خبر ثبت محوطه‌های پیش‌ازتاریخ دره خرم‌آباد در اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در پاریس یک بخش دوم هم داشت و آن اینکه در تنها پرونده ارائه‌شده از سوی ایران در این اجلاس، دو اثر قلعه فلک‌الافلاک و پل شکسته از پرونده کنار گذاشته شده و شانس ثبت‌شدن در فهرست میراث جهانی را پیدا نکردند. دلیل این امر علاوه‌بر ضعف در تدوین پرونده ثبت، ایراداتی بود که یونسکو به وضعیت این دو اثر گرفته بود. در مورد قلعه فلک‌الافلاک رئیس میراث‌فرهنگی لرستان دلیل این امر را این‌طور اعلام کرد که هم‌دوره نبودن این آثار با هم موجب حذف این دو اثر از پرونده شد، اما ماجرا چیز دیگری بود. یونسکو درباره وضعیت حریم قلعه فلک‌الافلاک بارها به ایران هشدار داده بود و قرارگیری پادگان نظامی در حریم این قلعه یکی از مهمترین عوامل حذف آن از فهرست جهانی یونسکو بود. موضوعی که از سال ۱۳۸۷ یکی از چالش‌های مهم این اثر بوده و همچنان رفع نشده است. سال گذشته در سفر رئیس قوه قضائیه به لرستان هم این موضوع مطرح و راهکاری برای آن مطرح شد، اما همچنان انتقال این پادگان از حریم فلک‌الافلاک وعده‌ای است که زمان تحقق آن مشخص نیست. دیروز «امیرهوشنگ فتحی»، رئیس سازمان قضائی نیرو‌های مسلح استان لرستان، اعلام کرد موضوع انتقال این مرکز نظامی از حریم قلعه تاریخی در دستورکار قرار گرفته است، اما همچنان زمان دقیقی برای انجام آن مطرح نشده.

نخستین دنیای خصوصی بشر، جایی که با همان امکانات اولیه، به ثبت تفکرات خود پرداخت و نشانه‌هایی به‌جا گذاشت؛ گویی می‌خواست جاودان باشد و به سفر زمان برود در دل تاریخ و به جهانی متفاوت از جهان خود، درباره زیست و دنیایش نشانه‌ها و پیام‌هایی ارسال کند. غارها نخستین جهان شخصی برای بشری بودند که هنوز زیست متمدنانه را آغاز نکرده بود؛ شکارچی‌ای که جهانش در تلاش برای حیات خلاصه شده بود. اما شواهد نشان می‌دهند برای او فقط بقا مهم نبود، او به هنر، نماد و نشانه نیز باور داشت. نقوش روی دیوارها این را می‌گویند و ابزارهایی که در خود نشانه‌هایی از هنرنمایی، ارگونومی و نمادگرایی را حفظ کرده‌اند. غارهای پارینه‌سنگی خرم‌آباد از همین جنس‌اند؛ پر از رمزوراز، پر از داستان‌هایی که از پسِ قرون سر برآورده‌اند تا ماجرای او را بازگو کنند؛ او که جهانش شباهتی به دنیای سرعت‌زده‌ ما نداشت. غارها انسان عصر تکنولوژی را به سفر در زمان می‌برند؛ سفری به دوران سنگ چخماق، ابزارهای اولیه شکار و پناهگاهی ساده، اما پر از راز با نقوشی عجیب. در طول تاریخ، غار همواره محل مراجعه انسان بوده است؛ حتی پس از متمدن شدن. غار برای او جایی بوده برای خلوت، نیایش، پناه و بازگشت به گذشته‌ خویش؛ جایی که آرامش و سکون او را فرامی‌خواند. اکنون بخشی از این غارها در ایران جهانی شده است؛ بخشی که روایتگر زیست انسان در دره خرم‌آباد و قدمت این سرزمین است.

«محوطه پیش‌ازتاریخ (پارینه‌سنگی) دره خرم‌آباد» به‌عنوان بیست‌ونهمین اثر ایران در فهرست میراث جهانی ثبت شد. غارهایی با قدمت بیش از ۶۰ هزار سال که با شواهد ارزشمندی از زندگی مستمر انسان‌های نئاندرتال و دوره‌های مختلف پیش‌ازتاریخ با قدمتی بیش از ۶۰ هزار سال را در خود جای داده‌اند. این محوطه به‌عنوان نخستین اثر مستقل استان لرستان در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده، اما در سال‌های گذشته لرستان در دو پرونده مشترک «کاروانسراها» و «راه‌آهن» هم حضور داشت.

|پیام ما| حفاظت از موزه‌ها در شرایط درگیری و جنگ از دغدغه‌های اصلی حافظان میراث‌فرهنگی است. اینکه این اقدام با چه ضوابط و اصولی باید صورت گیرد و چه استانداردهایی داشته باشد، یکی از موضوعات بحث در این زمینه است. یونسکو و سازمان‌های بین‌المللی مرتبط با موزه‌ها و آثار تاریخی تمهیداتی در این زمینه داشته‌اند و در زمان جنگ اقدامات بازدارنده و هشداردهنده‌ای را در پیش گرفته‌اند. اما درعین‌حال کشورهای درگیر جنگ هم باید اقدامات حفاظتی ویژه‌ای برای شرایط بحران انجام دهند. اقداماتی که دامنه آن، از دیجیتالی‌سازی و بسته‌بندی ویژه‌ برخی اشیا تا انتقال اشیا به مخازن امن گسترده است. در آغازین روزهای جنگ اخیر در ایران معاونت میراث‌فرهنگی از تعطیلی موزه‌ها و انتقال اشیا به مخازن امن خبر داد. اما این انتقال باید استانداردهای ویژه‌ای داشته باشد و مخازن امن باید شرایط و ویژگی‌هایی داشته باشد که «محمدرضا کارگر» در گفت‌وگو با «پیام ما» به تفصیل به آنها اشاره کرده است. او در سخنانش تأکید می‌کند در درگیری‌های بین دو کشور، یونسکو باید موضوع حفاظت از موزه‌ها و آثار تاریخی را پیگیری کند و طرفین را نسبت به ضوابط حفظ آثار تاریخی در جریان جنگ آگاه سازد و هشدارهای لازم را به آنها بدهد. با این‌همه جنگ نسبتی با این دغدغه‌ها ندارد. تنها می‌توان میزان آسیب‌ها را با مطالبات بین‌المللی و کنوانسیون‌های مختلف به حداقل رساند.

ایران، در کمتر از نیم‌قرن، برای دومین‌بار خود را درگیر جنگی تمام‌عیار می‌بیند. جنگ‌ها ‌تنها جان انسان‌ها، امنیت، آینده و زیرساخت‌های حیاتی را هدف نمی‌گیرند، بلکه زیرساخت‌های فرهنگی و میراث‌فرهنگی‌ نیز در معرض خطر در آتش جنگ قرار دارند. همین است که کنوانسیون‌های متعدد برای حفظ زیرساخت‌های فرهنگی در جنگ‌ها شکل گرفته است؛ گنجینه‌ای که هویت، تاریخ و حافظه‌ جمعی این سرزمین را در دل خود نگه داشته. در جنگ ایران و عراق، زمانی که آتش جنگ شهرها و موزه‌ها را به یک اندازه درگیر کرده بود، تجربه‌ای ارزشمند در حفاظت از میراث‌فرهنگی ایران رقم خورد. هر چند در همان روزها هم آثار بسیاری قربانی توحش دشمن و پایبند نبودنش به تعهدات بین‌المللی شد، اما درعین‌حال اقدامات دلسوزانه مانع از آن شد که آثار ارزشمند ایران بیش از آن آسیب ببینند. امروز که دوباره آتش جنگ زبانه کشیده، می‌توان از آن تجربه‌ها آموخت و از هر آنچه ریشه‌های ما را تعریف می‌کنند، دفاع و حفاظت کرد.

ایران چند روز است که چشم روی هم نگذاشته، صداهای مکرر آسمانش را فتح کرده‌ و خواب را از چشم این سرزمین گرفته است. نگرانی، دیگر پنهان‌کردنی نیست. نگرانی از فردای این سرزمین؛ سرزمینی که قرار است بماند و این روزها را روایت کند برای فرزندانش. ایران ما ملتهب است و در میان این التهاب بخشی از جامعه در کنار تمام دلنگرانی‌هایشان وظیفه دیگری هم دارند و آن حفظ میراث و فرهنگ ایران‌زمین است. میراثی که از دل حوادث عبور کرده و مانده تا به امروز ما برسد و وظیفه ماست تا آن را برای آیندگان حفظ کنیم. اما در میان این هیاهو چطور باید حافظ این میراث بود؟ پیش‌از‌این، پاسخ این سؤال در دنیا داده شده است. دنیایی که جنگ بخشی جدانشدنی از آن است، به حفظ مواریث سرزمین‌ها فکر کرده و برایش راه‌کارهایی پیدا کرده است. از جنگ جهانی دوم تا جنگ اخیر اوکراین، بودند و هستند کسانی که زیر آتش و خون وظیفه والاتری برای خود تعریف کردند و آن حفظ نشانه‌های تمدنی برای نسل‌های بعدی است. در کنوانسیون‌های متعدد بین‌المللی بارها به موضوع مصون ماندن مراکز فرهنگی و تاریخی از آتش جنگ اشاره شده است. هرچند برای جنگ‌افروزانی که مرزی برای جنون نمی‌شناسند و بیمارستان و مدرسه را زیر آتش می‌گیرند، حمله نکردن به مراکز فرهنگی و تخریب میراث تاریخی محلی از اعراب ندارد. بااین‌حال، پروتکل‌هایی برای مواجهه با آثار تاریخی و فرهنگی در رویارویی‌های نظامی تدوین شده است و کشورهای بسیاری آن را پذیرفته‌اند.

دیروز خبری در رسانه‌ها مبنی بر اینکه دولت با توجه به نداشتن تمایل به تداوم عضویت در برخی مجامع بین‌المللی، لایحهٔ لغو عضویت در «ایکوم» و «ایکوموس» را به مجلس تقدیم کرده است، دست‌به‌دست در رسانه‌ها می‌چرخید. خبری شوکه‌کننده و نامه‌ای که ظاهرا نشان می‌داد به امضای رئیس جمهور و وزیر امور خارجه رسیده است. اما چند ساعت پس از انتشار این خبر مرکز روابط‌عمومی و اطلاع‌رسانی وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی اطلاعیه‌ای را منتشر و بر تداوم همکاری این وزارتخانه با نهادهای غیر دولتی تاکید کرد.

هجدهم آوریل، مقارن با سی‌ام فروردین امسال، مصادف است با روز جهانی محوطه‌ها و بناهای تاریخی. «ایکوموس»، شورای بین‌المللی بناها و محوطه‌ها، هر ساله با انتخاب یک شعار، برنامه‌های خود را اعلام می‌کند و توصیه‌هایی را به اعضای خود ارائه می‌دهد. یکی از برنامه‌های امسال توجه به تاثیر تغییر اقلیم بر وضعیت بناهای تاریخی است.