«سهند منشی»، معمار و کنشگر میراث‌فرهنگی اصفهان، با هشدار نسبت به روند شتابان برج‌سازی در حریم زاینده‌رو، می‌گوید: «ادامه این روند به‌معنای دفن تدریجی هویت تاریخی اصفهان است. زاینده‌رود تنها یک رودخانه نیست؛ بلکه میراثی طبیعی، فرهنگی و انسانی است که حیات تاریخی اصفهان به آن گره خورده و تخریب منظر و سیمای آن مساوی است با نابودی جوهره اصفهان.»

منشی با اشاره به جایگاه تاریخی زاینده‌رود، می‌گوید: «این رودخانه تنها جریان دائمی فلات مرکزی ایران و شریان حیاتی سکونتگاه‌های تاریخی از سرچشمه تا تالاب گاوخونی بوده است. اصفهان بدون زاینده‌رود معنا ندارد؛ زیرا تمام ساختارهای کالبدی، فرهنگی و اجتماعی این شهر تاریخی در پیوند با این رودخانه شکل گرفته است. بر همین اساس، زاینده‌رود فقط یک منبع آب نیست، بلکه هویتی چندوجهی است که میراث طبیعی، منظر فرهنگی و تمدن انسانی را در خود جمع کرده است.»

بستر سبز زاینده‌رود؛ خط قرمز فراموش‌شده

منشی به طرح‌های جامع شهری اصفهان اشاره می‌کند و می‌گوید: «از نخستین طرح‌های جامع شهری اصفهان تاکنون، بستر سبز دو سوی شمالی و جنوبی رودخانه به‌عنوان حریم حفاظتی تعیین‌شده بود. این بستر نه‌تنها نقشی حیاتی در پایداری محیط‌زیست شهری دارد، بلکه به‌عنوان یک میراث‌فرهنگی زنده دربرگیرنده پل‌های تاریخی، خانه هنرمندان و حتی کانون پرورش کودکان و نوجوانان در مجاورت پل فلزی است. این خط قرمز باید مصون از هرگونه تعرض می‌ماند، اما امروز زیر فشار سوداگران زمین به تدریج از بین می‌رود.»

برج‌سازی در حریم زاینده‌رود؛ خیانت به میراث‌فرهنگی

او با یادآوری تجربه تلخ برج‌سازی‌های سال‌های گذشته می‌گوید: «حتی توقف برخی پروژه‌ها نتوانسته اثرات مخرب آنها را پاک کند. برج‌سازی در کنار زاینده‌رود، زخمی عمیق بر پیکر منظر تاریخی اصفهان است و سکوت مدیریت شهری در برابر این روند، به‌معنای مشارکت در تخریب میراث‌فرهنگی است. معماری درصورت هم‌سویی با زمینه و منظر، می‌تواند به غنای سیما بیفزاید. بااین‌حال، این نمونه‌ها استثنا هستند و جریان غالب معماری معاصر در اصفهان، با بی‌اعتنایی کامل به زمینه تاریخی رودخانه، دست به ویرانی زده است.»

او با انتقاد از طرح‌های جامع و تفصیلی شهری می‌گوید: «این طرح‌ها عملاً با مجوز دادن به ساخت پنج تا شش طبقه روی پیلوت در حریم رودخانه، زمینه تخریب منظر تاریخی را فراهم کرده‌اند. در گذشته حتی در دوره قاجار، بناهای حاشیه رودخانه نهایتاً سه یا چهار طبقه بودند و همگی زیر خط تاج درختان قرار داشتند. امروز اما ساختمان‌های سربرافراشته بالاتر از درختان، سیمای زاینده‌رود را درهم شکسته‌اند. شهرداری اصفهان و مدیریت شهری در برابر فشار سرمایه‌گذاران و سوداگری زمین تسلیم شده‌اند. ارزش بالای زمین در حریم زاینده‌رود شهرداری را به سکوت کشانده است. امروز پنج و شش طبقه ساخته می‌شود، فردا هفت و هشت طبقه، و ۲۰ سال بعد، دیگر هیچ نشانی از خط آسمان تاریخی اصفهان باقی نخواهد ماند.» به باور او، اصفهان بر سه رکن استوار است: «زاینده‌رود، مادی‌ها و قدرت و هویت تاریخی شهر. اگر زاینده‌رود نابود شود، اصفهان هویت خود را از دست خواهد داد و تبدیل به شهری بی‌روح و بی‌هویت خواهد شد. این فاجعه فقط دغدغه معماران و متخصصان نیست، بلکه هر شهروند ساده نیز می‌تواند با چشم خود این تخریب تدریجی را ببیند.

او معتقد است ساخت‌وساز در حریم زاینده‌رود بیش از سه طبقه روی پیلوت باید مطلقاً ممنوع شود. هر مجوزی بالاتر از این سطح، خیانت آشکار به میراث طبیعی و تاریخی اصفهان است. امروز آخرین فرصت برای مدیریت شهری است تا در برابر این روند بایستد، وگرنه فردا بسیار دیر خواهد بود.

بلندمرتبه‌سازی‌های قدیمی میراث زاینده‌رود را تهدید می‌کند

«امیر کرم‌زاده»، مدیرکل میراث‌فرهنگی استان اصفهان، با بیان اینکه بخشی از مشکلات موجود به سال‌های پیش از ۱۳۹۶ بازمی‌گردد، می‌گوید: «در آن سال‌ها به‌دلیل نبود ضابطه‌های مشخص یا گستردگی بیش‌ازحد محدوده‌های تعریف‌شده، برخی از ساخت‌وسازها بدون رعایت خط ارتفاعی انجام شد. متأسفانه در مواردی که شهرداری‌ها اقدام به صدور مجوز کرده بودند، شکایت‌های میراث‌فرهنگی نیز به نتیجه نرسید. همین موضوع سبب شده امروز در محدوده‌هایی مانند حریم پل خواجو با پرونده‌های حقوقی و قضائی متعددی مواجه باشیم.» به‌گفته، کرم‌زاده در برخی نقاط تا شعاع ۱۵۰ متری از محور زاینده‌رود، کمیسیون ماده ۵ در سال‌های گذشته مجوزهایی برای افزایش ارتفاع صادر کرده است. این درحالی‌است که میراث‌فرهنگی در آن زمان اختیار قانونی برای تغییر این ضوابط را نداشت. به همین دلیل، برای تعیین‌تکلیف پلاک‌های مشمول تخلف یا ضرورت‌دار، دانشگاه تهران به‌عنوان مشاور علمی انتخاب شده تا بررسی‌های دقیق انجام دهد.

حفظ منظر تاریخی اصفهان خط قرمز میراث‌فرهنگی است

مدیرکل میراث‌فرهنگی اصفهان می‌گوید: «در برخی نقاط ضوابط ارتفاعی حتی تا ۴۰۰ متر از محور زاینده‌رود تعیین شده است. بااین‌حال، همه این ضوابط باید در کمیته‌ها و شوراهای فنی استان و کشور بررسی شود تا ضمن رعایت ملاحظات شهری، حقوق میراث‌فرهنگی نیز صیانت شود. اگر تخلف پلاکی محرز شود، موضوع از طریق سازمان بازرسی و مرجع قضائی پیگیری خواهد شد و دادخواست‌های مربوطه ارسال می‌شود.» او درباره میزان رعایت خط ارتفاعی در حاشیه رودخانه می‌گوید: «میراث‌فرهنگی تنها می‌تواند به‌عنوان دستگاه تخصصی اخطار دهد و گزارش ارائه کند. اما صدور احکام الزام‌آور در اختیار مراجع قضائی است و همین احکام نیز لازم‌الاجرا خواهد بود. گرچه در گذشته نظر میراث‌فرهنگی در کمیسیون‌ها چندان جدی گرفته نمی‌شد، اما امروز حضور و رأی این دستگاه در کمیسیون ماده ۵ معتبر و مؤثر است.»

کرم‌زاده به فشارهای متعدد شهرداری‌ها و برخی نهادها برای تغییر ضوابط ارتفاعی اشاره می‌کند و می‌گوید: «فشارها از مسیر شوراهای شهر و… وجود دارد، اما قانون برای همه یکسان است.»

تعیین‌تکلیف ارتفاعات املاک حاشیه زاینده‌رود از سال ۹۴

«سعید صادقانی»، مدیرکل طرح‌های توسعه شهری شهرداری اصفهان، درباره بلندمرتبه‌سازی در حریم زاینده‌رود می‌گوید: «در زمان بازنگری طرح تفصیلی و با اجماع اعضای کمیسیون ماده پنج و همچنین با توجه به مصوبات شورای‌عالی شهرسازی و معماری ایران درخصوص محور زاینده‌رود، از سال ۹۴ به‌بعد محدوده ارتفاعات املاک و اراضی همجوار این محور تعیین‌تکلیف شد. براساس این مصوبه، در فاصله ۱۵۰ متری پل‌های تاریخی ارتفاع مجاز ساخت‌وساز ۹ تا ۹.۵ متر تعیین شد و در عمق یک پلاک از بر خیابان زاینده‌رود ارتفاع مجاز ۱۴ متر معادل سه طبقه روی پیلوت لحاظ شد. این مصوبه به‌طور رسمی در نقشه‌های طرح بازنگری درج و پس از ابلاغ، ملاک عمل شهرداری قرار گرفت.»

صادقانی با اشاره به وضعیت پیش از مصوبه سال ۹۴ می‌گوید: «تا پیش‌ازآن، پلاک‌های اجتماعی آزاد مجاز به ساخت در ارتفاع ۱۴ متر بودند. اما از زمان تصویب ضوابط جدید، تمامی مناطق و معاونت‌های شهرداری ملزم به رعایت مصوبه جدید شدند و این موضوع در طرح بازنگری تثبیت شد.» او در پاسخ به گزارش‌هایی مبنی‌بر رعایت‌نشدن ارتفاعات در بخش‌هایی از حریم زاینده‌رود می‌گوید: «در طرح بازنگری، بخش‌هایی از محور مانند محدوده غرب میدان سهروردی به‌سمت غرب، به‌دلیل همجواری با پارک‌ها، مشمول کد شش‌طبقه روی پیلوت شده‌اند. این موضوع براساس مصوبه طرح تفصیلی و تغییرات اخیر ارتفاعات منطقه ۶ بوده است. اینکه در برخی نقاط ارتفاعات مغایر با مصوبه دیده می‌شود، باید به‌طور دقیق بررسی شود؛ زیرا ممکن است بخشی از آنها مربوط به تخلف ساختمانی نباشد، بلکه براساس پروانه صادره انجام شده باشد. بنابراین، نمی‌توان همه ساخت‌وسازها را تخلف دانست و لازم است هر پرونده به‌صورت موردی بررسی شود.»

اقتصاد زمین و مسکن، محرک افزایش ارتفاعات در محور زاینده‌رود

مدیرکل طرح‌های توسعه شهری شهرداری اصفهان با اشاره به نقش عوامل اقتصادی در افزایش ارتفاعات می‌گوید: «اقتصاد زمین و مسکن در روند ساخت‌وساز تأثیر مستقیم دارد. در سال ۹۴ قیمت زمین و هزینه ساخت تقریباً متعادل بود، اما امروز این تعادل به‌هم خورده و افزایش شدید هزینه ساخت باعث شده است سازندگان برای جلوگیری از ضرر به‌دنبال طبقات مازاد باشند. از سوی دیگر، اقتصاد مدیریت شهری نیز تأثیرگذار است. بخش عمده‌ای از درآمد شهرداری‌ها از محل صدور پروانه‌های ساختمانی تأمین می‌شود. درحالی‌که هزینه‌های اداره شهر افزایش یافته، اما ضوابط ارتفاعی ثابت مانده است. همین موضوع موجب فشار بر مدیریت شهری و گرایش به صدور پروانه‌های بلندمرتبه‌تر می‌شود.» او در پاسخ به این پرسش که بیشترین تخلفات در حریم زاینده‌رود مربوط به کد ارتفاعی است یا حریم، می‌گوید: «بخش عمده موارد موجود ناشی از وضعیت پیش از بازنگری سال ۹۴ است. در آن زمان نقشه‌ای تحت عنوان «جامع ارتفاعات» ملاک عمل شهرداری بود که براساس آن، مجوزهایی صادر شده است. بااین‌حال، پس از مصوبه ۹۴ محدودیت‌ها اعمال و بسیاری از این مجوزها کاهش ارتفاع پیدا کرد.»

صادقانی درباره نگرانی‌ها پیرامون تغییرات احتمالی در طرح جامع و تفصیلی جدید می‌گوید: «در حال حاضر مطالعات طرح جامع در مرحله تحلیل و جمع‌بندی است و هنوز به مرحله ارائه پیشنهادها نرسیده‌ایم. احتمالاً طی یکی‌دو ماه آینده نتایج تحلیلی مشاور مشخص می‌شود. شهرداری اصفهان پیشنهادهای خود را در حوزه حریم و کد ارتفاعی آماده کرده است، اما ارائه آن منوط به نهایی‌شدن مطالعات مشاور خواهد بود. در این مرحله هنوز خروجی مشخصی برای اظهارنظر قطعی وجود ندارد.»