افزایش دهند.

از سوی دیگر تأمین‌کنندگان، توزیع‌کنندگان و بانک‌های کشورهای مبدأ اغلب از مشارکت در معاملات با کشورهای مقصد با وجود معافیت برخی کالاها می‌ترسند و درنتیجه برای اینکه ریسک‌های قانونی را نپذیرند و خود را از زیر بار مشتری‌مداری نجات دهند، از ورود به معاملات با شرکت‌های مقصد در کشورهای تحریم‌شده شانه خالی می‌کنند. بنابراین، هرچند حقوق بین‌الملل نظام‌نامه‌های حقوق بشری دارو را از تحریم‌ها مستثنی می‌کند، بااین‌حال فعال‌شدن مکانیسم ماشه موجب توقف یا کندی مبادله در کانال‌های مالی می‌شود و درنتیجه دسترسی به داروها و تجهیزات پزشکی را برای بیماران ساکن کشورهای هدف به‌طور قابل‌توجهی تضعیف می‌کند.

بااین‌حال «اکبر عبداللهی اصل»، مدیرکل امور دارو و مواد تحت کنترل سازمان غذا و دارو، تأکید کرد استراتژی دارویی کشور در برابر مکانیسم ماشه «عدم انفعال» است.

عبداللهی اصل بیان کرد: «در مورد مکانیسم ماشه دو حالت وجود دارد؛ یکی روی کاغذ و دیگری مشکلات رفتاری است که ممکن است مردم را ناامید کند. با بروز چنین وضعیتی نابود نمی‌شویم و پیش‌بینی‌هایی برای افزایش تاب‌آوری و تقویت موجودی دارو و مواد اولیه انجام شده است.»

او همچنین تأکید کرد این وضعیت (فعال‌شدن مکانیسم ماشه) فرصتی برای ایجاد موج مثبت در مدیریت ذخایر استراتژیک و بهبود عملکرد ماشین‌آلات تولید دارو است.

سخنان عبداللهی اصل در حالی مطرح می‌شود که او هفته گذشته از احتمال بروز کمبود، به‌ویژه در داروهای آنتی‌بیوتیک، خبر داده بود و از سوی دیگر کمبودهای دارویی در کشور حدود ۲۰۰ قلم است.

فرسودگی خطوط دارویی

همچنین در‌حالی‌ عبداللهی اصل بر نوسازی و تجهیز خطوط تولید دارو تأکید می‌کند که برخی از خطوط تولید دارو فرسوده شده و نوسازی نشده‌اند و این مسئله موجب کاهش استانداردهای تولید دارو کشور شده است. روز گذشته «سیدمحمد پاکمهر»، نماینده مجلس، نیز بر این موضوع صحه گذاشت و گفت: «متأسفانه برخی از خطوط تولید دارو، فاقد استانداردهای جهانی تولید دارو هستند. البته این به‌معنای کیفیت پایین داروها نیست. کیفیت داروها قابل‌قبول است، اما با توجه به حساسیت بالای تولید دارو، رعایت آخرین استانداردهای بین‌المللی در این زمینه الزامی است و دولت باید برای نوسازی خطوط فرسوده و جایگزینی ماشین‌آلات فرسوده دارو و ارتقای سطح کیفی تولید دارو، حمایت ها و نظارت‌های لازم را انجام دهد.»

همچنین، در شرایطی که بیم تأثیر مکانیسم ماشه بر دارو در کشور وجود دارد، بسیاری از فعالین این حوزه از «خودتحریمی دارو» انتقاد می‌کنند. «هادی احمدی»، عضو هیئت‌مدیره انجمن داروسازان ایران، به «پیام ما» گفت: «آنچه امروز بیش از تحریم خارجی ما را آزار می‌دهد، تحریم داخلی و بی‌توجهی به قوانین است. بخش خصوصی توان عبور از بحران‌ها را دارد، اما به شرط اینکه دولت خود را از تصدی‌گری اقتصادی کنار بکشد و نقش ناظر را ایفا کند. اگر مطالبات بموقع پرداخت شود، نظام دارویی کشور تاب‌آوری بالایی دارد و می‌تواند دست‌کم شش ماه در برابر مشکلات مقاومت کند.»

او همچنین افزود: «پروسه تولید دارو به‌گونه‌ای است که شرکت‌ها باید دست‌کم شش ماه قبل از سفارش، منابع مالی را تأمین کنند. وقتی مطالبات صنعت بموقع پرداخت نمی‌شود، زنجیره تأمین از هم می‌پاشد.»

مشخص است امروز صنعت دارو در کشور با مشکلات عدیده‌ای روبه‌رو است و ممکن است فعال‌شدن مکانیسم ماشه نیز این وضعیت را تشدید کند. بنابراین، ایجاد ذخایر پایدار و پیش‌بینی بحران قبل از رخداد آن بیش از هر زمان دیگری ضروری به‌نظر می‌رسد.