پیگیری‌های «پیام ما» نشان می‌دهد جلسه ثبت فوت قنات کمتر از یک سال پیش برگزار شد و چند روز پیش اعلام عمومی شد. سازمان میراث‌فرهنگی می‌گوید قدمت این قنات به دوره پیش‌ازاسلام بازمی‌گردد. بعضی منابع هم می‌گویند نبادان چهار هزار تا چهار هزار و ۵۰۰ سال سن دارد و هم‌سن سرو ابرکوه است. نبادان که آذر ۱۳۹۷ در فهرست آثار ملی ثبت شده است، ۱۱ کیلومتر طول دارد و در مسیر خود از چهار آسیاب، یک سرداب، یک یخچال و باغ‌های بی‌شماری می‌گذرد. این قنات منبع اصلی آب مورد نیاز سرو ابرکوه یزد، یکی از قدیمی‌ترین موجودات زنده جهان است.

اگر فقط یک نفر مخالفت می‌کرد
مظهر قنات تاریخی نبادان در ظاهر خشکیده است، اما داستان دیگری پشت این تشنگی‌ست. «محمدحسین گلستانی‌پور»، کنشگر میراث‌فرهنگی ابرکوه، از پدرش نقل می‌کند که زمانی نبادان چنان پرآب بود که تغییر مسیر آب به‌سمت زمین‌ها به‌دشواری انجام می‌شد و چندباری آدم‌ها در مسیر آب غرق شدند. «نبادان یکی از پرآب‌ترین قنات‌های ابرکوه بود. اطرافش کشاورزی زیاد است و همه از آن آب می‌گیرند. خود سرو هم ذی‌نفع این قنات است و وقف‌نامه دارد.» او ماجرای خشکی نبادان را این‌طور روایت می‌کند: «مدتی بود که آب قنات کم شده بود. کشاورزان و هیئت‌امنای قتات به‌جای لایروبی و زنده‌کردن قنات، روی مادرچاه موتور گذاشتند تا آب مادرچاه را بکشند. بعد از مدتی مادرچاه خشک شد. درواقع، با آن موتورچاه پمپی، آب مثلاً ۱۰ تا چاه جلوتر، به‌وسیله لوله به مظهر قنات (جایی که آب از دل قنات بیرون می‌آید) و زمین‌های کشاورزی می‌رسید. اما بعد بهانه کردند که آبی که در قنات انداخته‌ایم، تبخیر زیادی دارد، زمینش فرونشست دارد و به ما کشاورزان نمی‌رسد. می‌گفتند از پنج اینچ آبی که به قنات می‌دهیم، فقط سه اینچش به ما می‌رسد. آمدند و دوباره در پنج‌متری قنات چاهی حفر کردند و با موتورچاه، آب را به لوله‌هایی بردند که به زمین‌هایشان می‌رسد. الان چیزی که آنها دارند مصرف می‌کنند، آب قنات است. آنها برای قناتی که آب دارد و رویش موتور گذاشته‌اند و آبش را استفاده می‌کنند، فوتی گرفته‌اند.»
او می‌گوید اگر در آن جلسه که حکم فوت می‌دادند، یک نفر مخالفت می‌کرد، قنات فوت نمی‌شد. «من آنجا صدای موج‌خوردن آب را شنیده‌ام. اگر یک نفر بلند می‌شد و می‌گفت مادرچاه قنات هنوز آب دارد، فوتی اعلام نمی‌کردند.»
گلستانی‌پور معتقد است مشکل امروز از خشکسالی، برداشت بی‌رویه و استفاده نادرست از منابع آب است. «ما در ابرکوه بیش از سیصد قنات داشتیم و الان پنج‌شش حلقه‌‌ باقیمانده‌ دارند می‌خشکند. کشاورزان، دیگر مثل قدیم تلاشی برای لایروبی نمی‌کنند. همیشه وقتی آب قنات کم‌ می‌شد، لایروب‌ها می‌رفتند داخل قنات و با زحمت دیواره را می‌تراشیدند و چشمه‌ها را دوباره باز می‌کردند و آب می‌جوشید و قنات پر می‌شد. اما دیگر این‌طور نیست. برای زدن مهر فوتی معطل نمی‌کنند. یا قنات را رها می‌کنند و اطراف سفره مادرچاه، چاه عمیق می‌زنند یا اینکه روی خود مادرچاه موتور می‌گذارند و آب می‌کشند.»
با این خشکیدگی، قنات رو به فرسایش می‌رود. گلستانی‌پور که کارشناس ارشد حفاظت و مرمت میراث معماری است، می‌گوید اکنون دیواره‌های قنات در حال ریختن است، گیاه‌های اطرافش، پرسیاوشان و انجیرهای دورتادور نبادان همه یا رو به خشکی‌اند یا خشکیده‌اند. «متأسفم که بگویم نبادان زباله‌دانی شده است. هر بار که می‌بینم، جگرم آتش می‌گیرد. بنای قنات فرسایش زیادی نداشته، اما اگر بگذارند خشک بماند، رفته‌رفته خاک در آن دپو می‌شود.»
مطالبه گلستانی و همفکرانش، احیای نبادان است. «باید شروع کنیم به لایروبی و حتی اگر لازم است، لایه‌ای از کف قنات برداریم تا آب دوباره جاری شود. با احیای قنات نبادان، مهر فوتی بی‌ارزش می‌شود.»

یک اشتباه بزرگ
از نگاه «ذات‌الله نیکزاد»، عضو هیئت‌علمی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی، اعلام فوتی نبادان اشتباهی بزرگ است. او به «پیام ما» می‌گوید: «اعلام فوتی قنات یک سوءبرداشت است. ما نمی‌توانیم به‌سادگی بگوییم قناتی تاریخی فوت کرده است و دیگر نمی‌توان از آن بهره‌برداری کرد. راهش این است که قنات مرمت شود و ممرهای آن تنقیه و تعمیر شود و حتی اگر سرچشمه‌های تأمین آب دچار کمبود شده، مثل قنات‌های دیگر، برای رسیدن آب به رشته‌قنات، اجازه حفر چاه بدهند تا سازه از بین نرود. سازوکار انتقال سنتی آب و بهره‌برداری از آن باید مدنظر باشد.»
به‌اعتقاد او، حذف قنات از مدار آبیاری به‌معنی حذف تمام سنت‌ها و فرهنگی است که به‌عنوان فرهنگ آب در ایران می‌شناسیم، اما تصمیم‌گیران به این موضوع توجه نمی‌کنند. «ما در دنیا با مهندسی آب شناخته‌ شده‌ایم. سازه‌های آبی و نحوه انتقال آب را از دوران باستان می‌شناختیم و این دانش را به سرزمین‌های دیگر منتقل کردیم. معنای اعلام فوتی این است که تمام این سنت‌ها، رفتارها، فرهنگ و ادبیات وابسته به آب و بهره‌برداری از آن فراموش می‌شود. مقنی، مرمتگران قنات، آبیاران و آب‌بانان کنار می‌روند، تقسیم سنتی آب و ابزار و ادوات و روش‌های تقسیم آب کنار گذاشته می‌شود و آب را فقط در لوله‌ای می‌ریزند که فرهنگ خاصی ندارد. اعلام فوتی قنات یعنی صرفاً به بهره‌برداری آب فکر می‌کنند، نه فرهنگ وابسته به آب.»
نیکزاد از تلاش برای رسیدن به آب و «کندن پیشِ کار» می‌گوید. «مادرچاه قنات‌ها باید به‌مرور زمان جابه‌جا شود و به جایی برود که آب بیشتری دارد. از قدیم هم رسم بوده که رشته آب را به‌سمت اعماق سفره‌های زیرزمینی می‌کندند؛ برای اینکه آب بیشتری بگیرند و انتقال دهند. کندن پیش کار باعث آبدهی بیشتر قنات می‌شود. اگر این کار را نکنند، آب‌دهی قنات کم می‌شود و اتفاقات امروز می‌افتد.»
اصلاً فرض کنیم قنات خشک شده است. آیا رشته‌قنات تاریخی باید از مدار خارج شود؟ این جواب معاون پژوهشی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی است: «قنات هم مثل آثار تاریخی دیگر است. آیا بنای تاریخی مثل کاروانسرا که الان کاروان شتری نیست که شب در آن بیتوته کند، باید بگوییم کاروانسرا فوت کرده؟ باید تخریبش کنیم و مسیرها را تغییر دهیم؟ نه این‌طور نیست، باید دوباره کاروانسرا را احیا کنیم. قنات هم همین است.»
مسئله این نیست که نبادان آب ندارد. «آب نبادان فقط در جریان خود قنات نیست. به‌لحاظ حقوقی این کار قطعاً اشتباه است و حتماً باید بازنگری شود. وزارت میراث‌فرهنگی باید این موضوع را پیگیری کند؛ چون می‌تواند باعث نابودی سازه تاریخی شود. بازنگری در چنین تصمیمی باید یک مطالبه مردمی باشد. آب باید برگردد.»
نیکزاد باز هم بر این اشتباه بزرگ تأکید می‌کند. «ما برای انسان فعل فوت‌کردن را به کار می‌بریم که موجودی دارای فرهنگ است، ذی‌روح است و مراحل تولد و رشد را طی می‌کند و به سنی می‌رسد که فوت می‌کند. بنابراین، وقتی می‌گویند قنات فوت کرده، یعنی قنات یک موجود زنده است. این فعل باری را با خود دارد و اتفاقاً به همین خاطر باید در وضعیت نبادان بازنگری کرد. نبادان دارد نفس می‌کشد. آب در آن جریان دارد. مثل انسانی که دارد نفس می‌کشد. حتی اگر روی تخت بیمارستان باشد، وقتی حتی با کپسول اکسیژن نفس می‌کشد، زنده است. فوت قنات بی‌معنا و متناقض است.»
به‌گفته او، قطع جریان آب به این بهانه‌ها به رشته‌قنات آسیب می‌رساند، سازه ترک می‌خورد و بعد از مدتی خاک‌ها ریزش پیدا می‌کند. «درصورت ادامه خشکی این سرنوشت در انتظار نبادان است.» خطر دیگری که نیکزاد به آن اشاره می‌کند، فرستادن فاضلاب شهر به قنات است. «با ادامه این وضع آرام‌آرام فاضلاب شهر به‌سمت رشته خشکیده قنات هدایت می‌شود که تخریب‌های شدیدی در مسیر قنات ایجاد می‌کند. سازه بعد از گذشت چند سال شروع می‌کند به فرسایش شدید و از بین می‌رود. عملاً این اثر تاریخی-فرهنگی با این کار رو به نابودی می‌رود.»

آب را برگردانید
ثبت فوتی قنات اتفاق تازه‌ای نیست. عضو هیئت‌علمی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی از قنات «خارزار» یا «خاجار» در میبد یاد می‌کند که طولانی‌ترین قنات جهان بود، نامش در فهرست آثار ملی بود و چند سال پیش آن را خشکاندند. «خارزار آب دارد، رشته‌قنات سر جایش است، اما آبش را به لوله‌ها کشانده‌اند. اگر پیشگیری می‌کردند که چنین اتفاقی برای خارزار نیفتد، امروز نبادان دچار مشکل نمی‌شد.» قنات «زارچ» که یکی از ۹ قنات ثبت‌شده در فهرست آثار جهانی است، داشت به همین سرنوشت دچار می‌شد. «اداره کشاورزی یزد در پی اعلام فوتی زارچ بود. می‌گفتند دیگر کارایی ندارد و از نظر ما فوت کرده، ولی شورای قنات زارچ زیر بار نرفت. بحثشان این بود که این قنات چندهزار سال قدمت دارد، مال نیاکان ماست و فکر می‌کنیم که آب هم دارد. همین‌طور هم بود. بعد راه‌های احیای این قنات در پیش گرفته شد، مرمت انجام و منجر به ثبت جهانی آن شد و معلوم شد که اصلاً این قنات فوت نکرده و سرچشمه‌هایش، برخلاف چیزی که تصور می‌شد، آب دارد.» نیکزاد می‌گوید احیای نبادان قطعاً شدنی است. کافی است لوله‌ها را جمع کنند و آب را در قنات به جریان بیندازند و اگر مشکلاتی دارد و در نقاطی ریزش کرده، تخریب‌هایی رخ داده و آب در آن هدر می‌رود، تعمیر شود. «تعمیر و تنقیه قنات کاری است که همواره در طول تاریخ انجام می‌شد و مقنی‌های ابرکوه این کار را بلدند. یک راه بیشتر وجود ندارد، آبی را که به لوله‌ها برده‌اند، باید به رشته‌قنات برگردانند.»

اداره میراث‌فرهنگی: شکایت کرده‌ایم
نگرانی دوستداران میراث‌فرهنگی و محیط‌زیست ابرکوه این است که قنات نبادان هم مثل ده‌ها قنات دیگر خشک، تخریب و بعدتر تسطیح شود. اعتراض آنها به فرمانداری، جهادکشاورزی، آبفا، اداره و پایگاه میراث‌فرهنگی ابرکوه است که به این موضوع بی‌توجهی کرده‌اند.«عباس قدیریان»، سرپرست اداره میراث‌فرهنگی شهرستان ابرکوه یزد که دو ماه پیش در این سمت منصوب شده است، به «پیام ما» می‌گوید: «اداره میراث‌فرهنگی هفت‌هشت ماه پیش درباره لوله‌کشی و انتقال آب قنات نبادان، شکایتی مطرح کرده که درحال پیگیری است. اما من فکر می‌کنم ماجرا باید با کدخدامنشی حل شود. اگر این‌طور باشد، خیلی بهتر است در غیر این‌صورت اقدام حقوقی را دنبال می‌کنیم. تا آن زمان برنامه‌ای برای تعمیر و مرمت قنات نداریم.»

تشنگی در چهره سرو
مظهر قنات نبادان تا سرو ابرکوه هشت‌نه کیلومتر فاصله دارد. این فاصله از مادرچاه ۲۰ تا ۲۵ کیلومتر است. گلستانی‌پور به یاد دارد که از زمان کودکی‌اش، آب قنات این فاصله را طی می‌کرد، یک دور، دور سرو می‌چرخید و بعد می‌رفت به زمین‌های کشاورزی. همیشه وقتی کشاورز نوبت آبیاری داشت، نوبت سرو هم می‌رسید. اما حالا چه بر سر سرو می‌آید؟ «کم‌آبی در چهره سرو اثر گذاشته. معلوم است دارد تشنگی می‌کشد. در وضعیت وخیمی گرفتار شده‌ایم. دارند سرو را رو به نابودی می‌برند. هم با خشک‌کردن قنات و هم سازه‌هایی که چند وقتی یک بار دور درخت می‌سازند و محصورش می‌کنند؛ با اینکه در شعاع سیصدچهارصد متری درخت هیچ سازه‌ای نباید باشد. یک بار پروژکتور گذاشتند، یک بار دورش دیوار کشیدند، یک بار کنارش سر در ورودی ساختند. نمی‌دانم چه اصراری به این کارها دارند.»