عصر جمعه در پاریس اعضای کمیته میراث جهانی یونسکو با قاطعیت آرا با ثبت «محوطه‌های پیش‌از‌تاریخ دره خرم‌آباد» در فهرست میراث جهانی موافقت کردند. حالا مقابل ۲۹ پرونده بررسی‌شده توسط این کمیته در طول چهار دهه اخیر، نام ایران نوشته شده است. از چغازنبیل و تخت‌جمشید تا گنبد قابوس و تخت‌سلیمان، از ارسباران تا میمند و از باغ ایرانی تا قنات، هرکدام بیانگر بخشی از تاریخی هستند که بشر در این سرزمین آن را ثبت کرده است؛ زمانی با هنرنمایی و زمانی با تدبیر و انس با طبیعت. اما پرونده «محوطه‌های پیش‌از‌تاریخ دره خرم‌آباد» نخستین پرونده ایران است که به آثار مربوط به دوران پارینه‌سنگی تعلق دارد. محوطه‌هایی که شامل غارهای: «کنجی»، «قمری»، «کلدر»، «یافته»، «گیلوران» و پناهگاه صخره‌ای «گر ارجنه» می‌شود. قرار بود روز جمعه نام قلعه فلک‌الافلاک هم در کنار این محوطه‌ها جهانی شود، اما عوامل متعددی از جمله وجود مشکلاتی در پرونده و ایرادات مطرح‌شده از سوی ایکوموس، قلعه باشکوه خرم‌آباد را از این مسیر جدا کرد تا شاید وقتی دیگر.

از رساله دکتری تا پرونده ثبت جهانی

«سونیا شیدرنگ»، عضو هیئت‌علمی گروه باستان‌شناسی دانشگاه شهیدبهشتی و دانش‌آموخته باستان‌شناسی پارینه‌سنگی دانشگاه بوردو فرانسه است که مسئولیت تدوین پرونده ثبت جهانی محوطه‌های پیش‌ازتاریخ دره‌ خرم‌آباد را به‌عهده داشت. در طول دوران کاری خود عهده‌دار چندین کاوش و بررسی و پروژه پژوهشی مربوط به باستان‌شناسی دوران پارینه‌سنگی ایران بود و موضوع رساله دکتری او در دانشگاه بوردو فرانسه دوره پارینه‌سنگی جدید زاگرس، با تمرکز بر مطالعه بقایای باستان‌شناسی به‌جای‌مانده از فرهنگ برادوستی* در غار «یافته» و پناهگاه صخره‌ای «پاسنگر» بود. شیدرنگ درباره پیشینه تدوین پرونده ثبت جهانی این مجموعه به «پیام ما» می‌گوید: «پژوهش من و همکارانم در بخش پارینه‌سنگی موزه ملی ایران به سال‌ها پیش و به سال‌های ۱۳۸۴ و ۱۳۸۷ و به کاوش غار یافته لرستان برمی‌گردد که منجر به شناسایی بقایای فرهنگی ارزشمندی از فرهنگ برادوستی دوره پارینه‌سنگی جدید لرستان شد و نتیجه آن در قالب چند مقاله بین‌المللی و بخشی از رساله دکتری من ارائه شد. در این پژوهش‌ها مطالعات جامعی در مورد گونه‌شناسی و فناوری دست‌ساخته‌های سنگی کشف‌شده در غار یافته و پناهگاه پاسنگر و همچنین اشیایی مانند زیورآلات ساخته‌شده از صدف‌ها و دندان نیش گوزن که نشانگر نخستین رفتار نمادین انسان‌های مدرن در ایران هستند، انجام شد. درواقع، این اشیا نخستین تظاهر فرهنگی رفتار پیچیده و متفاوت انسان‌های پارینه‌سنگی در زاگرس هستند که در فرهنگ برادوستی تجلی پیدا می‌کنند و همین موضوع مکان‌های پیش‌ازتاریخ دره خرم‌آباد را واجد ثبت جهانی می‌کند.»  

کهن‌ترین زیورآلات ایران در غارهای خرم‌آباد

«فریدون بیگلری» باستان‌شناس است و در روند مطالعات باستان‌شناسی و تهیه پرونده ثبت جهانی مجموعه غارهای دره خرم‌آباد همکاری داشت. او در گفت‌وگو با «پیام ما» درباره اهمیت این مجموعه می‌گوید: «دره خرم‌آباد از دهه ۱۳۴۰ خورشیدی، مورد توجه باستان‌شناسان غربی که متخصص دوره پارینه‌سنگی بودند، قرار گرفت و کاوش‌هایی را در این منطقه شروع کردند که بنیانی بود برای مطالعه در مورد سکونتگاه‌های دوران پارینه‌سنگی زاگرس. این مطالعات هم از لحاظ تاریخ باستان‌شناسی پیش‌از‌تاریخ بسیار اهمیت دارد و هم از نظر باستان‌شناسی پارینه‌سنگی. در کاوش‌های انجام‌شده با یک توالی فرهنگی تقریباً طولانی در این منطقه مواجه هستیم. در این غارها از قبل از ۶۰ هزار سال پیش شواهد مربوط به سکونت شکارگرهای اولیه را داریم که تا حدود ۱۲ هزار سال پیش ادامه پیدا می‌کند. با پایان عصر یخبندان و دوران پارینه‌سنگی، انسان از شیوه شکار و گردآوری، به‌تدریج و در طی چند هزار سال، به دامداری، کشاورزی و یک‌جانشینی می‌رسد. شواهدی حاکی از استفاده از این غارها توسط دامدارهای اواخر پیش‌ازتاریخ هم به‌دست آورده‌ایم. به‌این‌ترتیب، یکی از دلایل اهمیت این دره این است که شش محوطه ثبت‌شده دربرگیرنده تاریخچه طولانی از سکونت انسان و تغییرات فرهنگی او در این دوران طولانی‌اند که همراه با تغییرات زیستی و جایگزینی انسان نئاندرتال توسط انسان هوشمند است.» بیگلری توضیح می‌دهد که در دوران پارینه‌سنگی میانه، انسان‌های نئاندرتال در زاگرس زندگی می‌کردند؛ ابزارهای سنگی که ساخته‌اند، بقایای حیواناتی که شکار کرده‌اند، زغال و خاکستر اجاق‌هایشان…، تمام اینها در کاوش غارهای این دره و نواحی دیگر زاگرس به‌دست آمده است: «آثار و نشانه‌هایی از ورود انسان هوشمند در حدود ۴۰ تا ۴۵ هزار سال پیش به زاگرس در چند غار مجموعه خرم‌آباد به‌دست آمده است. در مجموع می‌توان گفت این شش غار، آرشیوی هستند از سلسله‌استقرارهای انسان و تغییراتی که در این سکونت‌گاه‌های انسانی، در شیوه‌های زندگی و معیشتشان و همچنین در جنبه‌های فرهنگی آنها رخ داده. برای مثال، در غار «یافته» که جزو همین مجموعه ثبت شده است، آثاری از سکونت شکارگران دوره پارینه‌سنگی جدید داریم که با توجه به سال‌یابی‌ها، حدود ۳۵ تا ۴۰ هزار سال قدمت دارد. در کنار ابزارهایی که از سنگ چخماق ساخته‌اند و بقایای حیواناتی که شکار می‌کرده‌اند -که عمدتاً بز کوهی بوده‌اند- کهن‌ترین زیورآلاتی را که در ایران یافت شده، در این غار می‌بینیم.» بیگلری به نکته‌ای که شیدرنگ هم به آن پرداخت، اشاره می‌کند و می‌گوید این زیورآلات متعلق به انسان‌های هوشمند است و مهره‌های آنها از صدفی ساخته شده که منشأ آن خلیج‌فارس است و احتمالاً از طریق ارتباط گروه‌های مختلف دست‌به‌دست شده و  به غرب زاگرس رسیده است. «اهمیت این زیورآلات اولیه از منظر تاریخ شروع تفکر نمادگرایانه در پیش‌از‌تاریخ است. تاکنون بقایای چنین زیورآلاتی در ایران، تنها در سه غار به‌دست آمده که دو غار در مجموعه غارهای ثبت‌شده در خرم‌آباد است و دیگری غاری در استان فارس است. با توجه به یافته‌های باستان‌شناسی از این غارها، دره خرم‌آباد برای معرفی فرهنگ انسان‌های هوشمند دوره پارینه‌سنگی جدید دارای اهمیت زیادی هستند.»

نخستین پرونده آثار پارینه سنگی  ایران در یونسکو

فریدون بیگلری به نکته دیگری در باب اهمیت این پرونده و جهانی شدن آن اشاره می‌کند: «پرونده محوطه‌های پیش‌ازتاریخ دره خرم‌آباد، اولین پرونده‌ای است که عمدتاً براساس آثار و یافته‌های دوران پارینه‌سنگی تدوین شده است. بخش عمده این پرونده و دلیل موفقیت و ثبت بدون چالش آن در فهرست میراث جهانی این بود که متمرکز بر این دوران خاص بود. در آسیا، فقط سه–چهار کشور پیش از ایران موفق شده‌اند آثاری از دوران پارینه‌سنگی را در فهرست میراث جهانی ثبت کنند؛ از جمله غار «چوکوتین» در پکنِ چین، محوطه «سنگیران» در اندونزی و مجموعه نقوش صخره‌ای «قبوستان» در جمهوری آذربایجان. ثبت این مجموعه عمدتاً پارینه‌سنگی هم در سطح ملی اهمیت دارد و هم برای باستان‌شناسی پارینه‌سنگی در سطح جهان بااهمیت است.»

از شیدرنگ، به‌عنوان نویسنده اصلی پرونده ثبت جهانی، درباره جذاب‌ترین بخش این پرونده می‌پرسیم و اینکه چه موضوعی در جریان پژوهش‌ها و مطالعات بیش از دیگر موضوعات نظرش را جلب کرده است: «برای من علاوه‌بر اهمیت علمی و بعد فراملی آن، اتحاد و عزم و اراده و همکاری ملی جذاب بود که تحقق این امر را ممکن کرد، به‌خصوص همکاری و اتحاد ارگان‌ها، نهادها و مردم در خرم‌آباد و استان لرستان که در نوع خود بی‌نظیر بود و بدون تردید اراده و پیگیری و مدیریت مدیرکل میراث‌فرهنگی لرستان، آقای دکتر عطا حسن‌پور، نقش مهمی را در این زمینه داشت. اما مهمترین نکته در مورد این پرونده درواقع ثبت نخستین غارها و یا محوطه‌های مربوط به دوران پارینه‌سنگی ایران است که جزو موارد معدود در سطح آسیا است. همین موضوع چالش‌های مخصوص به خود را داشت؛ از جمله چگونگی آماده‌سازی این نوع مکان‌های باستان‌شناختی و اطلاعات حاصل از آنها برای بازدید و ارائه در سطح جهانی، که گروه دست‌اندرکار این پرونده چالش‌ها را پشت سر گذاشتند و به نتیجه مطلوب رسیدند. فکر می‌کنم پرونده‌های نامزد ثبت جهانی که دارای چند اثر که از لحاظ دوره و مضمون و محتوا با یکدیگر در ارتباط و پیوسته هستند، مانند مکان‌های پیش‌ازتاریخ دره خرم‌آباد لرستان در نشان‌دادن ارزش جهانی و مفهوم خود موفق‌تراند. اما چنین مجموعه‌هایی مسلماً برای آماده‌سازی نیاز به بودجه بیشتر و صرف وقت و تمهیدات سازماندهی بیشتری دارند.»

ممکن است قدمت بقایای سکونت در این غارها تا ۱۲۰ هزار سال هم عقب برود

شیدرنگ درباره اینکه کدام بخش از این پرونده بیشتر نظر بازرسان یونسکو را جلب کرده می‌گوید: «نکته‌ای که بیش از همه مورد توجه یونسکو قرار گرفت پیشینه طولانی مدت پژوهش‌های پارینه‌سنگی در دره خرم‌آباد و شواهد جالب توجه و چشمگیر فرهنگ برادوستی در این منطقه بود که آثار رفتار نمادین انسان‌های پارینه‌سنگی جدید را که در منطقه کم‌نظیر هستند، به‌روشنی نشان می‌داد. از سوی دیگر، یونسکو از انسجام و نحوه آماده‌سازی و ارائه این پرونده قدردانی کرد و پرونده مکان‌های پیش‌از‌تاریخ دره خرم‌آباد در بیشتر زمینه‌ها بالاترین امتیاز را کسب کرد و برخلاف برخی از پرونده‌های کشورهای دیگر، بدون هیچ مخالفت و پرسشی مورد پذیرش برای ثبت جهانی قرار گرفت.»

ثبت این محوطه در فهرست میراث جهانی به‌معنای پایان مطالعات انجام‌شده در آن نیست. به‌گفته بیگلری، مطالعات باستان‌شناسی در محوطه‌های مربوط به دوره‌های پیش‌ازتاریخ تفاوت‌هایی با کاوش در محوطه‌های باستانی و تاریخی دارد. این مطالعات باید مستمر و با دقت بسیار انجام شود تا بتوان اطلاعات مختلفی را گردآوری و تجزیه و تحلیل کرد: «در باستان‌شناسی دوران پارینه‌سنگی، با یک فصل کاوش نمی‌توان به نتیجه مطلوبی رسید؛ معمولاً کاوش‌ها باید پیوسته و ادامه‌دار باشد. تاکنون کاوش‌های مختلفی در شش غار و پناهگاه ثبت‌شده خرم‌آباد انجام شده، اما بعضی از این کاوش‌ها مربوط به ۴۰ تا ۵۰ سال پیش هستند و عمدتاً در مقیاس محدودی انجام شده‌اند. ممکن است پروژه کاوش باستان‌شناسی در یک غار، حداقل چهار تا پنج فصل طول بکشد تا بتوان اطلاعات جامعی کسب کرد. در مجموعه غارهای خرم‌آباد تاکنون سه فصل در غار «کلدر» کاوش انجام شده است. در زمستان سال گذشته، کاوش‌هایی در غار «قمری» که بقایای آن عمدتاً مربوط به دوره پارینه‌سنگی میانه است، انجام شد و به احتمال زیاد امسال هم این کاوش‌ها ادامه پیدا می‌کند. یکی از پیشنهادات ایکوموس به ایران این بود که در کنار حفاظت این آثار و معرفی‌ آنها، پژوهش‌های باستان‌شناسی باید در این مجموعه‌‌مکان‌ها ادامه پیدا کند. به همین دلیل، هم معاونت میراث‌فرهنگی وزارتخانه، هم پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری و اداره‌کل میراث‌فرهنگی استان لرستان، به این موضوع توجه دارند و انجام کاوش‌های بیشتر را در دستورکار قرار داده‌اند.»

مطالعات انجام‌شده تا چه اندازه ممکن است تاریخ این محوطه را به عقب ببرد؟ آیا ممکن است قدمت آثار سکونت در غارهای خرم‌آباد بیش از ۶۰ هزار سال باشد؟ فریدون بیگلری این‌طور پاسخ این سؤال را می‌دهد: «احتمال آن بسیار زیاد است، چون فعلاً قدیمی‌ترین تاریخ‌گذاری انجام‌شده، که به شیوه «گرمالیان» به‌دست آمده، حدود ۶۳ هزار سال است. در کاوش غار قمری، کمتر از دو متر از بقایای باستان‌شناسی کاوش شده است و با توجه به ریخت‌شناسی غار، ما حدس می‌زنیم چهار تا پنج متر نهشته‌های باستان‌شناسی در کف غار وجود داشته باشد. درصورت ادامه کاوش و انجام سال‌یابی بیشتر به روش گرمالیان و OSL، احتمال دارد سابقه این سکونت‌ها تا ۱۰۰ و ۱۲۰ هزار سال و حتی بیشتر هم عقب برود.»

حفاری‌های غیرمجاز گذشته بقایای باستان‌شناسی این غارها را تحت‌تاثیر قرار داده‌اند

کاوش باستان‌شناسی به‌خودی‌خود فعالیتی چالش‌برانگیز است، اما کاوش در غار با چه چالش‌ها و موانعی روبه‌رو است؟ بیگلری می‌گوید: «مشکل بزرگی که وجود دارد، این است که برنامه حفاظت از این غارها و مسدود کردن دسترسی غیرمجاز به داخل آنها با استفاده از نرده، در یک دهه اخیر اتفاق افتاده و در راستای تهیه مقدمات پرونده ثبت جهانی آنها انجام شده است. اما پیش‌ازآن، حفاری غیرمجازی که در طول ده‌ها سال گذشته در این غارها اتفاق افتاده، متأسفانه باعث آشفته‌ شدن قسمت‌هایی از لایه‌های باستان‌شناسی کف غارها شده است. این مشکل کار باستان‌شناسان را در ثبت و ضبط دقیق یافته‌ها با چالش مواجه می‌کند.» البته بیگلری تأکید دارد که بعد از ثبت این غارها در فهرست میراث جهانی یونسکو، ضوابط مشخصی برای حفاظت از آنها رعایت می‌شود. اما آسیب‌هایی که در گذشته به برخی از این غارها وارد شده، در مواردی غیرقابل‌جبران است.

*فرهنگ برادوستی‌، قدیمترین‌ فرهنگ‌ پارینه‌ سنگی‌ جدید در کوهپایه‌های‌ زاگرس‌